{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego mutacja uniemożliwiająca syntezę witaminy C, która pojawiła się\nu przodka małp, nie została wyeliminowana przez dobór naturalny.","answer":null,"answer_text":"14.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […], przedstawia opinie związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi\n[…].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy […], przedstawia\ni wyjaśnia zależności między organizmem\na środowiskiem […].\nIX. Ewolucja.\n2. Dobór naturalny. Zdający:\n2) przedstawia mechanizm działania doboru\nnaturalnego […], omawia skutki doboru\nw postaci powstawania adaptacji\nu organizmów;\n3. Elementy genetyki populacji. Zdający:\n4) wyjaśnia, dlaczego mimo działania\ndoboru naturalnego w populacji ludzkiej\nutrzymują się allele warunkujące choroby\ngenetyczne […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do: 1) przyczyny - diety bogatej w witaminę C\noraz 2) mechanizmu - ograniczonych skutków fenotypowych mutacji nie mających\nwpływu na przeżycie i rozród.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe rozwiązania\n• Małpy, u których doszło do tej mutacji, miały dietę bogatą w witaminę C i dlatego enzym\nkatalizujący ostatni etap wytwarzania tej witaminy nie był im potrzebny do zachowania\nzdrowia, a więc ich dostosowanie się nie obniżyło.\n• Małpy, które nie miały zdolności do syntezy witaminy C, pobierały tę witaminę wraz\nz pokarmem, a więc nie miały negatywnych skutków zdrowotnych i dzięki temu\nprzekazywały zmutowany allel potomstwu.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do przeżycia osobników mających\ndostęp do witaminy C, np. „Ponieważ witamina C była dostarczana wraz z dietą, nie pojawiły\nsię negatywne skutki jej niedoboru, które zwiększyłyby śmiertelność osobników niezdolnych\ndo jej syntezy”. Dobór naturalny polega bowiem na przeżyciu i rozrodzie najlepiej\ndostosowanych osobników.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nMutacja nie została wyeliminowana przez dobór naturalny, ponieważ **nie obniżała wartości przystosowawczej** osobników - dieta przodków małp była bogata w owoce i liście dostarczające wystarczające ilości witaminy C z pożywieniem, więc brak zdolności do jej syntezy **nie powodował żadnej straty reprodukcyjnej**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm działania doboru naturalnego (warunek eliminacji)\n\nDobór naturalny eliminuje mutacje **tylko wtedy**, gdy obniżają one przeżywalność lub reprodukcję osobnika - czyli zmniejszają jego *fitness*.\n\nKrok po kroku:\n\n1. **Witamina C jest niezbędna** - bierze udział m.in. w syntezie kolagenu, funkcjonowaniu układu odpornościowego. Brak = ciężka choroba (szkorbut).\n\n2. **Przodkowie małp żyli w środowiskach tropikalnych**, gdzie przez cały rok dostępne były owoce i rośliny zielone - naturalne, bogate źródła kwasu askorbinowego.\n\n3. **Mutant = osobnik z mutacją** dostawał tyle samo witaminy C co osobnik bez mutacji - z pożywienia. Nie chorował, nie miał gorszych wyników reprodukcyjnych.\n\n4. **Brak różnicy w fitness** → dobór naturalny nie \"widzi\" tej mutacji jako szkodliwej → **nie ma siły selekcyjnej** działającej przeciwko niej.\n\n5. Mutacja pozostała w populacji i utrwaliła się przez **dryf genetyczny** (lub po prostu nie była eliminowana).\n\n> **Kluczowy mechanizm:** Dobór naturalny działa TYLKO na fenotyp. Jeśli mutacja nie zmienia fenotypu w danym środowisku (bo witamina C pochodzi z diety), jest traktowana jak mutacja neutralna.\n\n## Sposób 2 - Argument przez analogię: środowisko zmienia \"szkodliwość\" mutacji\n\nPomyślmy o mutacji jak o \"wadzie\" technicznej:\n\n- Człowiek bez paska do parasolki → nie traci niczego, gdy **nigdy nie pada**.\n- Mutant bez syntezy wit. C → nie traci niczego, gdy **dieta zawsze dostarcza wit. C**.\n\nGdyby ci sami przodkowie żyli w środowisku ubogim w owoce (np. tundrze), mutacja **stałaby się śmiertelna** → selekcja by ją błyskawicznie wyeliminowała.\n\n**Wniosek:** Szkodliwość mutacji jest **zrelatywizowana do środowiska**. W środowisku bogatym w witaminę C - mutacja neutralna = dobór ją ignoruje.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.2, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wyjasnienie odnoszace sie do: 1) **przyczyny** - diety bogatej w witamine C, oraz 2) **mechanizmu** - mutacja nie obnizala wartosci przystosowawczej (nie wplywala na **przezycie i rozrod**), wiec nie zostala wyeliminowana.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do przezycia (dobor naturalny dotyczy przezycia I rozrodu).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - zadanie opiera się wyłącznie na znajomości:\n- mechanizmu działania doboru naturalnego (neutralność mutacji)\n- roli środowiska w określaniu wartości przystosowawczej\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd to pisanie tylko \"bo jedli dużo owoców\" - bez połączenia z mechanizmem doboru. Klucz CKE wymaga wyjaśnienia *dlaczego* dieta owocowa sprawia, że dobór nie działa!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"bo witamina C nie jest im potrzebna\" - to błąd merytoryczny. Witamina C jest potrzebna każdemu ssakowi; małpy po prostu pozyskują ją z pokarmem, a nie syntetyzują.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie myl \"dobór nie wyeliminował\" z \"dobór faworyzował\" - mutacja nie dawała żadnej przewagi, była po prostu **neutralna** (nie szkodliwa = nie eliminowana; nie korzystna = nie faworyzowana).","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego mutacja uniemożliwiająca syntezę witaminy C, która pojawiła się<br>u przodka małp, nie została wyeliminowana przez dobór naturalny.</p>","answer_text_html":"<p>14.2. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […], przedstawia opinie związane<br>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi<br>[…].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy […], przedstawia<br>i wyjaśnia zależności między organizmem<br>a środowiskiem […].<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Dobór naturalny. Zdający:</li><li>przedstawia mechanizm działania doboru</li></ol>\n<p>naturalnego […], omawia skutki doboru<br>w postaci powstawania adaptacji<br>u organizmów;</p>\n<ol><li>Elementy genetyki populacji. Zdający:</li><li>wyjaśnia, dlaczego mimo działania</li></ol>\n<p>doboru naturalnego w populacji ludzkiej<br>utrzymują się allele warunkujące choroby<br>genetyczne […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do: 1) przyczyny - diety bogatej w witaminę C<br>oraz 2) mechanizmu - ograniczonych skutków fenotypowych mutacji nie mających<br>wpływu na przeżycie i rozród.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Małpy, u których doszło do tej mutacji, miały dietę bogatą w witaminę C i dlatego enzym<br>katalizujący ostatni etap wytwarzania tej witaminy nie był im potrzebny do zachowania<br>zdrowia, a więc ich dostosowanie się nie obniżyło.<br>• Małpy, które nie miały zdolności do syntezy witaminy C, pobierały tę witaminę wraz<br>z pokarmem, a więc nie miały negatywnych skutków zdrowotnych i dzięki temu<br>przekazywały zmutowany allel potomstwu.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do przeżycia osobników mających<br>dostęp do witaminy C, np. „Ponieważ witamina C była dostarczana wraz z dietą, nie pojawiły<br>się negatywne skutki jej niedoboru, które zwiększyłyby śmiertelność osobników niezdolnych<br>do jej syntezy”. Dobór naturalny polega bowiem na przeżyciu i rozrodzie najlepiej<br>dostosowanych osobników.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Mutacja nie została wyeliminowana przez dobór naturalny, ponieważ <strong>nie obniżała wartości przystosowawczej</strong> osobników - dieta przodków małp była bogata w owoce i liście dostarczające wystarczające ilości witaminy C z pożywieniem, więc brak zdolności do jej syntezy <strong>nie powodował żadnej straty reprodukcyjnej</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm działania doboru naturalnego (warunek eliminacji)</h4>\n<p>Dobór naturalny eliminuje mutacje <strong>tylko wtedy</strong>, gdy obniżają one przeżywalność lub reprodukcję osobnika - czyli zmniejszają jego <em>fitness</em>.</p>\n<p>Krok po kroku:</p>\n<ol><li><strong>Witamina C jest niezbędna</strong> - bierze udział m.in. w syntezie kolagenu, funkcjonowaniu układu odpornościowego. Brak = ciężka choroba (szkorbut).</li></ol>\n<ol><li><strong>Przodkowie małp żyli w środowiskach tropikalnych</strong>, gdzie przez cały rok dostępne były owoce i rośliny zielone - naturalne, bogate źródła kwasu askorbinowego.</li></ol>\n<ol><li><strong>Mutant = osobnik z mutacją</strong> dostawał tyle samo witaminy C co osobnik bez mutacji - z pożywienia. Nie chorował, nie miał gorszych wyników reprodukcyjnych.</li></ol>\n<ol><li><strong>Brak różnicy w fitness</strong> → dobór naturalny nie &quot;widzi&quot; tej mutacji jako szkodliwej → <strong>nie ma siły selekcyjnej</strong> działającej przeciwko niej.</li></ol>\n<ol><li>Mutacja pozostała w populacji i utrwaliła się przez <strong>dryf genetyczny</strong> (lub po prostu nie była eliminowana).</li></ol>\n<blockquote><strong>Kluczowy mechanizm:</strong> Dobór naturalny działa TYLKO na fenotyp. Jeśli mutacja nie zmienia fenotypu w danym środowisku (bo witamina C pochodzi z diety), jest traktowana jak mutacja neutralna.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Argument przez analogię: środowisko zmienia &quot;szkodliwość&quot; mutacji</h4>\n<p>Pomyślmy o mutacji jak o &quot;wadzie&quot; technicznej:</p>\n<ul><li>Człowiek bez paska do parasolki → nie traci niczego, gdy <strong>nigdy nie pada</strong>.</li><li>Mutant bez syntezy wit. C → nie traci niczego, gdy <strong>dieta zawsze dostarcza wit. C</strong>.</li></ul>\n<p>Gdyby ci sami przodkowie żyli w środowisku ubogim w owoce (np. tundrze), mutacja <strong>stałaby się śmiertelna</strong> → selekcja by ją błyskawicznie wyeliminowała.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Szkodliwość mutacji jest <strong>zrelatywizowana do środowiska</strong>. W środowisku bogatym w witaminę C - mutacja neutralna = dobór ją ignoruje.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.2, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie odnoszace sie do: 1) <strong>przyczyny</strong> - diety bogatej w witamine C, oraz 2) <strong>mechanizmu</strong> - mutacja nie obnizala wartosci przystosowawczej (nie wplywala na <strong>przezycie i rozrod</strong>), wiec nie zostala wyeliminowana.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do przezycia (dobor naturalny dotyczy przezycia I rozrodu).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - zadanie opiera się wyłącznie na znajomości:</p>\n<ul><li>mechanizmu działania doboru naturalnego (neutralność mutacji)</li><li>roli środowiska w określaniu wartości przystosowawczej</li></ul>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to pisanie tylko &quot;bo jedli dużo owoców&quot; - bez połączenia z mechanizmem doboru. Klucz CKE wymaga wyjaśnienia <em>dlaczego</em> dieta owocowa sprawia, że dobór nie działa!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;bo witamina C nie jest im potrzebna&quot; - to błąd merytoryczny. Witamina C jest potrzebna każdemu ssakowi; małpy po prostu pozyskują ją z pokarmem, a nie syntetyzują.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie myl &quot;dobór nie wyeliminował&quot; z &quot;dobór faworyzował&quot; - mutacja nie dawała żadnej przewagi, była po prostu <strong>neutralna</strong> (nie szkodliwa = nie eliminowana; nie korzystna = nie faworyzowana).</blockquote>"}]}