{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/16.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"16.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nOkreśl, jakie znaczenie dla funkcjonowania małży ma przepływ wody przez jamę\npłaszczową, kiedy muszla jest otwarta. Podaj dwa różne przykłady.\n1\n2","answer":null,"answer_text":"16.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje […] organizmy, przedstawia\ni wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne;\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia, przedstawia i wyjaśnia zależności\nmiędzy organizmem a środowiskiem […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:\n9) porównuje budowę i czynności życiowe\n[…] małżów […], rozpoznaje typowych\nprzedstawicieli tych grup.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podanie dwóch przykładów znaczenia przepływu wody przez jamę\npłaszczową dla funkcjonowania małży.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Umożliwia to filtrowanie cząstek pokarmowych zawieszonych w wodzie.\n• Dzięki temu woda przepływa przez skrzela i małże prowadzą wymianę gazową.\n• W ten sposób mogą uwolnić do środowiska zewnętrznego gamety.\n• Przepływ wody pozwala usunąć z jamy płaszczowej wydalane przez małże substancje.\n• Wraz z wodą obmywającą jamę płaszczową są usuwane odchody małży.\n• Umożliwia zapłodnienie w jamie płaszczowej.\n• Dzięki temu mogą one usuwać zanieczyszczenia z jamy płaszczowej.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do znaczenia przepływu wody w odbiorze\nbodźców chemicznych, np. „Dzięki temu małże mogą badać skład chemiczny wody”.\nZadanie 17. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPrzepływ wody przez jamę płaszczową umożliwia małżom jednocześnie kilka kluczowych funkcji życiowych. Dwa przykłady (wystarczą dowolne dwa z poniższych):\n\n1. **Wymiana gazowa (oddychanie)** - woda obmywa skrzela, umożliwiając dyfuzję \\(\\ce{O2}\\) do hemolimfy i \\(\\ce{CO2}\\) na zewnątrz.\n2. **Pobieranie pokarmu (filtracja)** - woda niesie zawieszone cząstki organiczne (fitoplankton, detrytus), które są filtrowane przez skrzela.\n3. **Rozmnażanie** - gamety (jaja, plemniki) są uwalniane do prądu wody, gdzie dochodzi do zapłodnienia.\n4. **Usuwanie produktów przemiany materii** - prąd wody wywiera produkty wydalania z jamy płaszczowej na zewnątrz.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\nMałże prowadzą **bierny tryb życia** - nie poruszają się aktywnie, więc woda musi \"przynosić i zabierać\" wszystko, czego potrzebują.\n\n**Woda wpływa przez syfon wlotowy → przechodzi przez skrzela → wypływa syfonem wylotowym.**\n\nW trakcie tego przepływu:\n\n| Funkcja | Co się dzieje mechanicznie |\n| Oddychanie | Skrzela = powierzchnia wymiany gazowej; \\(\\ce{O2}\\) dyfunduje z wody do hemolimfy wg gradientu stężeń |\n| Filtracja pokarmu | Na skrzelach (i na palpi labialnych) zatrzymywane są cząstki organiczne; śluz przykleja je, rzęski transportują do ust |\n| Rozmnażanie | Gonady otwierają się do jamy płaszczowej; gamety są „wynoszone\" prądem wody → zapłodnienie zewnętrzne w toni wodnej |\n| Wydalanie | Nerki/gruczoły wydalnicze odprowadzają produkty (np. \\(\\ce{NH3}\\)) do jamy płaszczowej → woda je usuwa |\n\n**Jedna strumień wody realizuje cztery różne funkcje naraz** - to ewolucyjna \"oszczędność\" typowa dla zwierząt prowadzących osiadły tryb życia.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez analogię z innymi bezkręgowcami\n\nPorównaj małże z innymi bezkręgowcami wodnymi, które NIE mają jamy płaszczowej:\n\n- **Gąbki** - też filtrują wodę, też mają wymianę gazową przez powierzchnię ciała, ale robią to przez osobne struktury (kanały wewnętrzne, choanocyty).\n- **Pierścienice wodne (np. dżdżownica wodna)** - wymiana gazowa przez skórę, oddzielone od filtracji.\n\nU małży **jama płaszczowa integruje te funkcje w jednym miejscu** - to wskazuje, że każda funkcja wymaga przepływu wody:\n\n- Jeśli woda nie przepływa → brak \\(\\ce{O2}\\) → śmierć przez uduszenie. ✓ → **oddychanie**\n- Jeśli woda nie przepływa → brak cząstek pokarmowych → śmierć przez głód. ✓ → **odżywianie**\n- Jeśli woda nie przepływa → gamety nie wydostają się na zewnątrz → brak rozmnażania. ✓ → **rozmnażanie**\n\nKażda z powyższych funkcji jest **niezależna logicznie** - to trzy różne przykłady do wyboru.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 16.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za podanie **dwoch roznych przykladow** znaczenia przeplywu wody przez jame plaszczowa (np. filtrowanie/pobieranie pokarmu, wymiana gazowa, uwalnianie gamet, usuwanie odchodow).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi o odbiorze bodzcow chemicznych (badaniu skladu wody).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość anatomii i fizjologii małży (skrzela jako narządy wielofunkcyjne, filtracja, wymiana gazowa przez dyfuzję). Karty wzorów nie zawierają sekcji dotyczącej bezkręgowców.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Podanie dwóch bardzo podobnych funkcji = **0 pkt**. \"Małże oddychają\" i \"małże pobierają tlen\" to ta sama funkcja - napisana dwukrotnie innymi słowami. CKE wymaga **dwóch różnych** aspektów biologicznych.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać „woda jest potrzebna małżom do życia\" - to stwierdzenie **zbyt ogólne**, klucz nie uzna takiej odpowiedzi. Trzeba wskazać **konkretną funkcję** (oddychanie / filtracja pokarmu / rozmnażanie / wydalanie).\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczniowie często zapominają o **rozmnażaniu** jako jednej z funkcji. Małże mają rozmnażanie zewnętrzne - gamety muszą trafić do wody, co jest możliwe tylko gdy muszla jest otwarta i woda przepływa. To bezpieczny drugi przykład, jeśli napisałeś już o oddychaniu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **skrzela małży** z płucami - skrzela służą JEDNOCZEŚNIE do wymiany gazowej i do filtracji pokarmu (tzw. skrzela ctenidialne z rzęskami). To jedna struktura, dwie funkcje - ale dla zadania liczy się opisanie **obu funkcji osobno**.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-16.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.3. (0-1)<br>Określ, jakie znaczenie dla funkcjonowania małży ma przepływ wody przez jamę<br>płaszczową, kiedy muszla jest otwarta. Podaj dwa różne przykłady.<br>1<br>2</p>","answer_text_html":"<p>16.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje […] organizmy, przedstawia<br>i wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne;<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach organizacji<br>życia, przedstawia i wyjaśnia zależności<br>między organizmem a środowiskiem […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:</li><li>porównuje budowę i czynności życiowe</li></ol>\n<p>[…] małżów […], rozpoznaje typowych<br>przedstawicieli tych grup.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne podanie dwóch przykładów znaczenia przepływu wody przez jamę<br>płaszczową dla funkcjonowania małży.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Umożliwia to filtrowanie cząstek pokarmowych zawieszonych w wodzie.<br>• Dzięki temu woda przepływa przez skrzela i małże prowadzą wymianę gazową.<br>• W ten sposób mogą uwolnić do środowiska zewnętrznego gamety.<br>• Przepływ wody pozwala usunąć z jamy płaszczowej wydalane przez małże substancje.<br>• Wraz z wodą obmywającą jamę płaszczową są usuwane odchody małży.<br>• Umożliwia zapłodnienie w jamie płaszczowej.<br>• Dzięki temu mogą one usuwać zanieczyszczenia z jamy płaszczowej.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do znaczenia przepływu wody w odbiorze<br>bodźców chemicznych, np. „Dzięki temu małże mogą badać skład chemiczny wody”.<br>Zadanie 17. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Przepływ wody przez jamę płaszczową umożliwia małżom jednocześnie kilka kluczowych funkcji życiowych. Dwa przykłady (wystarczą dowolne dwa z poniższych):</p>\n<ol><li><strong>Wymiana gazowa (oddychanie)</strong> - woda obmywa skrzela, umożliwiając dyfuzję \\(\\ce{O2}\\) do hemolimfy i \\(\\ce{CO2}\\) na zewnątrz.</li><li><strong>Pobieranie pokarmu (filtracja)</strong> - woda niesie zawieszone cząstki organiczne (fitoplankton, detrytus), które są filtrowane przez skrzela.</li><li><strong>Rozmnażanie</strong> - gamety (jaja, plemniki) są uwalniane do prądu wody, gdzie dochodzi do zapłodnienia.</li><li><strong>Usuwanie produktów przemiany materii</strong> - prąd wody wywiera produkty wydalania z jamy płaszczowej na zewnątrz.</li></ol>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p>Małże prowadzą <strong>bierny tryb życia</strong> - nie poruszają się aktywnie, więc woda musi &quot;przynosić i zabierać&quot; wszystko, czego potrzebują.</p>\n<p><strong>Woda wpływa przez syfon wlotowy → przechodzi przez skrzela → wypływa syfonem wylotowym.</strong></p>\n<p>W trakcie tego przepływu:</p>\n<p>| Funkcja | Co się dzieje mechanicznie |<br>| Oddychanie | Skrzela = powierzchnia wymiany gazowej; \\(\\ce{O2}\\) dyfunduje z wody do hemolimfy wg gradientu stężeń |<br>| Filtracja pokarmu | Na skrzelach (i na palpi labialnych) zatrzymywane są cząstki organiczne; śluz przykleja je, rzęski transportują do ust |<br>| Rozmnażanie | Gonady otwierają się do jamy płaszczowej; gamety są „wynoszone&quot; prądem wody → zapłodnienie zewnętrzne w toni wodnej |<br>| Wydalanie | Nerki/gruczoły wydalnicze odprowadzają produkty (np. \\(\\ce{NH3}\\)) do jamy płaszczowej → woda je usuwa |</p>\n<p><strong>Jedna strumień wody realizuje cztery różne funkcje naraz</strong> - to ewolucyjna &quot;oszczędność&quot; typowa dla zwierząt prowadzących osiadły tryb życia.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez analogię z innymi bezkręgowcami</h4>\n<p>Porównaj małże z innymi bezkręgowcami wodnymi, które NIE mają jamy płaszczowej:</p>\n<ul><li><strong>Gąbki</strong> - też filtrują wodę, też mają wymianę gazową przez powierzchnię ciała, ale robią to przez osobne struktury (kanały wewnętrzne, choanocyty).</li><li><strong>Pierścienice wodne (np. dżdżownica wodna)</strong> - wymiana gazowa przez skórę, oddzielone od filtracji.</li></ul>\n<p>U małży <strong>jama płaszczowa integruje te funkcje w jednym miejscu</strong> - to wskazuje, że każda funkcja wymaga przepływu wody:</p>\n<ul><li>Jeśli woda nie przepływa → brak \\(\\ce{O2}\\) → śmierć przez uduszenie. ✓ → <strong>oddychanie</strong></li><li>Jeśli woda nie przepływa → brak cząstek pokarmowych → śmierć przez głód. ✓ → <strong>odżywianie</strong></li><li>Jeśli woda nie przepływa → gamety nie wydostają się na zewnątrz → brak rozmnażania. ✓ → <strong>rozmnażanie</strong></li></ul>\n<p>Każda z powyższych funkcji jest <strong>niezależna logicznie</strong> - to trzy różne przykłady do wyboru.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 16.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie <strong>dwoch roznych przykladow</strong> znaczenia przeplywu wody przez jame plaszczowa (np. filtrowanie/pobieranie pokarmu, wymiana gazowa, uwalnianie gamet, usuwanie odchodow).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi o odbiorze bodzcow chemicznych (badaniu skladu wody).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość anatomii i fizjologii małży (skrzela jako narządy wielofunkcyjne, filtracja, wymiana gazowa przez dyfuzję). Karty wzorów nie zawierają sekcji dotyczącej bezkręgowców.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Podanie dwóch bardzo podobnych funkcji = <strong>0 pkt</strong>. &quot;Małże oddychają&quot; i &quot;małże pobierają tlen&quot; to ta sama funkcja - napisana dwukrotnie innymi słowami. CKE wymaga <strong>dwóch różnych</strong> aspektów biologicznych.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać „woda jest potrzebna małżom do życia&quot; - to stwierdzenie <strong>zbyt ogólne</strong>, klucz nie uzna takiej odpowiedzi. Trzeba wskazać <strong>konkretną funkcję</strong> (oddychanie / filtracja pokarmu / rozmnażanie / wydalanie).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uczniowie często zapominają o <strong>rozmnażaniu</strong> jako jednej z funkcji. Małże mają rozmnażanie zewnętrzne - gamety muszą trafić do wody, co jest możliwe tylko gdy muszla jest otwarta i woda przepływa. To bezpieczny drugi przykład, jeśli napisałeś już o oddychaniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>skrzela małży</strong> z płucami - skrzela służą JEDNOCZEŚNIE do wymiany gazowej i do filtracji pokarmu (tzw. skrzela ctenidialne z rzęskami). To jedna struktura, dwie funkcje - ale dla zadania liczy się opisanie <strong>obu funkcji osobno</strong>.</blockquote>"}]}