{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/14.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"14.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.3. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego witamina C, w odróżnieniu od witaminy A, nie kumuluje się\nw organizmie człowieka. W odpowiedzi odnieś się do właściwości obu witamin.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n13.2.\n14.1.\n14.2.\n14.3.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"14.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-\n-skutkowe […].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n2) podaje źródła, funkcje i wyjaśnia\nznaczenie składników pokarmowych\ndla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania\norganizmu ze szczególnym uwzględnieniem\nroli witamin […].\n8. Układ wydalniczy. Zdający:\n1) wyjaśnia istotę procesu wydalania\noraz wymienia substancje, które są\nwydalane z organizmu człowieka.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające: 1) rozpuszczalność w wodzie witaminy C\ni możliwość wydalania jej z moczem oraz 2) rozpuszczalność w tłuszczach witaminy A.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Witamina C należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie, dlatego jej nadmiar może być\nwydalany wraz z moczem. Witamina A jest rozpuszczalna w tłuszczach.\n• Ponieważ witamina C jest rozpuszczalna w wodzie, która jest głównym składnikiem moczu,\nz którym jest wydalana. Witamina A rozpuszcza się w tłuszczach, a więc nie jest wydalana\nz moczem, i dlatego kumuluje się w organizmie.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „wypłukiwania” witaminy C z organizmu.\nZadanie 15. (0-4)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWitamina C jest **rozpuszczalna w wodzie** (hydrofilna) - jej nadmiar jest usuwany z moczem przez nerki. Witamina A jest **rozpuszczalna w tłuszczach** (hydrofobowa/lipofilna) - magazynuje się w tkance tłuszczowej i wątrobie, więc kumuluje się w organizmie.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biochemiczny: rozpuszczalność a droga eliminacji\n\n**Krok 1 - Witamina C (kwas askorbinowy):**\n- Budowa: zawiera grupy hydroksylowe \\(\\ce{-OH}\\) → silnie **polarna**, hydrofilna\n- Rozpuszcza się w wodzie → swobodnie krąży w osoczu krwi\n- Nerki filtrują krew → nadmiar witaminy C przechodzi do moczu → **wydalana z moczem**\n- Brak miejsca do magazynowania → **nie kumuluje się**\n\n**Krok 2 - Witamina A (retinol):**\n- Budowa: długi łańcuch węglowodorowy (pierścień β-jononu + polienowy łańcuch boczny) → silnie **niepolarny**, hydrofobowy\n- Rozpuszcza się w tłuszczach → transportowana przez lipoproteiny (chylomikrony, RBP)\n- Gromadzi się w **hepatocytach wątroby** (głównie jako estry retinylu) i w **adipocytach tkanki tłuszczowej**\n- Nerki nie są w stanie jej wyfiltrować z krwi → **kumuluje się**\n\n**Wniosek:**\n> **Rozpuszczalność w wodzie = droga przez nerki = brak kumulacji.**\n> **Rozpuszczalność w tłuszczach = magazynowanie w wątrobie/tkance tłuszczowej = kumulacja.**\n\n## Sposób 2 - Porównanie przez analogię z innymi witaminami (klasy A i C)\n\nWitaminy dzielimy na dwie klasy:\n\n| Cecha | Witaminy **rozpuszczalne w tłuszczach** (A, D, E, K) | Witaminy **rozpuszczalne w wodzie** (C, B-kompleks) |\n| Charakter chemiczny | Hydrofobowe (niepolarne) | Hydrofilne (polarne) |\n| Transport we krwi | Lipoproteiny | Swobodnie w osoczu |\n| Magazynowanie | Wątroba, tkanka tłuszczowa | Brak |\n| Wydalanie | Minimalne, powolne | Z moczem przez nerki |\n| Ryzyko kumulacji | **TAK** (hiperwitaminoza możliwa) | **NIE** (nadmiar wydalany) |\n\nWitamina A należy do grupy lipofilnych → **kumuluje się**.\nWitamina C należy do grupy hydrofilnych → **nie kumuluje się**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wyjasnienie uwzgledniajace: 1) **rozpuszczalnosc w wodzie** witaminy C i mozliwosc wydalania jej z moczem, oraz 2) **rozpuszczalnosc w tluszczach** witaminy A (stad jej kumulacja).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi o 'wyplukiwaniu' witaminy C z organizmu.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość fizykochemicznych właściwości witamin (rozpuszczalność w wodzie vs. tłuszczach) i mechanizmu filtracji nerkowej. Pojęcia \"hydrofilny/hydrofobowy\" to wiedza z biochemii, nie karta EM2023.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie tylko *\"witamina C jest wydalana z moczem\"* bez podania **DLACZEGO** (= bo jest rozpuszczalna w wodzie). Klucz CKE wymaga wyraźnego odniesienia do właściwości fizykochemicznych obu witamin!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie kierunku: to **nie nerki aktywnie usuwają witaminę C** - one po prostu **nie potrafią jej zatrzymać**, bo jest hydrofilna i swobodnie przechodzi do moczu podczas filtracji kłębuszkowej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pominięcie witaminy A w odpowiedzi = **0 pkt**. Polecenie wyraźnie mówi \"odnieś się do właściwości OBU witamin\" - odpowiedź jednostronna (tylko o C lub tylko o A) nie spełnia wymagań klucza.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić \"kumuluje się\" z \"jest toksyczna\" - witamina A kumuluje się zawsze (fizjologicznie); **hiperwitaminoza A** to osobne zjawisko (patologiczne nagromadzenie przy nadpodaży). W tym zadaniu chodzi o mechanizm, nie o toksyczność.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-14.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.3. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego witamina C, w odróżnieniu od witaminy A, nie kumuluje się<br>w organizmie człowieka. W odpowiedzi odnieś się do właściwości obu witamin.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>13.2.<br>14.1.<br>14.2.<br>14.3.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>14.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-<br>-skutkowe […].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności; dostrzega związki między<br>strukturą a funkcją na każdym z tych<br>poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje źródła, funkcje i wyjaśnia</li></ol>\n<p>znaczenie składników pokarmowych<br>dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania<br>organizmu ze szczególnym uwzględnieniem<br>roli witamin […].</p>\n<ol><li>Układ wydalniczy. Zdający:</li><li>wyjaśnia istotę procesu wydalania</li></ol>\n<p>oraz wymienia substancje, które są<br>wydalane z organizmu człowieka.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające: 1) rozpuszczalność w wodzie witaminy C<br>i możliwość wydalania jej z moczem oraz 2) rozpuszczalność w tłuszczach witaminy A.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Witamina C należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie, dlatego jej nadmiar może być<br>wydalany wraz z moczem. Witamina A jest rozpuszczalna w tłuszczach.<br>• Ponieważ witamina C jest rozpuszczalna w wodzie, która jest głównym składnikiem moczu,<br>z którym jest wydalana. Witamina A rozpuszcza się w tłuszczach, a więc nie jest wydalana<br>z moczem, i dlatego kumuluje się w organizmie.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do „wypłukiwania” witaminy C z organizmu.<br>Zadanie 15. (0-4)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Witamina C jest <strong>rozpuszczalna w wodzie</strong> (hydrofilna) - jej nadmiar jest usuwany z moczem przez nerki. Witamina A jest <strong>rozpuszczalna w tłuszczach</strong> (hydrofobowa/lipofilna) - magazynuje się w tkance tłuszczowej i wątrobie, więc kumuluje się w organizmie.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biochemiczny: rozpuszczalność a droga eliminacji</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Witamina C (kwas askorbinowy):</strong></p>\n<ul><li>Budowa: zawiera grupy hydroksylowe \\(\\ce{-OH}\\) → silnie <strong>polarna</strong>, hydrofilna</li><li>Rozpuszcza się w wodzie → swobodnie krąży w osoczu krwi</li><li>Nerki filtrują krew → nadmiar witaminy C przechodzi do moczu → <strong>wydalana z moczem</strong></li><li>Brak miejsca do magazynowania → <strong>nie kumuluje się</strong></li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Witamina A (retinol):</strong></p>\n<ul><li>Budowa: długi łańcuch węglowodorowy (pierścień β-jononu + polienowy łańcuch boczny) → silnie <strong>niepolarny</strong>, hydrofobowy</li><li>Rozpuszcza się w tłuszczach → transportowana przez lipoproteiny (chylomikrony, RBP)</li><li>Gromadzi się w <strong>hepatocytach wątroby</strong> (głównie jako estry retinylu) i w <strong>adipocytach tkanki tłuszczowej</strong></li><li>Nerki nie są w stanie jej wyfiltrować z krwi → <strong>kumuluje się</strong></li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong></p>\n<blockquote><strong>Rozpuszczalność w wodzie = droga przez nerki = brak kumulacji.</strong><br><strong>Rozpuszczalność w tłuszczach = magazynowanie w wątrobie/tkance tłuszczowej = kumulacja.</strong></blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie przez analogię z innymi witaminami (klasy A i C)</h4>\n<p>Witaminy dzielimy na dwie klasy:</p>\n<p>| Cecha | Witaminy <strong>rozpuszczalne w tłuszczach</strong> (A, D, E, K) | Witaminy <strong>rozpuszczalne w wodzie</strong> (C, B-kompleks) |<br>| Charakter chemiczny | Hydrofobowe (niepolarne) | Hydrofilne (polarne) |<br>| Transport we krwi | Lipoproteiny | Swobodnie w osoczu |<br>| Magazynowanie | Wątroba, tkanka tłuszczowa | Brak |<br>| Wydalanie | Minimalne, powolne | Z moczem przez nerki |<br>| Ryzyko kumulacji | <strong>TAK</strong> (hiperwitaminoza możliwa) | <strong>NIE</strong> (nadmiar wydalany) |</p>\n<p>Witamina A należy do grupy lipofilnych → <strong>kumuluje się</strong>.<br>Witamina C należy do grupy hydrofilnych → <strong>nie kumuluje się</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 14.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie uwzgledniajace: 1) <strong>rozpuszczalnosc w wodzie</strong> witaminy C i mozliwosc wydalania jej z moczem, oraz 2) <strong>rozpuszczalnosc w tluszczach</strong> witaminy A (stad jej kumulacja).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi o &#x27;wyplukiwaniu&#x27; witaminy C z organizmu.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość fizykochemicznych właściwości witamin (rozpuszczalność w wodzie vs. tłuszczach) i mechanizmu filtracji nerkowej. Pojęcia &quot;hydrofilny/hydrofobowy&quot; to wiedza z biochemii, nie karta EM2023.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie tylko <em>&quot;witamina C jest wydalana z moczem&quot;</em> bez podania <strong>DLACZEGO</strong> (= bo jest rozpuszczalna w wodzie). Klucz CKE wymaga wyraźnego odniesienia do właściwości fizykochemicznych obu witamin!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie kierunku: to <strong>nie nerki aktywnie usuwają witaminę C</strong> - one po prostu <strong>nie potrafią jej zatrzymać</strong>, bo jest hydrofilna i swobodnie przechodzi do moczu podczas filtracji kłębuszkowej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pominięcie witaminy A w odpowiedzi = <strong>0 pkt</strong>. Polecenie wyraźnie mówi &quot;odnieś się do właściwości OBU witamin&quot; - odpowiedź jednostronna (tylko o C lub tylko o A) nie spełnia wymagań klucza.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić &quot;kumuluje się&quot; z &quot;jest toksyczna&quot; - witamina A kumuluje się zawsze (fizjologicznie); <strong>hiperwitaminoza A</strong> to osobne zjawisko (patologiczne nagromadzenie przy nadpodaży). W tym zadaniu chodzi o mechanizm, nie o toksyczność.</blockquote>"}]}