{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/17.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"17.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.3. (0-1)\nUzasadnij, że osoba cierpiąca na wrodzoną nietolerancję fruktozy powinna\nwyeliminować z diety sacharozę.","answer":null,"answer_text":"17.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności; dostrzega związki między\nstrukturą a funkcją na każdym z tych\npoziomów.\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n2. Węglowodany. Zdający:\n1) przedstawia budowę i podaje właściwości\nwęglowodanów; rozróżnia monosacharydy\n(triozy, pentozy i heksozy), disacharydy\ni polisacharydy;\n2) przedstawia znaczenie wybranych\nwęglowodanów (glukoza, fruktoza […],\nsacharoza […]) dla organizmów.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n3) przedstawia i porównuje proces\ntrawienia, wchłaniania i transportu […]\ncukrów […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne uzasadnienie, uwzględniające fruktozę jako jeden z produktów trawienia\nsacharozy.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Tak, powinna, ponieważ sacharoza to dwucukier składający się z cząsteczki glukozy\ni fruktozy. Spożywanie spowoduje jej rozpad na glukozę i fruktozę.\n• Ponieważ w wyniku trawienia sacharozy powstaje oprócz glukozy także fruktoza.\n• Sacharoza jest źródłem fruktozy, która jest uwalniania w czasie degradacji sacharozy\nw jelicie.\n• Sacharoza jest dwucukrem złożonym m.in. z fruktozy, która jest uwalniana podczas\nhydrolizy tego dwucukru.\n• Jednym z produktów rozkładu sacharozy jest fruktoza.\nZadanie 18. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] stawia hipotezy\ni weryfikuje je na drodze obserwacji\ni doświadczeń, formułuje wnioski\nz przeprowadzonych obserwacji\ni doświadczeń.\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,\nporównuje i przetwarza informacje\npozyskane z różnorodnych źródeł […].\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n4. Genetyka mendlowska. Zdający:\n1) wyjaśnia i stosuje podstawowe pojęcia\ngenetyki klasycznej (allel, allel dominujący,\nallel recesywny, locus, homozygota,\nheterozygota, genotyp, fenotyp);\n2) przedstawia i stosuje prawa Mendla;\n3) […] analizuje krzyżówki jednogenowe\ni dwugenowe (z dominacją zupełną\ni niezupełną oraz allelami wielokrotnymi,\nposługując się szachownicą Punnetta) oraz\nokreśla prawdopodobieństwo wystąpienia\nposzczególnych genotypów i fenotypów\nw pokoleniach potomnych.\nZasady oceniania\n2 pkt - za podkreślenie właściwych określeń we wszystkich nawiasach w obu zdaniach.\n1 pkt - za podkreślenie właściwych określeń tylko w jednym zdaniu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nHipoteza 1. została (potwierdzona / odrzucona), ponieważ przy założeniu prawdziwości\ntej hipotezy wartość teoretyczna stosunku fenotypów wynosi (2:1 / 3:1 / 9:7), co jest\n(zgodne / niezgodne) z otrzymanymi wynikami badań.\nHipoteza 2. została (potwierdzona / odrzucona), ponieważ przy założeniu prawdziwości\ntej hipotezy wartość teoretyczna stosunku fenotypów wynosi (2:1 / 3:1 / 9:7), co jest\n(zgodne / niezgodne) z otrzymanymi wynikami badań.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZadanie 19. (0-5)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nSacharoza jest dwucukrem zbudowanym z glukozy i fruktozy. W przewodzie pokarmowym ulega hydrolizie do tych monosacharydów - w tym do **fruktozy**, która jest szkodliwa dla osoby z wrodzoną nietolerancją fruktozy. Spożycie sacharozy jest więc równoznaczne z dostarczeniem fruktozy do organizmu.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm trawienia sacharozy krok po kroku\n\n1. **Sacharoza** (C₁₂H₂₂O₁₁) to **disacharyd** - wiązanie glikozydowe łączące glukozę z fruktozą.\n2. W jelicie cienkim enzym **sacharaza** (inaczej: sukraza-izomaltaza) **hydrolizuje** to wiązanie:\n\\[\\text{sacharoza} + \\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\text{sacharaza}} \\text{glukoza} + \\text{fruktoza}\\]\n3. Uwolniona **fruktoza** wchłaniana jest do krwi przez enterocyty (transportery GLUT5).\n4. Osoba z wrodzoną nietolerancją fruktozy **nie może prawidłowo metabolizować fruktozy** (brak aldolazy B → nagromadzenie fruktozo-1-fosforanu, który jest cytotoksyczny dla wątroby i nerek).\n5. **Wniosek:** Spożycie sacharozy nieuchronnie prowadzi do pojawienia się fruktozy w organizmie → musi być wyeliminowana.\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez skład chemiczny (definicyjna)\n\n- Skład sacharozy: **1 × glukoza + 1 × fruktoza** (w stosunku molowym 1:1).\n- Każda cząsteczka sacharozy to potencjalna cząsteczka fruktozy - **nie da się strawić sacharozy bez wytworzenia fruktozy**.\n- Nawet gdyby chory nie spożywał fruktozy „w czystej postaci\" (np. w owocach), spożycie sacharozy **automatycznie** dostarcza fruktozę w ilości równomolarnej do glukozy.\n- Eliminacja sacharozy jest więc logicznie konieczna: **sacharoza ≡ źródło fruktozy**.\n\n## Sposób 3 - Porównanie z innymi dwucukrami (dlaczego tylko sacharoza?)\n\n| Dwucukier | Skład monosacharydów | Czy zawiera fruktozę? | Wniosek dla chorego |\n| **Sacharoza** | glukoza + **fruktoza** | ✅ TAK | **ELIMINOWAĆ** |\n| Laktoza | glukoza + galaktoza | ❌ NIE | można spożywać (dot. nietolerancji fruktozy) |\n| Maltoza | glukoza + glukoza | ❌ NIE | można spożywać |\n\nTo pokazuje, że nie chodzi o „cukier jako taki\", lecz konkretnie o sacharozę jako **jedyne powszechne źródło fruktozy w postaci dwucukru**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 17.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za uzasadnienie uwzgledniajace **fruktoze jako jeden z produktow trawienia (hydrolizy) sacharozy**.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE** - wystarczy znajomość:\n- definicji sacharozy jako dwucukru (disacharydu) glukoza + fruktoza,\n- mechanizmu hydrolizy enzymatycznej w jelicie cienkim.\n\n> 📖 Karta wzorów CKE nie zawiera wzorów strukturalnych cukrów ani równań hydrolizy sacharydów - to wiedza z podstawy programowej biologii, nie wzory fizyczno-chemiczne.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najpowszechniejszy błąd to pisanie tylko „sacharoza jest szkodliwa\" - bez wyjaśnienia **dlaczego**, tj. bez wskazania, że zawiera fruktozę. Klucz CKE wymaga uzasadnienia, nie samego wniosku.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz „sacharoza jest cukrem prostym\" - to błąd merytoryczny dyskwalifikujący odpowiedź. Sacharoza to **dwucukier (disacharyd)**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy stwierdzić „spożycie sacharozy naraża na objawy nietolerancji\" - trzeba **mechanicznie** połączyć: hydroliza sacharozy → fruktoza → szkodliwość dla chorego.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-17.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.3. (0-1)<br>Uzasadnij, że osoba cierpiąca na wrodzoną nietolerancję fruktozy powinna<br>wyeliminować z diety sacharozę.</p>","answer_text_html":"<p>17.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…].<br>II. Pogłębienie wiadomości dotyczących<br>budowy i funkcjonowania organizmu<br>ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie<br>organizmu ludzkiego na różnych poziomach<br>złożoności; dostrzega związki między<br>strukturą a funkcją na każdym z tych<br>poziomów.<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Węglowodany. Zdający:</li><li>przedstawia budowę i podaje właściwości</li></ol>\n<p>węglowodanów; rozróżnia monosacharydy<br>(triozy, pentozy i heksozy), disacharydy<br>i polisacharydy;</p>\n<ol><li>przedstawia znaczenie wybranych</li></ol>\n<p>węglowodanów (glukoza, fruktoza […],<br>sacharoza […]) dla organizmów.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia i porównuje proces</li></ol>\n<p>trawienia, wchłaniania i transportu […]<br>cukrów […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne uzasadnienie, uwzględniające fruktozę jako jeden z produktów trawienia<br>sacharozy.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Tak, powinna, ponieważ sacharoza to dwucukier składający się z cząsteczki glukozy<br>i fruktozy. Spożywanie spowoduje jej rozpad na glukozę i fruktozę.<br>• Ponieważ w wyniku trawienia sacharozy powstaje oprócz glukozy także fruktoza.<br>• Sacharoza jest źródłem fruktozy, która jest uwalniania w czasie degradacji sacharozy<br>w jelicie.<br>• Sacharoza jest dwucukrem złożonym m.in. z fruktozy, która jest uwalniana podczas<br>hydrolizy tego dwucukru.<br>• Jednym z produktów rozkładu sacharozy jest fruktoza.<br>Zadanie 18. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki badań<br>biologicznych. Zdający […] stawia hipotezy<br>i weryfikuje je na drodze obserwacji<br>i doświadczeń, formułuje wnioski<br>z przeprowadzonych obserwacji<br>i doświadczeń.<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie<br>informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,<br>porównuje i przetwarza informacje<br>pozyskane z różnorodnych źródeł […].<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Genetyka mendlowska. Zdający:</li><li>wyjaśnia i stosuje podstawowe pojęcia</li></ol>\n<p>genetyki klasycznej (allel, allel dominujący,<br>allel recesywny, locus, homozygota,<br>heterozygota, genotyp, fenotyp);</p>\n<ol><li>przedstawia i stosuje prawa Mendla;</li><li>[…] analizuje krzyżówki jednogenowe</li></ol>\n<p>i dwugenowe (z dominacją zupełną<br>i niezupełną oraz allelami wielokrotnymi,<br>posługując się szachownicą Punnetta) oraz<br>określa prawdopodobieństwo wystąpienia<br>poszczególnych genotypów i fenotypów<br>w pokoleniach potomnych.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za podkreślenie właściwych określeń we wszystkich nawiasach w obu zdaniach.<br>1 pkt - za podkreślenie właściwych określeń tylko w jednym zdaniu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Hipoteza 1. została (potwierdzona / odrzucona), ponieważ przy założeniu prawdziwości<br>tej hipotezy wartość teoretyczna stosunku fenotypów wynosi (2:1 / 3:1 / 9:7), co jest<br>(zgodne / niezgodne) z otrzymanymi wynikami badań.<br>Hipoteza 2. została (potwierdzona / odrzucona), ponieważ przy założeniu prawdziwości<br>tej hipotezy wartość teoretyczna stosunku fenotypów wynosi (2:1 / 3:1 / 9:7), co jest<br>(zgodne / niezgodne) z otrzymanymi wynikami badań.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zadanie 19. (0-5)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Sacharoza jest dwucukrem zbudowanym z glukozy i fruktozy. W przewodzie pokarmowym ulega hydrolizie do tych monosacharydów - w tym do <strong>fruktozy</strong>, która jest szkodliwa dla osoby z wrodzoną nietolerancją fruktozy. Spożycie sacharozy jest więc równoznaczne z dostarczeniem fruktozy do organizmu.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm trawienia sacharozy krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Sacharoza</strong> (C₁₂H₂₂O₁₁) to <strong>disacharyd</strong> - wiązanie glikozydowe łączące glukozę z fruktozą.</li><li>W jelicie cienkim enzym <strong>sacharaza</strong> (inaczej: sukraza-izomaltaza) <strong>hydrolizuje</strong> to wiązanie:</li></ol>\n<p>\\[\\text{sacharoza} + \\text{H}_2\\text{O} \\xrightarrow{\\text{sacharaza}} \\text{glukoza} + \\text{fruktoza}\\]</p>\n<ol><li>Uwolniona <strong>fruktoza</strong> wchłaniana jest do krwi przez enterocyty (transportery GLUT5).</li><li>Osoba z wrodzoną nietolerancją fruktozy <strong>nie może prawidłowo metabolizować fruktozy</strong> (brak aldolazy B → nagromadzenie fruktozo-1-fosforanu, który jest cytotoksyczny dla wątroby i nerek).</li><li><strong>Wniosek:</strong> Spożycie sacharozy nieuchronnie prowadzi do pojawienia się fruktozy w organizmie → musi być wyeliminowana.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez skład chemiczny (definicyjna)</h4>\n<ul><li>Skład sacharozy: <strong>1 × glukoza + 1 × fruktoza</strong> (w stosunku molowym 1:1).</li><li>Każda cząsteczka sacharozy to potencjalna cząsteczka fruktozy - <strong>nie da się strawić sacharozy bez wytworzenia fruktozy</strong>.</li><li>Nawet gdyby chory nie spożywał fruktozy „w czystej postaci&quot; (np. w owocach), spożycie sacharozy <strong>automatycznie</strong> dostarcza fruktozę w ilości równomolarnej do glukozy.</li><li>Eliminacja sacharozy jest więc logicznie konieczna: <strong>sacharoza ≡ źródło fruktozy</strong>.</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Porównanie z innymi dwucukrami (dlaczego tylko sacharoza?)</h4>\n<p>| Dwucukier | Skład monosacharydów | Czy zawiera fruktozę? | Wniosek dla chorego |<br>| <strong>Sacharoza</strong> | glukoza + <strong>fruktoza</strong> | ✅ TAK | <strong>ELIMINOWAĆ</strong> |<br>| Laktoza | glukoza + galaktoza | ❌ NIE | można spożywać (dot. nietolerancji fruktozy) |<br>| Maltoza | glukoza + glukoza | ❌ NIE | można spożywać |</p>\n<p>To pokazuje, że nie chodzi o „cukier jako taki&quot;, lecz konkretnie o sacharozę jako <strong>jedyne powszechne źródło fruktozy w postaci dwucukru</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 17.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za uzasadnienie uwzgledniajace <strong>fruktoze jako jeden z produktow trawienia (hydrolizy) sacharozy</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>definicji sacharozy jako dwucukru (disacharydu) glukoza + fruktoza,</li><li>mechanizmu hydrolizy enzymatycznej w jelicie cienkim.</li></ul>\n<blockquote>📖 Karta wzorów CKE nie zawiera wzorów strukturalnych cukrów ani równań hydrolizy sacharydów - to wiedza z podstawy programowej biologii, nie wzory fizyczno-chemiczne.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najpowszechniejszy błąd to pisanie tylko „sacharoza jest szkodliwa&quot; - bez wyjaśnienia <strong>dlaczego</strong>, tj. bez wskazania, że zawiera fruktozę. Klucz CKE wymaga uzasadnienia, nie samego wniosku.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz „sacharoza jest cukrem prostym&quot; - to błąd merytoryczny dyskwalifikujący odpowiedź. Sacharoza to <strong>dwucukier (disacharyd)</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy stwierdzić „spożycie sacharozy naraża na objawy nietolerancji&quot; - trzeba <strong>mechanicznie</strong> połączyć: hydroliza sacharozy → fruktoza → szkodliwość dla chorego.</blockquote>"}]}