{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/14.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"14.1","points":1,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.1. (0-1)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia odnoszące się do przedstawionego drzewa\nfilogenetycznego są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F -\njeśli jest fałszywe.\n1.\nSsaki, które nie mają zdolności do syntezy witaminy C, stanowią grupę\npolifiletyczną.\nP\nF\n2.\nUtrata zdolności do syntezy witaminy C zaszła co najmniej trzykrotnie,\nniezależnie w różnych liniach rozwojowych ssaków.\nP\nF\n3.\nWszystkie naczelne są pozbawione możliwości syntezy witaminy C.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"14.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,\nporównuje i przetwarza informacje\npozyskane z różnorodnych źródeł […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nwskazuje źródła różnorodności biologicznej\ni jej reprezentację na poziomie\ngenetycznym, gatunkowym i ekosystemów;\nIX. Ewolucja.\n1. Źródła wiedzy o mechanizmach\ni przebiegu ewolucji. Zdający:\n4) odczytuje z drzewa filogenetycznego\nrelację pokrewieństwa ewolucyjnego\ngatunków, zapisuje taką relację\nprzedstawioną w formie opisu, schematu\nlub klasyfikacji.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\ninterpretuje różnorodność organizmów\nna Ziemi jako efekt ewolucji biologicznej.\n1. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji\norganizmów. Zdający:\n1) rozróżnia (na schemacie) grupy mono-,\npara- i polifiletyczne;\n2) porządkuje hierarchicznie podstawowe\nrangi taksonomiczne;\n3) przedstawia związek między filogenezą\norganizmów a ich klasyfikacją;\n4) przedstawia na podstawie klasyfikacji\nokreślonej grupy organizmów jej\nuproszczone drzewo filogenetyczne.\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłową ocenę wszystkich trzech stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - P, 3. - F.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Ssaki bez zdolności syntezy wit. C → grupa polifiletyczna | **P** |\n| 2. Utrata zdolności zaszła co najmniej 3-krotnie, niezależnie | **P** |\n| 3. Wszystkie naczelne pozbawione zdolności syntezy | **F** |\n\n## Sposób 1 - Analiza drzewa filogenetycznego: identyfikacja linii z utratą\n\n**Krok 1. Wypisz taksony szare (utrata zdolności) z drzewa:**\n- Niektóre **nietoperze** (Chiroptera)\n- **Kawia/świnka morska** (Cavia, rząd gryzoni)\n- **Naczelne wyższe** (Anthropoidea/Haplorhini): ponocnice, marmozety, makaki, gibony, orangutany, goryle, człowiek\n\n**Krok 2. Sprawdź linie CZARNE (zachowana zdolność):**\n- Pies, kot, krowa, świnia, koń (drapieżne + kopytne)\n- Mysz, szczur, wiewiórka, królik (większość gryzoni + zajęczaki)\n- **Galago i lemur (naczelne niższe/prosimie)** ← kluczowe!\n\n**Ocena stwierdzenia 1 (Polifiletyczna):**\n\nDefinicje grup systematycznych:\n- **Monofiletyczna** = wspólny przodek + WSZYSCY jego potomkowie\n- **Parafiletyczna** = wspólny przodek + NIEKTÓRZY potomkowie (część wykluczona)\n- **Polifiletyczna** = brak jednego wspólnego przodka obejmującego wyłącznie tę grupę - **niezależne pokrewieństwa z różnych gałęzi**\n\nSsaki bez syntezy witaminy C (niektóre nietoperze + kawia + naczelne wyższe) **wywodzą się z różnych, odległych linii filogenetycznych**. Ich wspólny przodek (wczesny ssak) posiadał zdolność syntezy witaminy C - zatem ta cecha nie pochodzi od jednego przodka.\n\n→ **Grupa POLIFILETYCZNA = stwierdzenie 1 jest PRAWDZIWE (P)**\n\n**Ocena stwierdzenia 2 (Co najmniej 3 niezależne utraty):**\n\nZ drzewa wynikają co najmniej **3 niezależne zdarzenia mutacyjne**:\n1. **Utrata w linii kawii** (świnka morska) - wśród gryzoni, ale mysz/szczur/wiewiórka zachowały zdolność\n2. **Utrata w linii niektórych nietoperzy** - inne ssaki z tej samej gałęzi mogły ją zachować\n3. **Utrata w linii naczelnych wyższych** - galago i lemur (naczelne niższe) zdolność *zachowały*, więc to niezależna mutacja\n\n→ Co najmniej 3 niezależne zdarzenia = **stwierdzenie 2 jest PRAWDZIWE (P)**\n\n**Ocena stwierdzenia 3 (Wszystkie naczelne = utrata):**\n\nZ drzewa:\n- **Galago** (*Galago* sp.) i **lemur** - linie czarne = **zachowały zdolność**\n- Galago i lemury to **naczelne** (rząd Primates), należące do podrzędu Strepsirrhini (dawniej Prosimia)\n\nSłowo „**wszystkie**\" jest fałszujące - naczelne niższe zachowały zdolność do syntezy witaminy C.\n\n→ **Stwierdzenie 3 jest FAŁSZYWE (F)**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez definicje kladystyczne\n\nPomocnicza tabela do sprawdzenia statusu filogenetycznego grupy „brak syntezy wit. C\":\n\n| Kryterium | Stan |\n| Czy wszystkie tworzą jeden klad? | NIE - 3 osobne gałęzie |\n| Czy wspólny przodek grupy stracił zdolność? | NIE - posiadał zdolność |\n| Czy wewnątrz grupy są taksony Z zdolnością? | TAK (inne gryzonie, inne naczelne) |\n| **Wniosek** | **Polifiletyczna** |\n\nDo stwierdzenia 3: narzędzie eliminacji - pytam się „Czy w grupie *Primates* są taksony CZARNE (zachowana zdolność)?\". **TAK: galago + lemur** → stwierdzenie 3 = F.\n\n## Sposób 3 - Rozumowanie przez analogię: zasada parsymonii (Occam's razor w filogenetyce)\n\nW filogenetyce szukamy **minimalnej liczby zdarzeń ewolucyjnych** potrzebnych do wyjaśnienia obserwowanego rozkładu cechy (zasada parsymonii):\n\n- Gdyby utrata zaszła **raz**, wszystkie potomne linie powinny być szare (bez zdolności) - ale mysz, szczur, wiewiórka *wśród gryzoni* mają zdolność, lemur i galago *wśród naczelnych* mają zdolność\n- Jedynym spójnym wyjaśnieniem jest **wielokrotna, niezależna utrata** w oddzielnych liniach\n\n→ Parsymonia wskazuje na ≥ 3 niezależne zdarzenia = **stwierdzenie 2 PRAWDZIWE**\n→ Nie ma jednego wspólnego przodka dla „szarych\" taksonów = **stwierdzenie 1 PRAWDZIWE (polifiletyczna)**\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za prawidlowa ocene **wszystkich trzech** stwierdzen.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie:** 1. - **P**, 2. - **P**, 3. - **F**.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - rozwiązanie opiera się na:\n- Znajomości definicji grup mono-, para- i polifiletycznych\n- Umiejętności odczytywania drzewa filogenetycznego (linie szare vs czarne)\n- Znajomości systematyki ssaków (naczelne wyższe vs niższe, gryzonie)\n\n## Dlaczego inne kombinacje są błędne\n\n| Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |\n| Stwierdzenie 1 = **F** | Uczeń myli polifiletyczną z parafiletyczną. Myśli: „skoro są to różne grupy, to może parafiletyczna?\" - ale parafiletyczna wymaga jednego wspólnego przodka z wyłączonymi potomkami, a tu nie ma jednego wspólnego przodka |\n| Stwierdzenie 2 = **F** | Uczeń widzi na drzewie 3 szare fragmenty, ale myśli że to „jedna linia naczelnych + dwie inne = 2 zdarzenia\", nie zauważając że kawia i niektóre nietoperze to osobne, trzecie zdarzenie |\n| Stwierdzenie 3 = **P** | Uczeń nie zauważył galago i lemura na drzewie jako naczelnych z zachowaną zdolnością, lub nie wie że galago i lemury należą do rzędu Primates |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** Mylenie „naczelnych wyższych\" z „naczelnymi\" - galago i lemury to **naczelne niższe** (Strepsirrhini/prosimie), ale **ciągle są naczelnymi (Primates)**. Dlatego stwierdzenie 3 = F.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Myślenie że polifiletyczna = „nienaturalna, sztuczna\" - tak, ale kluczem do identyfikacji jest zawsze pytanie: **„czy najnowszy wspólny przodek WSZYSTKICH członków grupy sam do tej grupy należy?\"** Jeśli NIE → polifiletyczna.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** W zadaniach P/F za 1 pkt łatwo „prawie\" zdobyć punkt - ale CKE wymaga **wszystkich 3 poprawnych jednocześnie**. Nie ma punktów cząstkowych!\n\n> ⚠️ **Pułapka 4:** Słowo „co najmniej\" w stwierdzeniu 2 to sygnał że wystarczy udowodnić ≥ 3 niezależne zdarzenia - nawet jeśli w rzeczywistości było ich więcej (np. w samych nietoperzach mogło zajść kilka razy), stwierdzenie jest prawdziwe.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-14.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 14.1. (0-1)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia odnoszące się do przedstawionego drzewa
filogenetycznego są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F -
jeśli jest fałszywe.
1.
Ssaki, które nie mają zdolności do syntezy witaminy C, stanowią grupę
polifiletyczną.
P
F
2.
Utrata zdolności do syntezy witaminy C zaszła co najmniej trzykrotnie,
niezależnie w różnych liniach rozwojowych ssaków.
P
F
3.
Wszystkie naczelne są pozbawione możliwości syntezy witaminy C.
P
F

","answer_text_html":"

14.1. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2021
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie
informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,
porównuje i przetwarza informacje
pozyskane z różnorodnych źródeł […].
I. Poznanie świata organizmów na różnych
poziomach organizacji życia. Zdający […]
wskazuje źródła różnorodności biologicznej
i jej reprezentację na poziomie
genetycznym, gatunkowym i ekosystemów;
IX. Ewolucja.

\n
  1. Źródła wiedzy o mechanizmach
\n

i przebiegu ewolucji. Zdający:

\n
  1. odczytuje z drzewa filogenetycznego
\n

relację pokrewieństwa ewolucyjnego
gatunków, zapisuje taką relację
przedstawioną w formie opisu, schematu
lub klasyfikacji.
IV. Przegląd różnorodności organizmów.
interpretuje różnorodność organizmów
na Ziemi jako efekt ewolucji biologicznej.

\n
  1. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji
\n

organizmów. Zdający:

\n
  1. rozróżnia (na schemacie) grupy mono-,
\n

para- i polifiletyczne;

\n
  1. porządkuje hierarchicznie podstawowe
\n

rangi taksonomiczne;

\n
  1. przedstawia związek między filogenezą
\n

organizmów a ich klasyfikacją;

\n
  1. przedstawia na podstawie klasyfikacji
\n

określonej grupy organizmów jej
uproszczone drzewo filogenetyczne.
Zasady oceniania
1 pkt - za prawidłową ocenę wszystkich trzech stwierdzeń.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie

\n
  1. - P, 2. - P, 3. - F.
","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Stwierdzenie | Ocena |
| 1. Ssaki bez zdolności syntezy wit. C → grupa polifiletyczna | P |
| 2. Utrata zdolności zaszła co najmniej 3-krotnie, niezależnie | P |
| 3. Wszystkie naczelne pozbawione zdolności syntezy | F |

\n

Sposób 1 - Analiza drzewa filogenetycznego: identyfikacja linii z utratą

\n

Krok 1. Wypisz taksony szare (utrata zdolności) z drzewa:

\n\n

Krok 2. Sprawdź linie CZARNE (zachowana zdolność):

\n\n

Ocena stwierdzenia 1 (Polifiletyczna):

\n

Definicje grup systematycznych:

\n\n

Ssaki bez syntezy witaminy C (niektóre nietoperze + kawia + naczelne wyższe) wywodzą się z różnych, odległych linii filogenetycznych. Ich wspólny przodek (wczesny ssak) posiadał zdolność syntezy witaminy C - zatem ta cecha nie pochodzi od jednego przodka.

\n

→ Grupa POLIFILETYCZNA = stwierdzenie 1 jest PRAWDZIWE (P)

\n

Ocena stwierdzenia 2 (Co najmniej 3 niezależne utraty):

\n

Z drzewa wynikają co najmniej 3 niezależne zdarzenia mutacyjne:

\n
  1. Utrata w linii kawii (świnka morska) - wśród gryzoni, ale mysz/szczur/wiewiórka zachowały zdolność
  2. Utrata w linii niektórych nietoperzy - inne ssaki z tej samej gałęzi mogły ją zachować
  3. Utrata w linii naczelnych wyższych - galago i lemur (naczelne niższe) zdolność zachowały, więc to niezależna mutacja
\n

→ Co najmniej 3 niezależne zdarzenia = stwierdzenie 2 jest PRAWDZIWE (P)

\n

Ocena stwierdzenia 3 (Wszystkie naczelne = utrata):

\n

Z drzewa:

\n\n

Słowo „wszystkie" jest fałszujące - naczelne niższe zachowały zdolność do syntezy witaminy C.

\n

→ Stwierdzenie 3 jest FAŁSZYWE (F)

\n

Sposób 2 - Eliminacja przez definicje kladystyczne

\n

Pomocnicza tabela do sprawdzenia statusu filogenetycznego grupy „brak syntezy wit. C":

\n

| Kryterium | Stan |
| Czy wszystkie tworzą jeden klad? | NIE - 3 osobne gałęzie |
| Czy wspólny przodek grupy stracił zdolność? | NIE - posiadał zdolność |
| Czy wewnątrz grupy są taksony Z zdolnością? | TAK (inne gryzonie, inne naczelne) |
| Wniosek | Polifiletyczna |

\n

Do stwierdzenia 3: narzędzie eliminacji - pytam się „Czy w grupie Primates są taksony CZARNE (zachowana zdolność)?". TAK: galago + lemur → stwierdzenie 3 = F.

\n

Sposób 3 - Rozumowanie przez analogię: zasada parsymonii (Occam's razor w filogenetyce)

\n

W filogenetyce szukamy minimalnej liczby zdarzeń ewolucyjnych potrzebnych do wyjaśnienia obserwowanego rozkładu cechy (zasada parsymonii):

\n\n

→ Parsymonia wskazuje na ≥ 3 niezależne zdarzenia = stwierdzenie 2 PRAWDZIWE
→ Nie ma jednego wspólnego przodka dla „szarych" taksonów = stwierdzenie 1 PRAWDZIWE (polifiletyczna)

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.1, 0-1 pkt):
- 1 pkt - za prawidlowa ocene wszystkich trzech stwierdzen.
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Rozwiazanie: 1. - P, 2. - P, 3. - F.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - rozwiązanie opiera się na:

\n\n

Dlaczego inne kombinacje są błędne

\n

| Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |
| Stwierdzenie 1 = F | Uczeń myli polifiletyczną z parafiletyczną. Myśli: „skoro są to różne grupy, to może parafiletyczna?" - ale parafiletyczna wymaga jednego wspólnego przodka z wyłączonymi potomkami, a tu nie ma jednego wspólnego przodka |
| Stwierdzenie 2 = F | Uczeń widzi na drzewie 3 szare fragmenty, ale myśli że to „jedna linia naczelnych + dwie inne = 2 zdarzenia", nie zauważając że kawia i niektóre nietoperze to osobne, trzecie zdarzenie |
| Stwierdzenie 3 = P | Uczeń nie zauważył galago i lemura na drzewie jako naczelnych z zachowaną zdolnością, lub nie wie że galago i lemury należą do rzędu Primates |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1: Mylenie „naczelnych wyższych" z „naczelnymi" - galago i lemury to naczelne niższe (Strepsirrhini/prosimie), ale ciągle są naczelnymi (Primates). Dlatego stwierdzenie 3 = F.
\n
⚠️ Pułapka 2: Myślenie że polifiletyczna = „nienaturalna, sztuczna" - tak, ale kluczem do identyfikacji jest zawsze pytanie: „czy najnowszy wspólny przodek WSZYSTKICH członków grupy sam do tej grupy należy?" Jeśli NIE → polifiletyczna.
\n
⚠️ Pułapka 3: W zadaniach P/F za 1 pkt łatwo „prawie" zdobyć punkt - ale CKE wymaga wszystkich 3 poprawnych jednocześnie. Nie ma punktów cząstkowych!
\n
⚠️ Pułapka 4: Słowo „co najmniej" w stwierdzeniu 2 to sygnał że wystarczy udowodnić ≥ 3 niezależne zdarzenia - nawet jeśli w rzeczywistości było ich więcej (np. w samych nietoperzach mogło zajść kilka razy), stwierdzenie jest prawdziwe.
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"
  1. – P, 2. – P, 3. – F.
"}]}