{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/19.4","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"19.4","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 19.4. (0-1)\nSpośród wymienionych w tabeli wybierz i zapisz oznaczenia pary genów, które mogą\ndziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się\ndo treści tego prawa oraz do lokalizacji wybranych genów w genomie.","answer":null,"answer_text":"19.4. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\n[…] objaśnia i komentuje informacje,\nformułuje wnioski, formułuje i przedstawia\nopinie związane z omawianymi\nzagadnieniami biologicznymi, dobierając\nracjonalne argumenty […].\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,\nporównuje i przetwarza informacje\npozyskane z różnorodnych źródeł […].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n4. Genetyka mendlowska. Zdający:\n2) przedstawia i stosuje prawa Mendla;\n4) opisuje sprzężenia genów (w tym\nsprzężenia z płcią) i przedstawia sposoby\nich mapowania na chromosomie.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - za wskazanie 2. i 4. genu wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym:\n1) lokalizację chromosomalną genów - położenie genów na tym samym chromosomie\ni wynikające z tego ich zależne (sprzężone) dziedziczenie oraz 2) treść II prawa Mendla\n- niezależne dziedziczenie alleli różnych genów.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Geny 2. i 4., bo leżą na jednym chromosomie, a więc mogą dziedziczyć się w sposób\nsprzężony, a drugie prawo Mendla mówi o niezależnym dziedziczeniu genów.\n• Geny kodujące albuminę i kinazę zależną od cyklin, ponieważ obydwa położone są\nna 4. chromosomie, a więc ich allele będą najczęściej przechodziły do gamet razem,\na II prawo Mendla mówi o niezależnym dziedziczeniu alleli.\n• Geny 2. i 4., ponieważ obydwa położone są na tym samym chromosomie, a więc ich allele\nnie będą rozdzielane do gamet w sposób losowy, a treść II prawa Mendla mówi o losowym\nrozdziale alleli różnych genów.\n• 2. i 4., bo leżą na tym samym chromosomie, więc mogą być ze sobą sprzężone,\nprzez co w potomstwie rzadziej występują rekombinanty, co prowadzi do wyników\nniezgodnych z II prawem Mendla, mówiącym, że geny dziedziczą się niezależnie.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Geny nr 2 (albumina) i nr 4 (kinaza zależna od cyklin)** - oba leżą na chromosomie 4, więc są genami sprzężonymi i mogą dziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla.\n\n> Uzasadnienie: II prawo Mendla (prawo niezależnego dziedziczenia cech) dotyczy wyłącznie genów leżących na różnych, niehomologicznych chromosomach - tylko wtedy ich allele segregują się do gamet losowo i niezależnie. Geny 2 i 4 leżą na tym samym chromosomie (chr 4), są więc sprzężone: ich allele przechodzą do gamet razem (jeśli nie zajdzie crossing-over), dlatego NIE dziedziczą się niezależnie i mogą łamać II prawo Mendla.\n\n## Sposób 1 - Analiza lokalizacji genów z tabeli\n\nZ tabeli sześciu genów odczytujemy chromosom, na którym leży każdy z nich:\n\n| Nr | Białko | Chromosom |\n| 1 | α-globina | 16 |\n| 2 | albumina | **4** |\n| 3 | receptor LDL | 19 |\n| 4 | kinaza zależna od cyklin | **4** |\n| 5 | hydroksylaza fenyloalaninowa | 12 |\n| 6 | dystrofina | X |\n\n**Szukamy pary genów leżących na tym samym chromosomie.** Przeglądając kolumnę „chromosom\": 16, 4, 19, 4, 12, X - jedyna powtarzająca się wartość to **chromosom 4**, wspólny dla genu **2 (albumina)** i genu **4 (kinaza zależna od cyklin)**.\n\nTo jedyna para genów w tabeli, która leży na tym samym chromosomie → jedyna para mogąca dziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla.\n\n## Sposób 2 - Treść II prawa Mendla i mechanizm sprzężenia\n\n**II prawo Mendla (prawo niezależnego dziedziczenia cech)** mówi, że allele różnych par genów rozdzielają się do gamet **niezależnie** od siebie. Warunek konieczny: geny muszą leżeć na **różnych, niehomologicznych chromosomach** - wtedy podczas mejozy I chromosomy rozchodzą się losowo do biegunów i każda kombinacja alleli jest równie prawdopodobna.\n\n**Kiedy II prawo NIE obowiązuje?** Gdy dwa geny leżą na **tym samym chromosomie** - są wtedy **sprzężone**. Ich allele są fizycznie połączone jedną cząsteczką DNA i (przy braku crossing-over) przechodzą do gamet razem, a nie losowo. To właśnie geny 2 i 4 - oba na chromosomie 4.\n\n**Pozostałe geny** (1 na chr 16, 3 na chr 19, 5 na chr 12, 6 na chr X) leżą każdy na osobnym chromosomie, więc dowolna para zawierająca tylko je dziedziczy się zgodnie z II prawem Mendla.\n\n## Sposób 3 - Rola crossing-over\n\nGeny sprzężone mogą zostać rozdzielone przez **crossing-over** (wymianę odcinków chromatyd homologicznych w profazie mejozy I). Im dalej od siebie leżą dwa geny na chromosomie, tym częściej zachodzi między nimi crossing-over. Dlatego w treści zadania pojawia się słowo „**mogą** dziedziczyć się niezgodnie z II prawem\" - sprzężenie nie zawsze daje 100% wspólnego dziedziczenia, ale częstość rekombinantów jest mniejsza niż 50% (jakiej wymagałaby pełna niezależność z II prawa). To wystarcza, by geny 2 i 4 łamały regułę niezależnego dziedziczenia.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 Pełna odpowiedź na 1 pkt powinna zawierać:\n> 1. **prawidłową parę genów** - nr **2 i 4** (oba na chromosomie 4),\n> 2. **odwołanie do II prawa Mendla** - że dotyczy ono genów leżących na różnych chromosomach (niezależne dziedziczenie),\n> 3. **wskazanie lokalizacji** - że wybrane geny leżą na tym samym chromosomie, są więc sprzężone i nie segregują się niezależnie.\n>\n> Sama para bez uzasadnienia albo uzasadnienie bez wskazania, że geny są na tym samym chromosomie, to odpowiedź niepełna.\n\nCo zapamiętać: dwa geny na TYM SAMYM chromosomie = geny sprzężone = mogą łamać II prawo Mendla. W tej tabeli to jedyna powtórka chromosomu - chromosom 4 (geny 2 i 4).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - sama para bez uzasadnienia:** Wpisanie tylko numerów „2 i 4\" bez odwołania do treści II prawa Mendla i do lokalizacji genów = 0 punktów. Klucz wymaga UZASADNIENIA.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - „niezgodnie z II prawem\" to nie „łamanie prawa natury\":** Geny sprzężone nie łamią żadnego prawa fizyki - po prostu II prawo Mendla ich nie obejmuje, bo dotyczy ono genów na różnych chromosomach.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - niepełne uzasadnienie:** Trzeba napisać ZARÓWNO co mówi II prawo (niezależne dziedziczenie genów na RÓŻNYCH chromosomach), JAK I że geny 2 i 4 leżą na TYM SAMYM chromosomie (chr 4). Jedno bez drugiego to zwykle 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - uwaga na gen 6 (dystrofina, chr X):** To gen sprzężony z płcią, ale w tabeli nie ma drugiego genu na chromosomie X, więc nie tworzy pary spełniającej warunek. Jedyna para to 2 i 4.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-19.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 19.4. (0-1)
Spośród wymienionych w tabeli wybierz i zapisz oznaczenia pary genów, które mogą
dziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się
do treści tego prawa oraz do lokalizacji wybranych genów w genomie.

","answer_text_html":"

19.4. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2021
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
[…] objaśnia i komentuje informacje,
formułuje wnioski, formułuje i przedstawia
opinie związane z omawianymi
zagadnieniami biologicznymi, dobierając
racjonalne argumenty […].
IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie
informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,
porównuje i przetwarza informacje
pozyskane z różnorodnych źródeł […].
VI. Genetyka i biotechnologia.

\n
  1. Genetyka mendlowska. Zdający:
  2. przedstawia i stosuje prawa Mendla;
  3. opisuje sprzężenia genów (w tym
\n

sprzężenia z płcią) i przedstawia sposoby
ich mapowania na chromosomie.
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Zasady oceniania
1 pkt - za wskazanie 2. i 4. genu wraz z poprawnym uzasadnieniem, uwzględniającym:

\n
  1. lokalizację chromosomalną genów - położenie genów na tym samym chromosomie
\n

i wynikające z tego ich zależne (sprzężone) dziedziczenie oraz 2) treść II prawa Mendla

\n\n

0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązania
• Geny 2. i 4., bo leżą na jednym chromosomie, a więc mogą dziedziczyć się w sposób
sprzężony, a drugie prawo Mendla mówi o niezależnym dziedziczeniu genów.
• Geny kodujące albuminę i kinazę zależną od cyklin, ponieważ obydwa położone są
na 4. chromosomie, a więc ich allele będą najczęściej przechodziły do gamet razem,
a II prawo Mendla mówi o niezależnym dziedziczeniu alleli.
• Geny 2. i 4., ponieważ obydwa położone są na tym samym chromosomie, a więc ich allele
nie będą rozdzielane do gamet w sposób losowy, a treść II prawa Mendla mówi o losowym
rozdziale alleli różnych genów.
• 2. i 4., bo leżą na tym samym chromosomie, więc mogą być ze sobą sprzężone,
przez co w potomstwie rzadziej występują rekombinanty, co prowadzi do wyników
niezgodnych z II prawem Mendla, mówiącym, że geny dziedziczą się niezależnie.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Geny nr 2 (albumina) i nr 4 (kinaza zależna od cyklin) - oba leżą na chromosomie 4, więc są genami sprzężonymi i mogą dziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla.

\n
Uzasadnienie: II prawo Mendla (prawo niezależnego dziedziczenia cech) dotyczy wyłącznie genów leżących na różnych, niehomologicznych chromosomach - tylko wtedy ich allele segregują się do gamet losowo i niezależnie. Geny 2 i 4 leżą na tym samym chromosomie (chr 4), są więc sprzężone: ich allele przechodzą do gamet razem (jeśli nie zajdzie crossing-over), dlatego NIE dziedziczą się niezależnie i mogą łamać II prawo Mendla.
\n

Sposób 1 - Analiza lokalizacji genów z tabeli

\n

Z tabeli sześciu genów odczytujemy chromosom, na którym leży każdy z nich:

\n

| Nr | Białko | Chromosom |
| 1 | α-globina | 16 |
| 2 | albumina | 4 |
| 3 | receptor LDL | 19 |
| 4 | kinaza zależna od cyklin | 4 |
| 5 | hydroksylaza fenyloalaninowa | 12 |
| 6 | dystrofina | X |

\n

Szukamy pary genów leżących na tym samym chromosomie. Przeglądając kolumnę „chromosom": 16, 4, 19, 4, 12, X - jedyna powtarzająca się wartość to chromosom 4, wspólny dla genu 2 (albumina) i genu 4 (kinaza zależna od cyklin).

\n

To jedyna para genów w tabeli, która leży na tym samym chromosomie → jedyna para mogąca dziedziczyć się niezgodnie z II prawem Mendla.

\n

Sposób 2 - Treść II prawa Mendla i mechanizm sprzężenia

\n

II prawo Mendla (prawo niezależnego dziedziczenia cech) mówi, że allele różnych par genów rozdzielają się do gamet niezależnie od siebie. Warunek konieczny: geny muszą leżeć na różnych, niehomologicznych chromosomach - wtedy podczas mejozy I chromosomy rozchodzą się losowo do biegunów i każda kombinacja alleli jest równie prawdopodobna.

\n

Kiedy II prawo NIE obowiązuje? Gdy dwa geny leżą na tym samym chromosomie - są wtedy sprzężone. Ich allele są fizycznie połączone jedną cząsteczką DNA i (przy braku crossing-over) przechodzą do gamet razem, a nie losowo. To właśnie geny 2 i 4 - oba na chromosomie 4.

\n

Pozostałe geny (1 na chr 16, 3 na chr 19, 5 na chr 12, 6 na chr X) leżą każdy na osobnym chromosomie, więc dowolna para zawierająca tylko je dziedziczy się zgodnie z II prawem Mendla.

\n

Sposób 3 - Rola crossing-over

\n

Geny sprzężone mogą zostać rozdzielone przez crossing-over (wymianę odcinków chromatyd homologicznych w profazie mejozy I). Im dalej od siebie leżą dwa geny na chromosomie, tym częściej zachodzi między nimi crossing-over. Dlatego w treści zadania pojawia się słowo „mogą dziedziczyć się niezgodnie z II prawem" - sprzężenie nie zawsze daje 100% wspólnego dziedziczenia, ale częstość rekombinantów jest mniejsza niż 50% (jakiej wymagałaby pełna niezależność z II prawa). To wystarcza, by geny 2 i 4 łamały regułę niezależnego dziedziczenia.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Pełna odpowiedź na 1 pkt powinna zawierać:
1. prawidłową parę genów - nr 2 i 4 (oba na chromosomie 4),
2. odwołanie do II prawa Mendla - że dotyczy ono genów leżących na różnych chromosomach (niezależne dziedziczenie),
3. wskazanie lokalizacji - że wybrane geny leżą na tym samym chromosomie, są więc sprzężone i nie segregują się niezależnie.

Sama para bez uzasadnienia albo uzasadnienie bez wskazania, że geny są na tym samym chromosomie, to odpowiedź niepełna.
\n

Co zapamiętać: dwa geny na TYM SAMYM chromosomie = geny sprzężone = mogą łamać II prawo Mendla. W tej tabeli to jedyna powtórka chromosomu - chromosom 4 (geny 2 i 4).

\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1 - sama para bez uzasadnienia: Wpisanie tylko numerów „2 i 4" bez odwołania do treści II prawa Mendla i do lokalizacji genów = 0 punktów. Klucz wymaga UZASADNIENIA.
\n
⚠️ Pułapka 2 - „niezgodnie z II prawem" to nie „łamanie prawa natury": Geny sprzężone nie łamią żadnego prawa fizyki - po prostu II prawo Mendla ich nie obejmuje, bo dotyczy ono genów na różnych chromosomach.
\n
⚠️ Pułapka 3 - niepełne uzasadnienie: Trzeba napisać ZARÓWNO co mówi II prawo (niezależne dziedziczenie genów na RÓŻNYCH chromosomach), JAK I że geny 2 i 4 leżą na TYM SAMYM chromosomie (chr 4). Jedno bez drugiego to zwykle 0 pkt.
\n
⚠️ Pułapka 4 - uwaga na gen 6 (dystrofina, chr X): To gen sprzężony z płcią, ale w tabeli nie ma drugiego genu na chromosomie X, więc nie tworzy pary spełniającej warunek. Jedyna para to 2 i 4.
"}]}