{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/16.2","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"16.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego podczas biomonitoringu czystości wód wykorzystuje się więcej niż\njednego osobnika, jak np. osiem w poznańskiej stacji uzdatniania wody.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.1.\n15.2.\n15.3.\n15.4.\n16.1.\n16.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"16.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] określa warunki\ndoświadczenia […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający\n9) porównuje budowę i czynności życiowe\nślimaków, małżów i głowonogów,\nrozpoznaje typowych przedstawicieli tych\ngrup.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do: 1) zwiększonej wiarygodności wyników\nbadań albo 2) konieczności ciągłego monitoringu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Aby wyeliminować fałszywe alarmy spowodowane indywidualnymi reakcjami lub cechami\nosobników.\n• Pojedynczy osobnik może gwałtownie zamknąć muszlę z innych powodów niż\nzanieczyszczenie wody. Dopiero wspólna reakcja kilku osobników przesądza o problemie\nz jakością wody i wyklucza odmienne zachowanie jednego osobnika.\n• Gdyby był tylko jeden małż, to w przypadku jego śmierci system uległby awarii. Dodatkowe\nmałże zwiększają niezawodność systemu.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nUżywa się więcej niż jednego osobnika, ponieważ **osobniki tego samego gatunku wykazują zmienność osobniczą** - różnią się wrażliwością na zanieczyszczenia. Wyniki od grupy osobników są **statystycznie bardziej wiarygodne i reprezentatywne** niż od jednego osobnika, a reakcja jednostki mogłaby wynikać z jej indywidualnej kondycji, a nie z jakości wody.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: zmienność osobnicza i wiarygodność\n\n**Krok 1 - Czym jest zmienność osobnicza?**\nKażdy organizm jest genetycznie i fizjologicznie unikalny. Dwa małże (*Dreissena polymorpha* lub *Unio* sp.) z tej samej populacji mogą mieć:\n- różny wiek i kondycję zdrowotną,\n- różną ekspresję genów detoksykacyjnych (np. metalotionein),\n- różny poziom tolerancji na konkretny ksenobiotyk.\n\n**Krok 2 - Co się stanie, gdy użyjemy jednego osobnika?**\n- Osobnik nadwrażliwy → **fałszywy alarm**: alarm o zanieczyszczeniu, choć woda jest czysta.\n- Osobnik wyjątkowo odporny → **fałszywe poczucie bezpieczeństwa**: brak reakcji mimo realnego zanieczyszczenia.\n\n**Krok 3 - Dlaczego 8 osobników?**\nGdy **8 z 8 osobników** wykazuje reakcję stresową (np. zamknięcie muszli, zmiana rytmu serca u małży) → to prawie niemożliwe, żeby był to efekt indywidualnej przypadłości. **Wspólna reakcja grupy = wiarygodny sygnał o zmianie jakości wody.**\n\n**Wniosek:** Liczba osobników to zabezpieczenie przed błędem wynikającym ze zmienności biologicznej - im więcej, tym wyższy próg pewności.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie przez analogię statystyczną (bez biologii)\n\nAnalogia do badań naukowych:\n\n| Liczba osobników | Problem |\n| 1 | Nie wiadomo, czy reakcja to przypadek czy sygnał |\n| 8 | Reakcja większości → wniosek statystycznie uzasadniony |\n\nPodobnie jak w badaniach klinicznych - **nie testuje się leku na 1 osobie**, bo jeden wynik jest niereprezentacyjny. W biomonitoringu:\n- reakcja **1/1 osobnika** = brak możliwości interpretacji,\n- reakcja **7/8 osobników** = silna przesłanka zanieczyszczenia,\n- reakcja **1/8 osobników** = prawdopodobnie problem osobniczy, nie środowiskowy.\n\n**Wniosek:** Używanie grupy osobników eliminuje szum biologiczny i pozwala odróżnić sygnał (zmiana jakości wody) od szumu (indywidualna przypadłość jednego organizmu).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 16.2, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wyjasnienie odnoszace sie do: 1) **zwiekszonej wiarygodnosci** wynikow badan (eliminacja falszywych alarmow / zmiennosci osobniczej), albo 2) koniecznosci ciaglego monitoringu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość pojęć biologicznych:\n- **zmienność osobnicza** (norma u każdego gatunku),\n- **wiarygodność wyników** w kontekście biomonitoringu.\n\nJeśli zadanie 16.1 lub 16.3 dotyczy statystyki → **karta wzorów str. 5** (\\(\\bar{x}\\), \\(\\sigma\\)).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisanie tylko „żeby mieć pewność\" lub „dla bezpieczeństwa\" **nie wystarczy na punkt** - klucz wymaga wskazania MECHANIZMU (zmienność osobnicza / różna wrażliwość osobników).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić: biomonitoring to nie badanie populacji - pytanie dotyczy **czujników biologicznych** w stacji uzdatniania, nie ekologii populacji. Sensem jest wiarygodność alarmu, nie ocena różnorodności gatunkowej.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać „jeden osobnik może być chory\" - musisz dodać **konsekwencję**: to może dawać wynik niereprezentacyjny / fałszywy alarm lub brak alarmu. Klucz ocenia rozumowanie przyczynowo-skutkowe.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-16.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego podczas biomonitoringu czystości wód wykorzystuje się więcej niż<br>jednego osobnika, jak np. osiem w poznańskiej stacji uzdatniania wody.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>15.1.<br>15.2.<br>15.3.<br>15.4.<br>16.1.<br>16.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>16.2. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…].<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki badań<br>biologicznych. Zdający […] określa warunki<br>doświadczenia […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający</li><li>porównuje budowę i czynności życiowe</li></ol>\n<p>ślimaków, małżów i głowonogów,<br>rozpoznaje typowych przedstawicieli tych<br>grup.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, odnoszące się do: 1) zwiększonej wiarygodności wyników<br>badań albo 2) konieczności ciągłego monitoringu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Aby wyeliminować fałszywe alarmy spowodowane indywidualnymi reakcjami lub cechami<br>osobników.<br>• Pojedynczy osobnik może gwałtownie zamknąć muszlę z innych powodów niż<br>zanieczyszczenie wody. Dopiero wspólna reakcja kilku osobników przesądza o problemie<br>z jakością wody i wyklucza odmienne zachowanie jednego osobnika.<br>• Gdyby był tylko jeden małż, to w przypadku jego śmierci system uległby awarii. Dodatkowe<br>małże zwiększają niezawodność systemu.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Używa się więcej niż jednego osobnika, ponieważ <strong>osobniki tego samego gatunku wykazują zmienność osobniczą</strong> - różnią się wrażliwością na zanieczyszczenia. Wyniki od grupy osobników są <strong>statystycznie bardziej wiarygodne i reprezentatywne</strong> niż od jednego osobnika, a reakcja jednostki mogłaby wynikać z jej indywidualnej kondycji, a nie z jakości wody.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: zmienność osobnicza i wiarygodność</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Czym jest zmienność osobnicza?</strong><br>Każdy organizm jest genetycznie i fizjologicznie unikalny. Dwa małże (<em>Dreissena polymorpha</em> lub <em>Unio</em> sp.) z tej samej populacji mogą mieć:</p>\n<ul><li>różny wiek i kondycję zdrowotną,</li><li>różną ekspresję genów detoksykacyjnych (np. metalotionein),</li><li>różny poziom tolerancji na konkretny ksenobiotyk.</li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Co się stanie, gdy użyjemy jednego osobnika?</strong></p>\n<ul><li>Osobnik nadwrażliwy → <strong>fałszywy alarm</strong>: alarm o zanieczyszczeniu, choć woda jest czysta.</li><li>Osobnik wyjątkowo odporny → <strong>fałszywe poczucie bezpieczeństwa</strong>: brak reakcji mimo realnego zanieczyszczenia.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Dlaczego 8 osobników?</strong><br>Gdy <strong>8 z 8 osobników</strong> wykazuje reakcję stresową (np. zamknięcie muszli, zmiana rytmu serca u małży) → to prawie niemożliwe, żeby był to efekt indywidualnej przypadłości. <strong>Wspólna reakcja grupy = wiarygodny sygnał o zmianie jakości wody.</strong></p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Liczba osobników to zabezpieczenie przed błędem wynikającym ze zmienności biologicznej - im więcej, tym wyższy próg pewności.</p>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie przez analogię statystyczną (bez biologii)</h4>\n<p>Analogia do badań naukowych:</p>\n<p>| Liczba osobników | Problem |<br>| 1 | Nie wiadomo, czy reakcja to przypadek czy sygnał |<br>| 8 | Reakcja większości → wniosek statystycznie uzasadniony |</p>\n<p>Podobnie jak w badaniach klinicznych - <strong>nie testuje się leku na 1 osobie</strong>, bo jeden wynik jest niereprezentacyjny. W biomonitoringu:</p>\n<ul><li>reakcja <strong>1/1 osobnika</strong> = brak możliwości interpretacji,</li><li>reakcja <strong>7/8 osobników</strong> = silna przesłanka zanieczyszczenia,</li><li>reakcja <strong>1/8 osobników</strong> = prawdopodobnie problem osobniczy, nie środowiskowy.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Używanie grupy osobników eliminuje szum biologiczny i pozwala odróżnić sygnał (zmiana jakości wody) od szumu (indywidualna przypadłość jednego organizmu).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 16.2, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie odnoszace sie do: 1) <strong>zwiekszonej wiarygodnosci</strong> wynikow badan (eliminacja falszywych alarmow / zmiennosci osobniczej), albo 2) koniecznosci ciaglego monitoringu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość pojęć biologicznych:</p>\n<ul><li><strong>zmienność osobnicza</strong> (norma u każdego gatunku),</li><li><strong>wiarygodność wyników</strong> w kontekście biomonitoringu.</li></ul>\n<p>Jeśli zadanie 16.1 lub 16.3 dotyczy statystyki → <strong>karta wzorów str. 5</strong> (\\(\\bar{x}\\), \\(\\sigma\\)).</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pisanie tylko „żeby mieć pewność&quot; lub „dla bezpieczeństwa&quot; <strong>nie wystarczy na punkt</strong> - klucz wymaga wskazania MECHANIZMU (zmienność osobnicza / różna wrażliwość osobników).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić: biomonitoring to nie badanie populacji - pytanie dotyczy <strong>czujników biologicznych</strong> w stacji uzdatniania, nie ekologii populacji. Sensem jest wiarygodność alarmu, nie ocena różnorodności gatunkowej.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać „jeden osobnik może być chory&quot; - musisz dodać <strong>konsekwencję</strong>: to może dawać wynik niereprezentacyjny / fałszywy alarm lub brak alarmu. Klucz ocenia rozumowanie przyczynowo-skutkowe.</blockquote>"}]}