{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/11.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"11.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nUzupełnij tabelę - wpisz nazwy enzymów trzustkowych i substratu w odpowiednie miejsca.\nNazwa enzymu\nTrawiony składnik\npokarmowy (substrat)\ntrypsyna\npolisacharydy\nzemulgowane tłuszcze","answer":null,"answer_text":"11.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n3) przedstawia i porównuje proces trawienia\n[…] białek, cukrów i tłuszczów.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne uzupełnienie wszystkich trzech komórek tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nNazwa enzymu\nTrawiony składnik\npokarmowy (substrat)\ntrypsyna\nbiałka/polipeptydy\namylaza (trzustkowa)\npolisacharydy\nlipaza (trzustkowa)\nzemulgowane tłuszcze\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi: proteiny, peptydy, dipeptydy, tripeptydy, oligopeptydy jako substraty\ntrypsyny.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nUzupełniona tabela:\n\n| Nazwa enzymu | Trawiony składnik pokarmowy (substrat) |\n| trypsyna | białka (peptydy) |\n| amylaza trzustkowa | polisacharydy |\n| lipaza trzustkowa | zemulgowane tłuszcze |\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (funkcja enzymu → substrat)\n\nKażdy enzym trawienny jest **specyficzny substratowo** - jego centrum aktywne pasuje tylko do określonej grupy związków.\n\n**Wiersz 1 - trypsyna:**\n- Trypsyna to **proteaza** (endopeptydaza) wydzielana przez trzustkę w postaci nieaktywnej (trypsynogen).\n- Hydrolizuje **wiązania peptydowe** w białkach i peptydach → substrat = **białka / peptydy**.\n- Cięcie zachodzi po stronie C karboksylowej Arg i Lys.\n\n**Wiersz 2 - enzym trawiący polisacharydy:**\n- Polisacharydy (skrobia, glikogen) to wielocukry połączone wiązaniami α-1,4-glikozydowymi.\n- Enzymem trzustkowym rozkładającym te wiązania jest **amylaza trzustkowa** (α-amylaza).\n- Produkty: maltoza, dekstryny.\n\n**Wiersz 3 - enzym trawiący zemulgowane tłuszcze:**\n- Tłuszcze (triacyloglicerole) są zemulgowane przez żółć do małych kropelek → zwiększona powierzchnia dla enzymu.\n- Enzym hydrolizujący wiązania estrowe w triacyloglicerolach to **lipaza trzustkowa**.\n- Produkty: glicerol + kwasy tłuszczowe.\n\n## Sposób 2 - Klasyfikacja grup substratów i enzymy odpowiedzialne\n\nTrawienie trzustkowe obejmuje **trzy główne grupy makrocząsteczek pokarmowych**:\n\n| Makrocząsteczka | Wiązanie chemiczne | Enzym trzustkowy |\n| Białka / peptydy | wiązanie peptydowe | **trypsyna**, chymotrypsyna, elastaza, karboksypeptydazy |\n| Polisacharydy | wiązanie glikozydowe (α-1,4) | **amylaza trzustkowa** |\n| Tłuszcze (zemulgowane) | wiązanie estrowe | **lipaza trzustkowa** |\n\n**Klucz rozumowania:**\n- Znając enzym (*trypsyna*) → przypominamy sobie klasę (proteaza) → substrat: białka.\n- Znając substrat (*polisacharydy*) → pytamy: jaki enzym z trzustki rozkłada cukry złożone? → amylaza trzustkowa.\n- Znając substrat (*zemulgowane tłuszcze*) → enzym lipolityczny trzustki → lipaza trzustkowa.\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez nazewnictwo enzymu\n\nNazwy enzymów często **kodują substrat** - reguła językowa przydatna na egzaminie:\n\n- **Amyl**-aza → *amylum* (łac. skrobia) → trawi **polisacharydy (skrobię)**\n- **Lip**-aza → *lipid* → trawi **tłuszcze**\n- **Tryps**-yna → od gr. *tryein* (trzeć) → proteaza → trawi **białka**\n\nSamo brzmienie nazwy enzymu pozwala przypisać substrat bez konieczności zapamiętywania oddzielnych faktów.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 11.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za poprawne uzupelnienie **wszystkich trzech** komorek tabeli.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie:** trypsyna - **bialka/polipeptydy**; amylaza trzustkowa - **polisacharydy**; lipaza trzustkowa - **zemulgowane tluszcze**. Dla trypsyny uznaje sie tez: proteiny, peptydy, dipeptydy, tripeptydy, oligopeptydy.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji i nazw enzymów trzustkowych oraz ich substratów. Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabeli enzymów trawiennych - to wiedza faktograficzna z biologii.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Trypsyna ≠ pepsyna. Pepsyna to proteaza **żołądkowa** (pH 2), trypsyna to proteaza **trzustkowa** (pH 7-8). Uczniowie mylą te dwa enzymy i wpisują „pepsyna\" lub „kwas solny\" jako substrat.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** „Amylaza\" bez dookreślenia - w ustach działa **amylaza ślinowa**, w dwunastnicy **amylaza trzustkowa**. Obie trawią polisacharydy, ale zadanie dotyczy trzustki - napisz „amylaza trzustkowa\" dla precyzji.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Lipaza trzustkowa działa TYLKO na **zemulgowane** tłuszcze (żółć emulguje kropelki tłuszczu) - nie trawi tłuszczów niestrawnych (np. dużych kropelek). Dlatego formulacja w tabeli jest precyzyjna: „zemulgowane tłuszcze\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wpisuj „proteaza\" jako nazwy enzymu - to **klasa** enzymów, a nie konkretna nazwa. Klucz CKE wymaga: „trypsyna\" (jest już wpisana), „amylaza trzustkowa\", „lipaza trzustkowa\".","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-11.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":11,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.1. (0-1)
Uzupełnij tabelę - wpisz nazwy enzymów trzustkowych i substratu w odpowiednie miejsca.
Nazwa enzymu
Trawiony składnik
pokarmowy (substrat)
trypsyna
polisacharydy
zemulgowane tłuszcze

","answer_text_html":"

11.1. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2021
Wymaganie ogólne
Wymaganie szczegółowe
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności; dostrzega związki między
strukturą a funkcją na każdym z tych
poziomów.

\n
  1. Układ pokarmowy i przebieg procesów
\n

trawiennych. Zdający:

\n
  1. przedstawia i porównuje proces trawienia
\n

[…] białek, cukrów i tłuszczów.
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawne uzupełnienie wszystkich trzech komórek tabeli.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Nazwa enzymu
Trawiony składnik
pokarmowy (substrat)
trypsyna
białka/polipeptydy
amylaza (trzustkowa)
polisacharydy
lipaza (trzustkowa)
zemulgowane tłuszcze
Uwaga:
Uznaje się odpowiedzi: proteiny, peptydy, dipeptydy, tripeptydy, oligopeptydy jako substraty
trypsyny.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Uzupełniona tabela:

\n

| Nazwa enzymu | Trawiony składnik pokarmowy (substrat) |
| trypsyna | białka (peptydy) |
| amylaza trzustkowa | polisacharydy |
| lipaza trzustkowa | zemulgowane tłuszcze |

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (funkcja enzymu → substrat)

\n

Każdy enzym trawienny jest specyficzny substratowo - jego centrum aktywne pasuje tylko do określonej grupy związków.

\n

Wiersz 1 - trypsyna:

\n\n

Wiersz 2 - enzym trawiący polisacharydy:

\n\n

Wiersz 3 - enzym trawiący zemulgowane tłuszcze:

\n\n

Sposób 2 - Klasyfikacja grup substratów i enzymy odpowiedzialne

\n

Trawienie trzustkowe obejmuje trzy główne grupy makrocząsteczek pokarmowych:

\n

| Makrocząsteczka | Wiązanie chemiczne | Enzym trzustkowy |
| Białka / peptydy | wiązanie peptydowe | trypsyna, chymotrypsyna, elastaza, karboksypeptydazy |
| Polisacharydy | wiązanie glikozydowe (α-1,4) | amylaza trzustkowa |
| Tłuszcze (zemulgowane) | wiązanie estrowe | lipaza trzustkowa |

\n

Klucz rozumowania:

\n\n

Sposób 3 - Eliminacja przez nazewnictwo enzymu

\n

Nazwy enzymów często kodują substrat - reguła językowa przydatna na egzaminie:

\n\n

Samo brzmienie nazwy enzymu pozwala przypisać substrat bez konieczności zapamiętywania oddzielnych faktów.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 11.1, 0-1 pkt):
- 1 pkt - za poprawne uzupelnienie wszystkich trzech komorek tabeli.
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiazanie: trypsyna - bialka/polipeptydy; amylaza trzustkowa - polisacharydy; lipaza trzustkowa - zemulgowane tluszcze. Dla trypsyny uznaje sie tez: proteiny, peptydy, dipeptydy, tripeptydy, oligopeptydy.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji i nazw enzymów trzustkowych oraz ich substratów. Karta wzorów EM2023 nie zawiera tabeli enzymów trawiennych - to wiedza faktograficzna z biologii.

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Trypsyna ≠ pepsyna. Pepsyna to proteaza żołądkowa (pH 2), trypsyna to proteaza trzustkowa (pH 7-8). Uczniowie mylą te dwa enzymy i wpisują „pepsyna" lub „kwas solny" jako substrat.
\n
⚠️ Uwaga: „Amylaza" bez dookreślenia - w ustach działa amylaza ślinowa, w dwunastnicy amylaza trzustkowa. Obie trawią polisacharydy, ale zadanie dotyczy trzustki - napisz „amylaza trzustkowa" dla precyzji.
\n
⚠️ Uwaga: Lipaza trzustkowa działa TYLKO na zemulgowane tłuszcze (żółć emulguje kropelki tłuszczu) - nie trawi tłuszczów niestrawnych (np. dużych kropelek). Dlatego formulacja w tabeli jest precyzyjna: „zemulgowane tłuszcze".
\n
⚠️ Uwaga: Nie wpisuj „proteaza" jako nazwy enzymu - to klasa enzymów, a nie konkretna nazwa. Klucz CKE wymaga: „trypsyna" (jest już wpisana), „amylaza trzustkowa", „lipaza trzustkowa".
"}]}