{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/12.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"12.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 12.3. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego strusie, podobnie jak inne ptaki, muszą połykać kamienie,\naby skuteczniej trawić pokarm.","answer":null,"answer_text":"12.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy, przedstawia\ni wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne;\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne […]\nptaków […] w powiązaniu ze środowiskiem\ni trybem życia.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające: 1) konieczność rozdrabniania pokarmu\nprzez kamienie ze względu na brak zębów albo 2) zwiększanie powierzchni trawienia\nprzez obróbkę mechaniczną pokarmu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Ponieważ strusie nie mają zębów, połykają kamienie, dzięki którym w ich żołądku może\nnastąpić rozdrobnienie pokarmu.\n• Połykane kamienie umożliwiają roztarcie zjadanej twardej i suchej roślinności, dzięki czemu\nzwiększa się powierzchnia dostępna dla enzymów trawiennych.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się do dodatkowej funkcji kamieni w żołądku ptaków, jaką\njest ułatwianie mieszania się treści pokarmowej, np. „Kamienie ułatwiają mieszanie się\npokarmu w żołądku, co u strusi, żywiących się trawą, zabezpiecza przed śmiercią z powodu\nniedrożności przewodu pokarmowego, w którym mogłyby utkwić fitobezoary (kulki z trawy)”.\nZadanie 13. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPtaki nie mają zębów, dlatego kamienie w żołądku mięśniowym (żwirowniku) pełnią funkcję mechanicznego rozdrabniania pokarmu, zwiększając powierzchnię kontaktu z enzymami trawiennymi i umożliwiając skuteczniejsze trawienie chemiczne.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1 - Brak zębów u ptaków**\nPtaki (w tym strusie) są **bezzębnymi kręgowcami** - w toku ewolucji utraciły uzębienie, zastąpione rogowym dziobem. Oznacza to brak mechanicznego rozdrobnienia pokarmu w jamie gębowej (żucia).\n\n**Krok 2 - Budowa układu pokarmowego ptaków**\nDroga pokarmu u ptaków: dziób → przełyk → **wole** (magazyn) → **żołądek gruczołowy** (*proventriculus* - wydziela enzymy i kwas solny) → **żołądek mięśniowy** (*ventriculus*, żwirownik - ściany z grubą mięśniówką) → jelita.\n\n**Krok 3 - Rola kamieni (gastrolit)**\nKamienie gromadzą się w żołądku mięśniowym. Podczas skurczów grubej mięśniówki żwirowniku kamienie **rozcierają pokarm** - działają jak żarna młyńskie, mechanicznie rozdrabniając ziarna, nasiona, chitynowe pancerze owadów itp.\n\n**Krok 4 - Efekt trawienia chemicznego**\nRozdrobniony pokarm ma **wielokrotnie większą powierzchnię** dostępną dla enzymów (proteazy, amylazy, lipazy). Enzymy sekretowane w żołądku gruczołowym mogą teraz sprawnie działać → trawienie jest szybsze i pełniejsze.\n\n**Wniosek:** Kamienie zastępują funkcję zębów - przenoszą mechaniczne rozdrabnianie z jamy gębowej do żołądka mięśniowego.\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez porównanie (ptak vs ssak)\n\n| Cecha | Ssak (np. krowa) | Ptak (np. struś) |\n| Zęby | ✅ Uzębienie - żucie w jamie gębowej | ❌ Brak - dziób bez zębów |\n| Gdzie rozdrabnianie mechaniczne | Jama gębowa (żucie) | Żołądek mięśniowy + kamienie |\n| Organ zastępujący zęby | - | Żwirownik (*ventriculus*) |\n| Rola śliny | Amylaza + zwilżanie | Głównie zwilżanie |\n\n**Wniosek przez kontrast:** Ssaki rozdrabniają pokarm **przed** trawieniem chemicznym (zębami). Ptaki muszą to zrobić **w trakcie** - kamienie w żołądku mięśniowym są ewolucyjnym rozwiązaniem tego problemu.\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez energetykę i efektywność\n\n**Bez rozdrobnienia** enzymy trawienne kontaktują się tylko z **powierzchnią** grudki pokarmu → wolne trawienie, duże straty energetyczne (niestrawione resztki).\n\n**Po rozdrobnieniu kamieniami** - ta sama masa pokarmu ma wielokrotnie większą powierzchnię:\n- Ziarno pszenicy: np. \\(1 \\text{ cm}^3\\) → po zmieleniu powierzchnia rośnie setki razy\n- Każda cząsteczka enzymu może trafić w nowe miejsce kontaktu z substratem\n\nTo szczególnie ważne dla strusi - jako ptaków nielotnych jedzących **twarde nasiona i roślinność** (trudny do strawienia materiał celulozowy, twarde okrywy nasion). Bez gastrolit: duże straty energii, niedożywienie mimo jedzenia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 12.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wyjasnienie uwzgledniajace: 1) koniecznosc **rozdrabniania pokarmu przez kamienie** (brak zebow), albo 2) **zwiekszanie powierzchni trawienia** przez obrobke mechaniczna pokarmu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** odpowiedzi o ulatwianiu mieszania sie tresci pokarmowej w zoladku.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość morfologii i funkcji układu pokarmowego ptaków (żołądek mięśniowy, brak uzębienia). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji z anatomią zwierząt.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać *\"kamienie pomagają trawić\"* - to pustosłowie. Klucz wymaga mechanizmu: brak zębów → kamienie w żwirowniku → mechaniczne rozdrobnienie → większa powierzchnia dla enzymów.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie **żołądka gruczołowego** (wydziela enzymy) z **żołądkiem mięśniowym** (żwirownik, tu działają kamienie). Kamienie są w *ventriculus*, nie w *proventriculus*.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niektórzy piszą \"kamienie odkwaszają żołądek\" - **błąd**. Kamienie nie regulują pH, ich rola jest wyłącznie **mechaniczna** (rozdrabnianie).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Struś to ptak nielotny - może się wydawać \"wyjątkowy\" - ale mechanizm gastrolit jest **universalny dla ptaków** (gołębie, kury, pingwiny). Zadanie słusznie uogólnia na \"inne ptaki\".","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-12.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 12.3. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego strusie, podobnie jak inne ptaki, muszą połykać kamienie,<br>aby skuteczniej trawić pokarm.</p>","answer_text_html":"<p>12.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy, przedstawia<br>i wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne;<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne […]</li></ol>\n<p>ptaków […] w powiązaniu ze środowiskiem<br>i trybem życia.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające: 1) konieczność rozdrabniania pokarmu<br>przez kamienie ze względu na brak zębów albo 2) zwiększanie powierzchni trawienia<br>przez obróbkę mechaniczną pokarmu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Ponieważ strusie nie mają zębów, połykają kamienie, dzięki którym w ich żołądku może<br>nastąpić rozdrobnienie pokarmu.<br>• Połykane kamienie umożliwiają roztarcie zjadanej twardej i suchej roślinności, dzięki czemu<br>zwiększa się powierzchnia dostępna dla enzymów trawiennych.<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się do dodatkowej funkcji kamieni w żołądku ptaków, jaką<br>jest ułatwianie mieszania się treści pokarmowej, np. „Kamienie ułatwiają mieszanie się<br>pokarmu w żołądku, co u strusi, żywiących się trawą, zabezpiecza przed śmiercią z powodu<br>niedrożności przewodu pokarmowego, w którym mogłyby utkwić fitobezoary (kulki z trawy)”.<br>Zadanie 13. (0-2)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Ptaki nie mają zębów, dlatego kamienie w żołądku mięśniowym (żwirowniku) pełnią funkcję mechanicznego rozdrabniania pokarmu, zwiększając powierzchnię kontaktu z enzymami trawiennymi i umożliwiając skuteczniejsze trawienie chemiczne.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Brak zębów u ptaków</strong><br>Ptaki (w tym strusie) są <strong>bezzębnymi kręgowcami</strong> - w toku ewolucji utraciły uzębienie, zastąpione rogowym dziobem. Oznacza to brak mechanicznego rozdrobnienia pokarmu w jamie gębowej (żucia).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Budowa układu pokarmowego ptaków</strong><br>Droga pokarmu u ptaków: dziób → przełyk → <strong>wole</strong> (magazyn) → <strong>żołądek gruczołowy</strong> (<em>proventriculus</em> - wydziela enzymy i kwas solny) → <strong>żołądek mięśniowy</strong> (<em>ventriculus</em>, żwirownik - ściany z grubą mięśniówką) → jelita.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Rola kamieni (gastrolit)</strong><br>Kamienie gromadzą się w żołądku mięśniowym. Podczas skurczów grubej mięśniówki żwirowniku kamienie <strong>rozcierają pokarm</strong> - działają jak żarna młyńskie, mechanicznie rozdrabniając ziarna, nasiona, chitynowe pancerze owadów itp.</p>\n<p><strong>Krok 4 - Efekt trawienia chemicznego</strong><br>Rozdrobniony pokarm ma <strong>wielokrotnie większą powierzchnię</strong> dostępną dla enzymów (proteazy, amylazy, lipazy). Enzymy sekretowane w żołądku gruczołowym mogą teraz sprawnie działać → trawienie jest szybsze i pełniejsze.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Kamienie zastępują funkcję zębów - przenoszą mechaniczne rozdrabnianie z jamy gębowej do żołądka mięśniowego.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez porównanie (ptak vs ssak)</h4>\n<p>| Cecha | Ssak (np. krowa) | Ptak (np. struś) |<br>| Zęby | ✅ Uzębienie - żucie w jamie gębowej | ❌ Brak - dziób bez zębów |<br>| Gdzie rozdrabnianie mechaniczne | Jama gębowa (żucie) | Żołądek mięśniowy + kamienie |<br>| Organ zastępujący zęby | - | Żwirownik (<em>ventriculus</em>) |<br>| Rola śliny | Amylaza + zwilżanie | Głównie zwilżanie |</p>\n<p><strong>Wniosek przez kontrast:</strong> Ssaki rozdrabniają pokarm <strong>przed</strong> trawieniem chemicznym (zębami). Ptaki muszą to zrobić <strong>w trakcie</strong> - kamienie w żołądku mięśniowym są ewolucyjnym rozwiązaniem tego problemu.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez energetykę i efektywność</h4>\n<p><strong>Bez rozdrobnienia</strong> enzymy trawienne kontaktują się tylko z <strong>powierzchnią</strong> grudki pokarmu → wolne trawienie, duże straty energetyczne (niestrawione resztki).</p>\n<p><strong>Po rozdrobnieniu kamieniami</strong> - ta sama masa pokarmu ma wielokrotnie większą powierzchnię:</p>\n<ul><li>Ziarno pszenicy: np. \\(1 \\text{ cm}^3\\) → po zmieleniu powierzchnia rośnie setki razy</li><li>Każda cząsteczka enzymu może trafić w nowe miejsce kontaktu z substratem</li></ul>\n<p>To szczególnie ważne dla strusi - jako ptaków nielotnych jedzących <strong>twarde nasiona i roślinność</strong> (trudny do strawienia materiał celulozowy, twarde okrywy nasion). Bez gastrolit: duże straty energii, niedożywienie mimo jedzenia.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 12.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie uwzgledniajace: 1) koniecznosc <strong>rozdrabniania pokarmu przez kamienie</strong> (brak zebow), albo 2) <strong>zwiekszanie powierzchni trawienia</strong> przez obrobke mechaniczna pokarmu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> odpowiedzi o ulatwianiu mieszania sie tresci pokarmowej w zoladku.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość morfologii i funkcji układu pokarmowego ptaków (żołądek mięśniowy, brak uzębienia). Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji z anatomią zwierząt.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać <em>&quot;kamienie pomagają trawić&quot;</em> - to pustosłowie. Klucz wymaga mechanizmu: brak zębów → kamienie w żwirowniku → mechaniczne rozdrobnienie → większa powierzchnia dla enzymów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie <strong>żołądka gruczołowego</strong> (wydziela enzymy) z <strong>żołądkiem mięśniowym</strong> (żwirownik, tu działają kamienie). Kamienie są w <em>ventriculus</em>, nie w <em>proventriculus</em>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niektórzy piszą &quot;kamienie odkwaszają żołądek&quot; - <strong>błąd</strong>. Kamienie nie regulują pH, ich rola jest wyłącznie <strong>mechaniczna</strong> (rozdrabnianie).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Struś to ptak nielotny - może się wydawać &quot;wyjątkowy&quot; - ale mechanizm gastrolit jest <strong>universalny dla ptaków</strong> (gołębie, kury, pingwiny). Zadanie słusznie uogólnia na &quot;inne ptaki&quot;.</blockquote>"}]}