{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/15.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"15.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.3. (0-1)\nPodaj jedną funkcję kości długich człowieka, inną niż wymienione w tekście.","answer":null,"answer_text":"15.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n1. Hierarchiczna budowa organizmu\nczłowieka (tkanki, narządy, układy\nnarządów). Zdający:\n2) przedstawia układy narządów człowieka\noraz określa ich podstawowe funkcje […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podanie jednej funkcji kości długich z wyłączeniem funkcji\nlokomotorycznej i podporowej.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• funkcja krwiotwórcza\n• magazyn jonów wapnia\n• magazyn fosforu\n• magazyn soli mineralnych\n• magazyn tłuszczu\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do budowy kości zamiast do ich funkcji, np. „Kości\nzawierają szpik kostny”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Funkcja krwiotwórcza** - w czerwonym szpiku kostnym (wypełniającym jamę szpikową i beleczki istoty gąbczastej) zachodzi **hematopoeza** (wytwarzanie krwinek czerwonych, białych i płytek krwi).\n\n**Alternatywnie (inne funkcje, jeśli tekst nie wymieniał):**\n- Magazynowanie soli mineralnych (\\(\\ce{Ca^2+}\\), \\(\\ce{PO4^3-}\\)) - rezerwuar dla homeostazy mineralnej\n- Magazynowanie tłuszczu - żółty szpik kostny jako rezerwa energetyczna\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (przegląd funkcji kości długich)\n\nKości długie (np. kość udowa, piszczelowa, ramieniowa) pełnią **więcej funkcji** niż tylko podporę i umożliwianie ruchu. Systematyczny przegląd:\n\n| Funkcja | Gdzie realizowana | Przykład |\n| **Podpora (mechaniczna)** | Cała kość - istota zbita | Szkielet kończyn dźwiga ciężar ciała |\n| **Ruch** | Punkty przyczepu mięśni i ścięgien | Kość udowa + m. czworogłowy uda |\n| **Krwiotwórcza (hematopoeza)** | Czerwony szpik kostny | Erytrocyty, leukocyty, trombocyty |\n| **Magazyn minerałów** | Hydroksyapatyt \\(\\ce{Ca10(PO4)6(OH)2}\\) w macierzy | Kości = ~99% zasobów \\(\\ce{Ca^2+}\\) organizmu |\n| **Magazyn tłuszczu** | Żółty szpik kostny (jama szpikowa) | Rezerwa energetyczna |\n| **Ochrona** | Mniej typowa dla długich niż płaskich | Kość udowa chroni naczynia udowe |\n\n**Jeśli tekst wymieniał podporę i ruch** → prawidłowa odpowiedź: **krwiotwórcza** lub **magazynowanie soli mineralnych**.\n\n**Jeśli tekst wymieniał podporę, ruch i hematopoezę** → prawidłowa odpowiedź: **magazynowanie soli mineralnych / tłuszczu**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez anatomię porównawczą\n\n**Krok 1:** Kości długie mają charakterystyczną budowę: trzon (*diaphysis*) z istotą zbitą i kanałem szpikowym + nasady (*epiphysis*) z istotą gąbczastą.\n\n**Krok 2:** Każda warstwa anatomiczna → inna funkcja:\n- Istota zbita (trzon) → **mechaniczna, ochronna**\n- Czerwony szpik (nasady) → **krwiotwórcza**\n- Żółty szpik (trzon, u dorosłych) → **magazyn tłuszczu**\n- Macierz mineralna → **magazyn \\(\\ce{Ca^2+}\\) i \\(\\ce{PO4^3-}\\)**\n\n**Krok 3:** Funkcja, której tekst zadania najpewniej NIE wymieniał, to **krwiotwórcza** - bo jest najmniej oczywista dla ucznia i najczęściej pomijana w opisach „ruchowo-podporowych\".\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 15.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za podanie **jednej funkcji** kosci dlugich innej niz lokomotoryczna i podporowa (np. **krwiotworcza**, magazyn jonow wapnia / fosforu / soli mineralnych / tluszczu).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi odnoszacych sie do budowy kosci zamiast funkcji (np. 'kosci zawieraja szpik kostny').\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość funkcji kości (anatomia i fizjologia człowieka).\n\n> 📌 Wyjątek: jeśli piszesz o rezerwuarze wapnia i fosforu, możesz skojarzyć z wzorem hydroksyapatytu \\(\\ce{Ca10(PO4)6(OH)2}\\) - ale na maturze z biologii tego wzoru nie wymagają, wystarczy sformułowanie opisowe.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - uczeń pisze funkcję **już wymienioną w tekście** (np. \"podpora\" albo \"ruch\") → **0 punktów**. Zawsze sprawdź, co tekst już wymieniał!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Ochrona narządów wewnętrznych\" to funkcja **kości płaskich** (czaszka, mostek, żebra), nie jest typowa dla kości długich - ryzyko odrzucenia przez egzaminatora.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź \"produkcja krwi\" jest zbyt ogólna - napisz precyzyjnie: **\"funkcja krwiotwórcza\"** lub **\"wytwarzanie komórek krwi w czerwonym szpiku kostnym\"**. Precyzja = pewność punktu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"przewodzenie impulsów nerwowych\" - kości nie są tkanką nerwową. To klasyczny błąd na skutek myślenia o \"funkcjach organizmu\" bez zawężenia do kości.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-15.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":16,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15.3. (0-1)<br>Podaj jedną funkcję kości długich człowieka, inną niż wymienione w tekście.</p>","answer_text_html":"<p>15.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności; dostrzega związki między<br>strukturą a funkcją na każdym z tych<br>poziomów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Hierarchiczna budowa organizmu</li></ol>\n<p>człowieka (tkanki, narządy, układy<br>narządów). Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia układy narządów człowieka</li></ol>\n<p>oraz określa ich podstawowe funkcje […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne podanie jednej funkcji kości długich z wyłączeniem funkcji<br>lokomotorycznej i podporowej.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• funkcja krwiotwórcza<br>• magazyn jonów wapnia<br>• magazyn fosforu<br>• magazyn soli mineralnych<br>• magazyn tłuszczu<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do budowy kości zamiast do ich funkcji, np. „Kości<br>zawierają szpik kostny”.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Funkcja krwiotwórcza</strong> - w czerwonym szpiku kostnym (wypełniającym jamę szpikową i beleczki istoty gąbczastej) zachodzi <strong>hematopoeza</strong> (wytwarzanie krwinek czerwonych, białych i płytek krwi).</p>\n<p><strong>Alternatywnie (inne funkcje, jeśli tekst nie wymieniał):</strong></p>\n<ul><li>Magazynowanie soli mineralnych (\\(\\ce{Ca^2+}\\), \\(\\ce{PO4^3-}\\)) - rezerwuar dla homeostazy mineralnej</li><li>Magazynowanie tłuszczu - żółty szpik kostny jako rezerwa energetyczna</li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (przegląd funkcji kości długich)</h4>\n<p>Kości długie (np. kość udowa, piszczelowa, ramieniowa) pełnią <strong>więcej funkcji</strong> niż tylko podporę i umożliwianie ruchu. Systematyczny przegląd:</p>\n<p>| Funkcja | Gdzie realizowana | Przykład |<br>| <strong>Podpora (mechaniczna)</strong> | Cała kość - istota zbita | Szkielet kończyn dźwiga ciężar ciała |<br>| <strong>Ruch</strong> | Punkty przyczepu mięśni i ścięgien | Kość udowa + m. czworogłowy uda |<br>| <strong>Krwiotwórcza (hematopoeza)</strong> | Czerwony szpik kostny | Erytrocyty, leukocyty, trombocyty |<br>| <strong>Magazyn minerałów</strong> | Hydroksyapatyt \\(\\ce{Ca10(PO4)6(OH)2}\\) w macierzy | Kości = ~99% zasobów \\(\\ce{Ca^2+}\\) organizmu |<br>| <strong>Magazyn tłuszczu</strong> | Żółty szpik kostny (jama szpikowa) | Rezerwa energetyczna |<br>| <strong>Ochrona</strong> | Mniej typowa dla długich niż płaskich | Kość udowa chroni naczynia udowe |</p>\n<p><strong>Jeśli tekst wymieniał podporę i ruch</strong> → prawidłowa odpowiedź: <strong>krwiotwórcza</strong> lub <strong>magazynowanie soli mineralnych</strong>.</p>\n<p><strong>Jeśli tekst wymieniał podporę, ruch i hematopoezę</strong> → prawidłowa odpowiedź: <strong>magazynowanie soli mineralnych / tłuszczu</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez anatomię porównawczą</h4>\n<p><strong>Krok 1:</strong> Kości długie mają charakterystyczną budowę: trzon (<em>diaphysis</em>) z istotą zbitą i kanałem szpikowym + nasady (<em>epiphysis</em>) z istotą gąbczastą.</p>\n<p><strong>Krok 2:</strong> Każda warstwa anatomiczna → inna funkcja:</p>\n<ul><li>Istota zbita (trzon) → <strong>mechaniczna, ochronna</strong></li><li>Czerwony szpik (nasady) → <strong>krwiotwórcza</strong></li><li>Żółty szpik (trzon, u dorosłych) → <strong>magazyn tłuszczu</strong></li><li>Macierz mineralna → <strong>magazyn \\(\\ce{Ca^2+}\\) i \\(\\ce{PO4^3-}\\)</strong></li></ul>\n<p><strong>Krok 3:</strong> Funkcja, której tekst zadania najpewniej NIE wymieniał, to <strong>krwiotwórcza</strong> - bo jest najmniej oczywista dla ucznia i najczęściej pomijana w opisach „ruchowo-podporowych&quot;.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 15.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>jednej funkcji</strong> kosci dlugich innej niz lokomotoryczna i podporowa (np. <strong>krwiotworcza</strong>, magazyn jonow wapnia / fosforu / soli mineralnych / tluszczu).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi odnoszacych sie do budowy kosci zamiast funkcji (np. &#x27;kosci zawieraja szpik kostny&#x27;).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość funkcji kości (anatomia i fizjologia człowieka).</p>\n<blockquote>📌 Wyjątek: jeśli piszesz o rezerwuarze wapnia i fosforu, możesz skojarzyć z wzorem hydroksyapatytu \\(\\ce{Ca10(PO4)6(OH)2}\\) - ale na maturze z biologii tego wzoru nie wymagają, wystarczy sformułowanie opisowe.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń pisze funkcję <strong>już wymienioną w tekście</strong> (np. &quot;podpora&quot; albo &quot;ruch&quot;) → <strong>0 punktów</strong>. Zawsze sprawdź, co tekst już wymieniał!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Ochrona narządów wewnętrznych&quot; to funkcja <strong>kości płaskich</strong> (czaszka, mostek, żebra), nie jest typowa dla kości długich - ryzyko odrzucenia przez egzaminatora.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź &quot;produkcja krwi&quot; jest zbyt ogólna - napisz precyzyjnie: <strong>&quot;funkcja krwiotwórcza&quot;</strong> lub <strong>&quot;wytwarzanie komórek krwi w czerwonym szpiku kostnym&quot;</strong>. Precyzja = pewność punktu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;przewodzenie impulsów nerwowych&quot; - kości nie są tkanką nerwową. To klasyczny błąd na skutek myślenia o &quot;funkcjach organizmu&quot; bez zawężenia do kości.</blockquote>"}]}