{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/19.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"19.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.1. (0-1)\nPodaj nazwę procesu, którego produktem jest pre-mRNA, oraz określ lokalizację\ntego procesu w komórce człowieka.\nNazwa procesu:\nLokalizacja procesu:","answer":null,"answer_text":"19.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie\ni tworzenie informacji. Zdający odczytuje,\n[…] i przetwarza informacje pozyskane\nz różnorodnych źródeł […].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n3. Informacja genetyczna i jej ekspresja.\nZdający:\n2) przedstawia poszczególne etapy\nprowadzące od DNA do białka\n(transkrypcja, translacja), uwzględniając\nrolę poszczególnych typów RNA oraz\nrybosomów.\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie, że jest to transkrypcja i zachodzi w jądrze komórkowym.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nNazwa procesu: transkrypcja\nLokalizacja procesu: jądro (komórkowe)\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi „matriks mitochondrium”, ponieważ w mitochondrialnym DNA\nnie ma intronów, a więc nie występuje też pre-mRNA.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Proces:** transkrypcja\n**Lokalizacja:** jądro komórkowe (na matrycy DNA chromatyny)\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Pre-mRNA** to wstępny, nieprzetworzona transkrypt RNA - zawiera jeszcze introny, które nie zostaną przetłumaczone.\n\nŚcieżka rozumowania:\n\n1. **Skąd pochodzi pre-mRNA?** Musi zostać przepisane z DNA - bo informacja genetyczna w komórce przepływa: `DNA → RNA → białko` (dogmat centralny biologii molekularnej).\n2. **Jak się nazywa ten proces?** Przepisywanie informacji z DNA na RNA = **transkrypcja** (ang. *transcription*). Katalizuje ją polimeraza RNA.\n3. **Gdzie w komórce eukariontycznej przebiega transkrypcja?** DNA człowieka jest zamknięte w **jądrze komórkowym** - transkrypcja musi zachodzić tam, gdzie jest matryca, czyli **w jądrze komórkowym**.\n4. **Dlaczego PRZED-mRNA, a nie od razu dojrzałe mRNA?** Geny człowieka zawierają introny → polimeraza RNA przepisuje cały gen (eksony + introny) → powstaje **pre-mRNA** → dopiero potem obróbka potranslacyjna (splicingiem) w jądrze usuwa introny → dojrzałe mRNA wychodzi do cytoplazmy.\n\n**Wniosek:** Transkrypcja / jądro komórkowe.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez wykluczenie procesów RNA\n\nPytanie o produkt → wychodzę od pre-mRNA i pytam: *jaki proces wytwarza RNA z matrycy DNA?*\n\n| Proces | Produkt | Matryca | Lokalizacja w eukarioncie |\n| **Transkrypcja** | **pre-mRNA, mRNA, rRNA, tRNA** | **DNA** | **jądro komórkowe** ✅ |\n| Translacja | białko | mRNA | cytoplazma / ER ❌ |\n| Replikacja | nić DNA | DNA | jądro komórkowe, ale produkt ≠ RNA ❌ |\n| Splicing | dojrzałe mRNA | pre-mRNA | jądro komórkowe, ale produktem NIE jest pre-mRNA ❌ |\n\nJedyny proces, którego **produktem** jest pre-mRNA = **transkrypcja**, w **jądrze komórkowym**.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z danych tabeli (kontekst zadania)\n\nTabela pokazuje, że geny człowieka mają różną wielkość DNA (kpz) i mRNA (kz). Zauważamy np.:\n\n- Gen dystrofiny: **2000,0 kpz DNA** → **16,0 kz mRNA** (stosunek ≈ 125:1!)\n- Gen α-globiny: **0,8 kpz** → **0,5 kz** (stosunek ≈ 1,6:1)\n\n**Co to oznacza?** Gen jest znacznie większy niż dojrzałe mRNA → muszą istnieć sekwencje nieprzetłumaczalne (introny), które są przepisywane do RNA, ale potem usuwane. Pierwszym produktem transkrypcji jest właśnie **pre-mRNA** = transkrypt zawierający jeszcze introny.\n\n→ Potwierdzamy: proces = **transkrypcja**, produkt wstępny = pre-mRNA, lokalizacja = **jądro komórkowe** (bo tam jest DNA i polimeraza RNA).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 19.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za podanie, ze jest to **transkrypcja** i zachodzi ona w **jadrze komorkowym**.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** odpowiedzi 'matriks mitochondrium' (w mtDNA nie ma intronow, wiec nie powstaje pre-mRNA).\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n- dogmatu centralnego biologii molekularnej (`DNA → RNA → białko`)\n- definicji transkrypcji i jej lokalizacji w komórce eukariotycznej\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE - uwaga pośrednia:**\n> Karta zawiera tabelę kodu genetycznego (str. 5) - przydatna do dalszych podzadań o translacji, ale **nie jest potrzebna do zadania 19.1**.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Mylenie **transkrypcji** z **translacją** - transkrypcja = DNA→RNA (jądro), translacja = RNA→białko (cytoplazma/ER). Pre-mRNA to produkt TRANSKRYPCJI, nie translacji.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Odpowiedź niepełna = **0 punktów**! Klucz CKE wymaga OBU elementów: nazwy procesu ORAZ lokalizacji. Uczeń piszący tylko „transkrypcja\" bez „jądro komórkowe\" dostaje 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz „cytoplazma\" - transkrypcja u eukariontów (człowiek = eukariot) zachodzi w jądrze. Tylko u prokariontów (brak jądra) transkrypcja i translacja zachodzą w cytoplazmie równocześnie.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pre-mRNA to NIE to samo co dojrzałe mRNA - pre-mRNA zawiera jeszcze introny. Splicing (usuwanie intronów) to osobny proces, zachodzi po transkrypcji, też w jądrze - ale to NIE jest odpowiedź na to pytanie.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-19.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":20,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 19.1. (0-1)<br>Podaj nazwę procesu, którego produktem jest pre-mRNA, oraz określ lokalizację<br>tego procesu w komórce człowieka.<br>Nazwa procesu:<br>Lokalizacja procesu:</p>","answer_text_html":"<p>19.1. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne […].<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie<br>i tworzenie informacji. Zdający odczytuje,<br>[…] i przetwarza informacje pozyskane<br>z różnorodnych źródeł […].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Informacja genetyczna i jej ekspresja.</li></ol>\n<p>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia poszczególne etapy</li></ol>\n<p>prowadzące od DNA do białka<br>(transkrypcja, translacja), uwzględniając<br>rolę poszczególnych typów RNA oraz<br>rybosomów.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za podanie, że jest to transkrypcja i zachodzi w jądrze komórkowym.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Nazwa procesu: transkrypcja<br>Lokalizacja procesu: jądro (komórkowe)<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi „matriks mitochondrium”, ponieważ w mitochondrialnym DNA<br>nie ma intronów, a więc nie występuje też pre-mRNA.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Proces:</strong> transkrypcja<br><strong>Lokalizacja:</strong> jądro komórkowe (na matrycy DNA chromatyny)</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Pre-mRNA</strong> to wstępny, nieprzetworzona transkrypt RNA - zawiera jeszcze introny, które nie zostaną przetłumaczone.</p>\n<p>Ścieżka rozumowania:</p>\n<ol><li><strong>Skąd pochodzi pre-mRNA?</strong> Musi zostać przepisane z DNA - bo informacja genetyczna w komórce przepływa: <code>DNA → RNA → białko</code> (dogmat centralny biologii molekularnej).</li><li><strong>Jak się nazywa ten proces?</strong> Przepisywanie informacji z DNA na RNA = <strong>transkrypcja</strong> (ang. <em>transcription</em>). Katalizuje ją polimeraza RNA.</li><li><strong>Gdzie w komórce eukariontycznej przebiega transkrypcja?</strong> DNA człowieka jest zamknięte w <strong>jądrze komórkowym</strong> - transkrypcja musi zachodzić tam, gdzie jest matryca, czyli <strong>w jądrze komórkowym</strong>.</li><li><strong>Dlaczego PRZED-mRNA, a nie od razu dojrzałe mRNA?</strong> Geny człowieka zawierają introny → polimeraza RNA przepisuje cały gen (eksony + introny) → powstaje <strong>pre-mRNA</strong> → dopiero potem obróbka potranslacyjna (splicingiem) w jądrze usuwa introny → dojrzałe mRNA wychodzi do cytoplazmy.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Transkrypcja / jądro komórkowe.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez wykluczenie procesów RNA</h4>\n<p>Pytanie o produkt → wychodzę od pre-mRNA i pytam: <em>jaki proces wytwarza RNA z matrycy DNA?</em></p>\n<p>| Proces | Produkt | Matryca | Lokalizacja w eukarioncie |<br>| <strong>Transkrypcja</strong> | <strong>pre-mRNA, mRNA, rRNA, tRNA</strong> | <strong>DNA</strong> | <strong>jądro komórkowe</strong> ✅ |<br>| Translacja | białko | mRNA | cytoplazma / ER ❌ |<br>| Replikacja | nić DNA | DNA | jądro komórkowe, ale produkt ≠ RNA ❌ |<br>| Splicing | dojrzałe mRNA | pre-mRNA | jądro komórkowe, ale produktem NIE jest pre-mRNA ❌ |</p>\n<p>Jedyny proces, którego <strong>produktem</strong> jest pre-mRNA = <strong>transkrypcja</strong>, w <strong>jądrze komórkowym</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z danych tabeli (kontekst zadania)</h4>\n<p>Tabela pokazuje, że geny człowieka mają różną wielkość DNA (kpz) i mRNA (kz). Zauważamy np.:</p>\n<ul><li>Gen dystrofiny: <strong>2000,0 kpz DNA</strong> → <strong>16,0 kz mRNA</strong> (stosunek ≈ 125:1!)</li><li>Gen α-globiny: <strong>0,8 kpz</strong> → <strong>0,5 kz</strong> (stosunek ≈ 1,6:1)</li></ul>\n<p><strong>Co to oznacza?</strong> Gen jest znacznie większy niż dojrzałe mRNA → muszą istnieć sekwencje nieprzetłumaczalne (introny), które są przepisywane do RNA, ale potem usuwane. Pierwszym produktem transkrypcji jest właśnie <strong>pre-mRNA</strong> = transkrypt zawierający jeszcze introny.</p>\n<p>→ Potwierdzamy: proces = <strong>transkrypcja</strong>, produkt wstępny = pre-mRNA, lokalizacja = <strong>jądro komórkowe</strong> (bo tam jest DNA i polimeraza RNA).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 19.1, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za podanie, ze jest to <strong>transkrypcja</strong> i zachodzi ona w <strong>jadrze komorkowym</strong>.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> odpowiedzi &#x27;matriks mitochondrium&#x27; (w mtDNA nie ma intronow, wiec nie powstaje pre-mRNA).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>dogmatu centralnego biologii molekularnej (<code>DNA → RNA → białko</code>)</li><li>definicji transkrypcji i jej lokalizacji w komórce eukariotycznej</li></ul>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE - uwaga pośrednia:</strong><br>Karta zawiera tabelę kodu genetycznego (str. 5) - przydatna do dalszych podzadań o translacji, ale <strong>nie jest potrzebna do zadania 19.1</strong>.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie <strong>transkrypcji</strong> z <strong>translacją</strong> - transkrypcja = DNA→RNA (jądro), translacja = RNA→białko (cytoplazma/ER). Pre-mRNA to produkt TRANSKRYPCJI, nie translacji.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Odpowiedź niepełna = <strong>0 punktów</strong>! Klucz CKE wymaga OBU elementów: nazwy procesu ORAZ lokalizacji. Uczeń piszący tylko „transkrypcja&quot; bez „jądro komórkowe&quot; dostaje 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz „cytoplazma&quot; - transkrypcja u eukariontów (człowiek = eukariot) zachodzi w jądrze. Tylko u prokariontów (brak jądra) transkrypcja i translacja zachodzą w cytoplazmie równocześnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pre-mRNA to NIE to samo co dojrzałe mRNA - pre-mRNA zawiera jeszcze introny. Splicing (usuwanie intronów) to osobny proces, zachodzi po transkrypcji, też w jądrze - ale to NIE jest odpowiedź na to pytanie.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Nazwa procesu: transkrypcja<br>Lokalizacja procesu: jądro (komórkowe)</p>"}]}