{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/11.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"11.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.3. (0-1)\nWykaż, że trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego. W odpowiedzi\nuwzględnij przykład substancji produkowanej przez ten narząd oraz sposób jej\nwydzielania.","answer":null,"answer_text":"11.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nformułuje i przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\n[…].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n2) wymienia gruczoły dokrewne, podaje\nich lokalizację i przedstawia ich rolę\nw regulacji procesów życiowych.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie roli wewnątrzwydzielniczej trzustki na przykładzie wybranego\nhormonu produkowanego przez ten narząd, uwzględniające wydzielanie substancji\nbezpośrednio do płynów ustrojowych.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Komórki trzustki wydzielają insulinę do krwi.\n• Wytwarzane przez komórki trzustki insulina i glukagon przenikają do płynów ustrojowych.\n• Glukagon nie jest wyprowadzany przewodami trzustkowymi - co jest typowe\ndla wydzielania zewnętrznego - ale trafia bezpośrednio do naczyń krwionośnych.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi tautologicznych, np. „Trzustka wydziela glukagon endokrynnie”,\nponieważ „endokrynnie” oznacza „wewnątrzwydzielniczo”.\nZadanie 12. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nTrzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego, ponieważ **komórki wysepek trzustkowych (Langerhansa)** produkują hormony - np. **insulinę** (lub: glukagon) - które są wydzielane **bezpośrednio do krwi**, bez udziału przewodów wyprowadzających.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Definicja gruczołu wydzielania wewnętrznego (endokrynowego):**\nGruczoł wydzielania wewnętrznego to taki, który swój produkt (hormon) **wydziela bezpośrednio do krwiobiegu** - bez przewodów wyprowadzających.\n\n**Jak to działa w trzustce?**\n\n1. W miąższu trzustki rozsiane są **wysepki trzustkowe (wysepki Langerhansa)** - skupiska komórek endokrynnych (~1-2% masy narządu).\n2. Wyróżniamy w nich komórki:\n- **β (beta)** → produkują **insulinę** (obniża stężenie glukozy we krwi)\n- **α (alfa)** → produkują **glukagon** (podnosi stężenie glukozy we krwi)\n- **δ (delta)** → produkują somatostatynę\n3. Wyprodukowane hormony **dyfundują do naczyń włosowatych krwionośnych** opływających wysepki i są transportowane krwią do narządów docelowych.\n4. **Nie ma tu żadnego przewodu wyprowadzającego** - to właśnie odróżnia wydzielanie wewnętrzne od zewnętrznego (sok trzustkowy płynie przewodem do dwunastnicy).\n\n**Wniosek:** Trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego, bo produkuje hormony (np. insulinę) wydzielane bezpośrednio do krwi.\n\n## Sposób 2 - Kontrast: wydzielanie wewnętrzne vs. zewnętrzne (analog/opozycja)\n\nTrzustka jest **gruczołem mieszanym** - ma obie funkcje jednocześnie. Zestawiając je, widać, co decyduje o kwalifikacji jako gruczoł wydzielania wewnętrznego:\n\n| Cecha | Wydzielanie **zewnętrzne** (egzokrynowe) | Wydzielanie **wewnętrzne** (endokrynowe) |\n| Produkt | Sok trzustkowy (enzymy: lipaza, amylaza, trypsyna) | Hormony: insulina, glukagon |\n| Droga wydzielania | Przewód trzustkowy → dwunastnica | Bezpośrednio do krwi (naczynia włosowate) |\n| Struktura | Grona pęcherzykowe | Wysepki Langerhansa |\n| Przewód? | **TAK** | **NIE** - brak przewodów |\n\n**Wykazanie funkcji endokrynowej** polega na wskazaniu elementu z prawej kolumny:\n> Trzustka produkuje insulinę w komórkach β wysepek Langerhansa i wydziela ją **wprost do naczyń krwionośnych** - spełnia definicję gruczołu wydzielania wewnętrznego.\n\n## Sposób 3 - Definicyjna weryfikacja (definicja → podstawienie → wniosek)\n\n**Definicja (wzorzec):** Gruczoł wydzielania wewnętrznego = produkuje hormon + wydziela go do krwi.\n\n**Podstawienie dla trzustki:**\n- Czy produkuje hormon? ✅ - produkuje **insulinę** (peptyd zbudowany z 51 aa, reguluje gospodarkę węglowodanową)\n- Czy wydziela go do krwi? ✅ - komórki β wysepek Langerhansa uwalniają insulinę **do naczyń włosowatych krwi** (bez przewodów)\n\n**Wniosek:** Oba warunki są spełnione → trzustka **pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego**. ✅\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 11.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wykazanie roli wewnatrzwydzielniczej trzustki na przykladzie **wybranego hormonu** (np. insuliny lub glukagonu), uwzgledniajace wydzielanie substancji **bezposrednio do plynow ustrojowych** (krwi).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi tautologicznych (np. 'trzustka wydziela glukagon endokrynnie').\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji gruczołu wydzielania wewnętrznego i przykładu hormonu trzustkowego (insulina/glukagon).\n\n> 📖 Karta wzorów CKE w tym temacie nie zawiera wzorów dla hormonów peptydowych. Wzory strukturalne insuliny/glukagonu nie są wymagane na maturze - wystarczy nazwa.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Napisanie tylko *\"Trzustka produkuje insulinę\"* - **za mało!** Klucz wymaga DWÓCH elementów: nazwa substancji **+ sposób wydzielania (do krwi)**. Bez drogi wydzielania = 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Pomylenie wydzielania wewnętrznego z zewnętrznym - sok trzustkowy (lipaza, amylaza, trypsyna) to wydzielanie **zewnętrzne** (egzokrynowe), bo płynie przewodem do dwunastnicy. Insulina to wydzielanie **wewnętrzne** (endokrynowe). To dwie zupełnie różne struktury tego samego narządu!\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** Opisywanie funkcji hormonu zamiast drogi wydzielania - *\"Insulina obniża stężenie glukozy\"* jest prawdziwe, ale **nie odpowiada na pytanie** \"wykaż funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego\". Tu chodzi o definicję gruczołu, nie efekt działania hormonu.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4:** Pisanie \"komórki wysepek Langerhansa wydzielają sok trzustkowy do krwi\" - błędna para: **sok trzustkowy → przewód → dwunastnica**; do krwi idą **hormony** z wysepek.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-11.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.3. (0-1)
Wykaż, że trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego. W odpowiedzi
uwzględnij przykład substancji produkowanej przez ten narząd oraz sposób jej
wydzielania.

","answer_text_html":"

11.3. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2021
Wymagania ogólne
Wymaganie szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje […],
formułuje i przedstawia opinie związane
z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,
[…].
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności […].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ dokrewny. Zdający:
  2. wymienia gruczoły dokrewne, podaje
\n

ich lokalizację i przedstawia ich rolę
w regulacji procesów życiowych.
Zasady oceniania
1 pkt - za poprawne wykazanie roli wewnątrzwydzielniczej trzustki na przykładzie wybranego
hormonu produkowanego przez ten narząd, uwzględniające wydzielanie substancji
bezpośrednio do płynów ustrojowych.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
• Komórki trzustki wydzielają insulinę do krwi.
• Wytwarzane przez komórki trzustki insulina i glukagon przenikają do płynów ustrojowych.
• Glukagon nie jest wyprowadzany przewodami trzustkowymi - co jest typowe
dla wydzielania zewnętrznego - ale trafia bezpośrednio do naczyń krwionośnych.
Uwaga:
Nie uznaje się odpowiedzi tautologicznych, np. „Trzustka wydziela glukagon endokrynnie”,
ponieważ „endokrynnie” oznacza „wewnątrzwydzielniczo”.
Zadanie 12. (0-3)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego, ponieważ komórki wysepek trzustkowych (Langerhansa) produkują hormony - np. insulinę (lub: glukagon) - które są wydzielane bezpośrednio do krwi, bez udziału przewodów wyprowadzających.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n

Definicja gruczołu wydzielania wewnętrznego (endokrynowego):
Gruczoł wydzielania wewnętrznego to taki, który swój produkt (hormon) wydziela bezpośrednio do krwiobiegu - bez przewodów wyprowadzających.

\n

Jak to działa w trzustce?

\n
  1. W miąższu trzustki rozsiane są wysepki trzustkowe (wysepki Langerhansa) - skupiska komórek endokrynnych (~1-2% masy narządu).
  2. Wyróżniamy w nich komórki:
\n\n
  1. Wyprodukowane hormony dyfundują do naczyń włosowatych krwionośnych opływających wysepki i są transportowane krwią do narządów docelowych.
  2. Nie ma tu żadnego przewodu wyprowadzającego - to właśnie odróżnia wydzielanie wewnętrzne od zewnętrznego (sok trzustkowy płynie przewodem do dwunastnicy).
\n

Wniosek: Trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego, bo produkuje hormony (np. insulinę) wydzielane bezpośrednio do krwi.

\n

Sposób 2 - Kontrast: wydzielanie wewnętrzne vs. zewnętrzne (analog/opozycja)

\n

Trzustka jest gruczołem mieszanym - ma obie funkcje jednocześnie. Zestawiając je, widać, co decyduje o kwalifikacji jako gruczoł wydzielania wewnętrznego:

\n

| Cecha | Wydzielanie zewnętrzne (egzokrynowe) | Wydzielanie wewnętrzne (endokrynowe) |
| Produkt | Sok trzustkowy (enzymy: lipaza, amylaza, trypsyna) | Hormony: insulina, glukagon |
| Droga wydzielania | Przewód trzustkowy → dwunastnica | Bezpośrednio do krwi (naczynia włosowate) |
| Struktura | Grona pęcherzykowe | Wysepki Langerhansa |
| Przewód? | TAK | NIE - brak przewodów |

\n

Wykazanie funkcji endokrynowej polega na wskazaniu elementu z prawej kolumny:

\n
Trzustka produkuje insulinę w komórkach β wysepek Langerhansa i wydziela ją wprost do naczyń krwionośnych - spełnia definicję gruczołu wydzielania wewnętrznego.
\n

Sposób 3 - Definicyjna weryfikacja (definicja → podstawienie → wniosek)

\n

Definicja (wzorzec): Gruczoł wydzielania wewnętrznego = produkuje hormon + wydziela go do krwi.

\n

Podstawienie dla trzustki:

\n\n

Wniosek: Oba warunki są spełnione → trzustka pełni funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego. ✅

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 11.3, 0-1 pkt):
- 1 pkt - za wykazanie roli wewnatrzwydzielniczej trzustki na przykladzie wybranego hormonu (np. insuliny lub glukagonu), uwzgledniajace wydzielanie substancji bezposrednio do plynow ustrojowych (krwi).
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Nie uznaje sie odpowiedzi tautologicznych (np. 'trzustka wydziela glukagon endokrynnie').
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji gruczołu wydzielania wewnętrznego i przykładu hormonu trzustkowego (insulina/glukagon).

\n
📖 Karta wzorów CKE w tym temacie nie zawiera wzorów dla hormonów peptydowych. Wzory strukturalne insuliny/glukagonu nie są wymagane na maturze - wystarczy nazwa.
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1: Napisanie tylko "Trzustka produkuje insulinę" - za mało! Klucz wymaga DWÓCH elementów: nazwa substancji + sposób wydzielania (do krwi). Bez drogi wydzielania = 0 pkt.
\n
⚠️ Pułapka 2: Pomylenie wydzielania wewnętrznego z zewnętrznym - sok trzustkowy (lipaza, amylaza, trypsyna) to wydzielanie zewnętrzne (egzokrynowe), bo płynie przewodem do dwunastnicy. Insulina to wydzielanie wewnętrzne (endokrynowe). To dwie zupełnie różne struktury tego samego narządu!
\n
⚠️ Pułapka 3: Opisywanie funkcji hormonu zamiast drogi wydzielania - "Insulina obniża stężenie glukozy" jest prawdziwe, ale nie odpowiada na pytanie "wykaż funkcję gruczołu wydzielania wewnętrznego". Tu chodzi o definicję gruczołu, nie efekt działania hormonu.
\n
⚠️ Pułapka 4: Pisanie "komórki wysepek Langerhansa wydzielają sok trzustkowy do krwi" - błędna para: sok trzustkowy → przewód → dwunastnica; do krwi idą hormony z wysepek.
"}]}