{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/21","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"21","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 21. (0-1)\nLotopałanki i polatuchy charakteryzują się obecnością fałdów skórnych znajdujących się\nz boków ciała i rozpiętych pomiędzy kończyną przednią i tylną. Osobniki należące do obu\nrodzajów są niewielkie, prowadzą nadrzewny tryb życia i potrafią szybować na odległość około\n50 metrów. Lotopałanki są przedstawicielami torbaczy i występują w Australii, natomiast\npolatuchy to ssaki łożyskowe, spotykane w Ameryce Północnej, Europie i Azji.\nNa podstawie: https://www.environment.gov.au; https://britannica.com/animal/flying-squirrel.\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.\nObecność fałdów skórnych u lotopałanek i polatuch to przykład narządów\nA.\nanalogicznych,\nktóre powstały w wyniku\n1.\ndywergencji.\nB.\nhomologicznych,\n2.\nkonwergencji.","answer":"A2","answer_text":"21 czerwca 2021 r.\nOgólne zasady oceniania\nTen dokument zawiera zasady oceniania oraz przykłady poprawnych rozwiązań zadań\notwartych.\nW zasadach oceniania określono zakres wymaganej odpowiedzi: niezbędne elementy\nodpowiedzi i związki między nimi.\nPrzykładowe rozwiązania zadań otwartych nie są ścisłym wzorcem oczekiwanych\nsformułowań. Akceptowane są wszystkie odpowiedzi merytorycznie poprawne\ni spełniające warunki zadania - również te nieprzewidziane jako przykładowe odpowiedzi\nw zasadach oceniania.\n• Odpowiedzi nieprecyzyjne, niejednoznaczne, niejasno sformułowane uznaje się\nza błędne.\n• Gdy do jednego polecenia zdający podaje kilka odpowiedzi, z których jedna jest poprawna,\na inne - błędne, nie otrzymuje punktów za żadną z nich.\n• Jeżeli informacje zamieszczone w odpowiedzi (również te dodatkowe, a więc takie, które\nnie wynikają z treści polecenia) świadczą o zasadniczych brakach w rozumieniu\nomawianego zagadnienia i zaprzeczają pozostałej części odpowiedzi stanowiącej\nprawidłowe rozwiązanie zadania, to za odpowiedź jako całość zdający otrzymuje\nzero punktów.\n• Rozwiązanie zadania na podstawie błędnego merytorycznie założenia uznaje się\nw całości za niepoprawne.\n• Rozwiązania\nzadań\ndotyczących\ndoświadczeń\n(np.\nproblemy\nbadawcze,\nhipotezy\ni\nwnioski)\nmuszą\nodnosić\nsię\ndo\ndoświadczenia\nprzedstawionego\nw zadaniu i świadczyć o jego zrozumieniu.\n• W rozwiązaniach zadań rachunkowych oceniane są: metoda (przedstawiony tok\nrozumowania), wykonanie obliczeń i podanie wyniku z odpowiednią dokładnością\ni jednostką.\n• Każdy sposób oznaczenia odpowiedzi (podkreślenie, przekreślenie, zakreślenie,\nobwiedzenie itd.) jest uznawany jako wybór tej odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZadanie 1. (0-3)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A2** - fałdy skórne lotopałanki i polatuchy są przykładami narządów **analogicznych**, co jest wynikiem **konwergencji**.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: rodowód ewolucyjny\n\n**Kluczowe pytanie:** Czy fałdy skórne obu zwierząt **odziedziczyły** tę cechę po wspólnym przodku, który już ją miał - czy też **wyewoluowały niezależnie**?\n\n1. Lotopałanki = **torbacze** (Metatheria) - Australia\n2. Polatuchy = **łożyskowce** (Eutheria, gryzonie) - Ameryka Półn./Europa/Azja\n\nTorbacze i łożyskowce rozeszły się ewolucyjnie **ponad 180 mln lat temu**, zanim którakolwiek linia wykształciła błonę szybującą. Wspólny przodek tych dwóch grup **nie miał** fałdów skórnych umożliwiających szybowanie.\n\n**Wniosek:**\n- Fałd skórny wyewoluował **dwa razy niezależnie** → **konwergencja** (zbieżność)\n- Narządy o tej samej funkcji (szybowanie), lecz różnym pochodzeniu ewolucyjnym → **narządy analogiczne**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez definicje (kontrast homo- vs. analogiczne)\n\n| Cecha | Narządy **homologiczne** | Narządy **analogiczne** |\n| Wspólny przodek z tą cechą | ✅ tak | ❌ nie |\n| Funkcja | może być różna | taka sama (zbieżna) |\n| Budowa anatomiczna | podobna (ten sam plan) | może być różna |\n| Przykład klasyczny | kończyny kręgowców (ręka, płetwa, skrzydło) | skrzydło ptaka i owada |\n| Wynik jakiego procesu? | **dywergencji** | **konwergencji** |\n\nFałd skórny u lotopałanki i polatuchy:\n- Funkcja: **identyczna** (szybowanie ~50 m) ✅\n- Wspólny przodek z tym fałdem: **brak** ❌\n- Budowa: podobna morfologicznie, lecz **niezależna ewolucyjnie**\n\n→ **Analogiczne + konwergencja = A2** ✓\n\n## Sposób 3 - Analogia z innym klasycznym przykładem\n\nKlasyczny przykład konwergencji z biologii: **skrzydło ptaka vs. skrzydło owada**.\n- Oba służą do lotu, oba wyewoluowały niezależnie, oba są **analogiczne**.\n- Nikt nie mówi, że ptak i ważka mają skrzydła **homologiczne** - bo mielibyśmy sugerować wspólnego przodka ze skrzydłem, którego nie było.\n\nAnalogicznie: **lotopałanka (torbacz) vs. polatucha (łożyskowiec)** to jak ptak vs. owad - ta sama funkcja fałdu skórnego, zupełnie inne linie ewolucyjne. Konwergencja. Narządy analogiczne.\n\nGdyby były **homologiczne** → musiałby istnieć wspólny przodek torbacza i łożyskowca **już z fałdem szybującym** - to zaprzeczałoby faktom systematycznym.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 21, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za prawidlowe dokonczenie zdania.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie:** **A2** (narzady analogiczne - wynik konwergencji).\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość pojęć ewolucyjnych: definicja narządów analogicznych/homologicznych oraz pojęcie konwergencji i dywergencji. To wiedza z zakresu ewolucji i systematyki, nieobejmowana wzorami matematycznymi ani biochemicznymi z karty EM2023.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd |\n| **B (homologicznych)** | Uczeń widzi podobną budowę fałdu u obu zwierząt i myli podobieństwo morfologiczne ze wspólnym pochodzeniem - zapomina sprawdzić, czy przodek obu linii już tę cechę miał |\n| **1 (dywergencji)** | Uczeń kojarzy: \"dywergencja = różnicowanie się\" i myśli, że skoro dwa różne zwierzęta mają podobną cechę, to \"jakoś się zróżnicowały\" - ale dywergencja prowadzi do narządów **homologicznych** (jeden przodek → wiele form), nie do analogicznych |\n| **B + 1** | Podwójny błąd: uczeń myli oba pojęcia jednocześnie, często przez odwrócenie schematu \"homologiczne ↔ dywergencja, analogiczne ↔ konwergencja\" |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka nr 1 - \"podobne = homologiczne\":** Podobna budowa i funkcja fałdu skórnego u obu zwierząt **nie** świadczy o homologii! Homologia to wspólne ewolucyjne pochodzenie, nie wygląd.\n\n> ⚠️ **Pułapka nr 2 - mylenie kierunku:** Zapamiętaj stały schemat: **dywergencja → homologiczne** (jeden przodek, wiele potomków różnicujących się) vs. **konwergencja → analogiczne** (wiele przodków, zbieżny wynik adaptacyjny). Nigdy odwrotnie.\n\n> ⚠️ **Pułapka nr 3 - \"Australia\":** Słowo \"Australia\" + \"torbacz\" to sygnał, że mamy do czynienia z ewolucją wyspową i niezależną - niemal zawsze prowadzi do przykładów **konwergencji** (kangur vs. koza, wilk workowaty vs. wilk, właśnie lotopałanka vs. polatucha).","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-21.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":22,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 21. (0-1)<br>Lotopałanki i polatuchy charakteryzują się obecnością fałdów skórnych znajdujących się<br>z boków ciała i rozpiętych pomiędzy kończyną przednią i tylną. Osobniki należące do obu<br>rodzajów są niewielkie, prowadzą nadrzewny tryb życia i potrafią szybować na odległość około<br>50 metrów. Lotopałanki są przedstawicielami torbaczy i występują w Australii, natomiast<br>polatuchy to ssaki łożyskowe, spotykane w Ameryce Północnej, Europie i Azji.<br>Na podstawie: https://www.environment.gov.au; https://britannica.com/animal/flying-squirrel.<br>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1. albo 2.<br>Obecność fałdów skórnych u lotopałanek i polatuch to przykład narządów<br>A.<br>analogicznych,<br>które powstały w wyniku<br>1.<br>dywergencji.<br>B.<br>homologicznych,<br>2.<br>konwergencji.</p>","answer_text_html":"<p>21 czerwca 2021 r.<br>Ogólne zasady oceniania<br>Ten dokument zawiera zasady oceniania oraz przykłady poprawnych rozwiązań zadań<br>otwartych.<br>W zasadach oceniania określono zakres wymaganej odpowiedzi: niezbędne elementy<br>odpowiedzi i związki między nimi.<br>Przykładowe rozwiązania zadań otwartych nie są ścisłym wzorcem oczekiwanych<br>sformułowań. Akceptowane są wszystkie odpowiedzi merytorycznie poprawne<br>i spełniające warunki zadania - również te nieprzewidziane jako przykładowe odpowiedzi<br>w zasadach oceniania.<br>• Odpowiedzi nieprecyzyjne, niejednoznaczne, niejasno sformułowane uznaje się<br>za błędne.<br>• Gdy do jednego polecenia zdający podaje kilka odpowiedzi, z których jedna jest poprawna,<br>a inne - błędne, nie otrzymuje punktów za żadną z nich.<br>• Jeżeli informacje zamieszczone w odpowiedzi (również te dodatkowe, a więc takie, które<br>nie wynikają z treści polecenia) świadczą o zasadniczych brakach w rozumieniu<br>omawianego zagadnienia i zaprzeczają pozostałej części odpowiedzi stanowiącej<br>prawidłowe rozwiązanie zadania, to za odpowiedź jako całość zdający otrzymuje<br>zero punktów.<br>• Rozwiązanie zadania na podstawie błędnego merytorycznie założenia uznaje się<br>w całości za niepoprawne.<br>• Rozwiązania<br>zadań<br>dotyczących<br>doświadczeń<br>(np.<br>problemy<br>badawcze,<br>hipotezy<br>i<br>wnioski)<br>muszą<br>odnosić<br>się<br>do<br>doświadczenia<br>przedstawionego<br>w zadaniu i świadczyć o jego zrozumieniu.<br>• W rozwiązaniach zadań rachunkowych oceniane są: metoda (przedstawiony tok<br>rozumowania), wykonanie obliczeń i podanie wyniku z odpowiednią dokładnością<br>i jednostką.<br>• Każdy sposób oznaczenia odpowiedzi (podkreślenie, przekreślenie, zakreślenie,<br>obwiedzenie itd.) jest uznawany jako wybór tej odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zadanie 1. (0-3)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A2</strong> - fałdy skórne lotopałanki i polatuchy są przykładami narządów <strong>analogicznych</strong>, co jest wynikiem <strong>konwergencji</strong>.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: rodowód ewolucyjny</h4>\n<p><strong>Kluczowe pytanie:</strong> Czy fałdy skórne obu zwierząt <strong>odziedziczyły</strong> tę cechę po wspólnym przodku, który już ją miał - czy też <strong>wyewoluowały niezależnie</strong>?</p>\n<ol><li>Lotopałanki = <strong>torbacze</strong> (Metatheria) - Australia</li><li>Polatuchy = <strong>łożyskowce</strong> (Eutheria, gryzonie) - Ameryka Półn./Europa/Azja</li></ol>\n<p>Torbacze i łożyskowce rozeszły się ewolucyjnie <strong>ponad 180 mln lat temu</strong>, zanim którakolwiek linia wykształciła błonę szybującą. Wspólny przodek tych dwóch grup <strong>nie miał</strong> fałdów skórnych umożliwiających szybowanie.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong></p>\n<ul><li>Fałd skórny wyewoluował <strong>dwa razy niezależnie</strong> → <strong>konwergencja</strong> (zbieżność)</li><li>Narządy o tej samej funkcji (szybowanie), lecz różnym pochodzeniu ewolucyjnym → <strong>narządy analogiczne</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez definicje (kontrast homo- vs. analogiczne)</h4>\n<p>| Cecha | Narządy <strong>homologiczne</strong> | Narządy <strong>analogiczne</strong> |<br>| Wspólny przodek z tą cechą | ✅ tak | ❌ nie |<br>| Funkcja | może być różna | taka sama (zbieżna) |<br>| Budowa anatomiczna | podobna (ten sam plan) | może być różna |<br>| Przykład klasyczny | kończyny kręgowców (ręka, płetwa, skrzydło) | skrzydło ptaka i owada |<br>| Wynik jakiego procesu? | <strong>dywergencji</strong> | <strong>konwergencji</strong> |</p>\n<p>Fałd skórny u lotopałanki i polatuchy:</p>\n<ul><li>Funkcja: <strong>identyczna</strong> (szybowanie ~50 m) ✅</li><li>Wspólny przodek z tym fałdem: <strong>brak</strong> ❌</li><li>Budowa: podobna morfologicznie, lecz <strong>niezależna ewolucyjnie</strong></li></ul>\n<p>→ <strong>Analogiczne + konwergencja = A2</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 3 - Analogia z innym klasycznym przykładem</h4>\n<p>Klasyczny przykład konwergencji z biologii: <strong>skrzydło ptaka vs. skrzydło owada</strong>.</p>\n<ul><li>Oba służą do lotu, oba wyewoluowały niezależnie, oba są <strong>analogiczne</strong>.</li><li>Nikt nie mówi, że ptak i ważka mają skrzydła <strong>homologiczne</strong> - bo mielibyśmy sugerować wspólnego przodka ze skrzydłem, którego nie było.</li></ul>\n<p>Analogicznie: <strong>lotopałanka (torbacz) vs. polatucha (łożyskowiec)</strong> to jak ptak vs. owad - ta sama funkcja fałdu skórnego, zupełnie inne linie ewolucyjne. Konwergencja. Narządy analogiczne.</p>\n<p>Gdyby były <strong>homologiczne</strong> → musiałby istnieć wspólny przodek torbacza i łożyskowca <strong>już z fałdem szybującym</strong> - to zaprzeczałoby faktom systematycznym.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 21, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za prawidlowe dokonczenie zdania.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Rozwiazanie:</strong> <strong>A2</strong> (narzady analogiczne - wynik konwergencji).</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość pojęć ewolucyjnych: definicja narządów analogicznych/homologicznych oraz pojęcie konwergencji i dywergencji. To wiedza z zakresu ewolucji i systematyki, nieobejmowana wzorami matematycznymi ani biochemicznymi z karty EM2023.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd |<br>| <strong>B (homologicznych)</strong> | Uczeń widzi podobną budowę fałdu u obu zwierząt i myli podobieństwo morfologiczne ze wspólnym pochodzeniem - zapomina sprawdzić, czy przodek obu linii już tę cechę miał |<br>| <strong>1 (dywergencji)</strong> | Uczeń kojarzy: &quot;dywergencja = różnicowanie się&quot; i myśli, że skoro dwa różne zwierzęta mają podobną cechę, to &quot;jakoś się zróżnicowały&quot; - ale dywergencja prowadzi do narządów <strong>homologicznych</strong> (jeden przodek → wiele form), nie do analogicznych |<br>| <strong>B + 1</strong> | Podwójny błąd: uczeń myli oba pojęcia jednocześnie, często przez odwrócenie schematu &quot;homologiczne ↔ dywergencja, analogiczne ↔ konwergencja&quot; |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka nr 1 - &quot;podobne = homologiczne&quot;:</strong> Podobna budowa i funkcja fałdu skórnego u obu zwierząt <strong>nie</strong> świadczy o homologii! Homologia to wspólne ewolucyjne pochodzenie, nie wygląd.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka nr 2 - mylenie kierunku:</strong> Zapamiętaj stały schemat: <strong>dywergencja → homologiczne</strong> (jeden przodek, wiele potomków różnicujących się) vs. <strong>konwergencja → analogiczne</strong> (wiele przodków, zbieżny wynik adaptacyjny). Nigdy odwrotnie.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka nr 3 - &quot;Australia&quot;:</strong> Słowo &quot;Australia&quot; + &quot;torbacz&quot; to sygnał, że mamy do czynienia z ewolucją wyspową i niezależną - niemal zawsze prowadzi do przykładów <strong>konwergencji</strong> (kangur vs. koza, wilk workowaty vs. wilk, właśnie lotopałanka vs. polatucha).</blockquote>"}]}