{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/22.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"22.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 22.1. (0-1)\nOpisz próbę kontrolną w przedstawionym doświadczeniu.","answer":null,"answer_text":"22.1. (0-1)\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawny opis próby kontrolnej opisanego doświadczenia, uwzględniający próbkę\nwody z Morza Sargassowego.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Próbka wody z morza Sargassowego.\n• Woda z morza Sargassowego z fitoplanktonem.\n• Próbka wody z morza Sargassowego bez dodatku pierwiastków.\n• Fitoplankton i woda takie, jak użyto w próbach badawczych, ale bez dodatków: azotu,\nfosforu i metali.\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający rozróżnia próbę\nkontrolną i badawczą […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne […].\nVII. Ekologia.\n1. Nisza ekologiczna. Zdający:\n1) przedstawia podstawowe elementy niszy\nekologicznej organizmu, rozróżniając zakres\ntolerancji organizmu względem warunków\n(czynników) środowiska oraz zbiór\nniezbędnych mu zasobów.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi uwzględniające obecność 14C w próbie kontrolnej, który jest podawany\nw trakcie doświadczenia.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nPróba kontrolna to próbka wody z Morza Sargassowego **bez dodatku żadnych pierwiastków** (azotu, fosforu, metali, w tym żelaza), do której wprowadzono radioaktywnie znakowany \\(^{14}\\)C i badano jego asymilację przez fitoplankton. Stanowi ona punkt odniesienia - wartość bazową asymilacji \\(^{14}\\)C, względem której wyrażono wzrost asymilacji w próbach eksperymentalnych.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm logiczny: czym jest próba kontrolna w doświadczeniu\n\n**Krok 1 - Cel doświadczenia:**\nBadacze chcieli sprawdzić, czy dodanie określonych pierwiastków **zwiększa** produkcję pierwotną fitoplanktonu. Żeby stwierdzić \"wzrost\", musi istnieć punkt wyjścia - coś, z czym porównujemy wyniki.\n\n**Krok 2 - Definicja próby kontrolnej:**\nPróba kontrolna to próba, w której **nie wprowadza się czynnika badanego** (zmiennej niezależnej) - wszystkie pozostałe warunki są identyczne jak w próbach eksperymentalnych. Tylko dzięki temu można jednoznacznie przypisać obserwowaną zmianę temu konkretnemu czynnikowi.\n\n**Krok 3 - Co to oznacza w tym doświadczeniu:**\n- Czynnik badany = pierwiastki dodawane do wody (N, P, metale, Fe)\n- Warunki stałe = próbka wody z Morza Sargassowego + radioaktywnie znakowany \\(^{14}\\)C + fitoplankton + identyczne warunki inkubacji (temperatura, oświetlenie)\n- Próba kontrolna = **woda z Morza Sargassowego bez dodatku jakichkolwiek pierwiastków**, z wprowadzonym \\(^{14}\\)C\n\n**Krok 4 - Funkcja pomiaru:**\nW próbie kontrolnej mierzymy asymilację \\(^{14}\\)C przez fitoplankton w warunkach naturalnych (bez suplementacji). Wynik ten stanowi **100% bazowe** - pozostałe wyniki wyrażone są jako % wzrostu względem tej wartości (stąd tabela pokazuje np. „+10%\" dla N+P).\n\n## Sposób 2 - Przez eliminację zmiennych (schemat dobrego doświadczenia)\n\nDoświadczenie ma **jedną zmienną niezależną**: skład dodawanych pierwiastków.\nZmienna zależna: asymilacja \\(^{14}\\)C (produkcja pierwotna).\n\nZasada jednej zmiennej → **próba kontrolna nie może mieć żadnej wersji tej zmiennej** (tzn. nie dodajemy nic).\n\nSprawdźmy, czego **nie** może zawierać próba kontrolna:\n- ❌ Azotu (N) → to element badany\n- ❌ Fosforu (P) → to element badany\n- ❌ Metali śladowych (w tym Fe) → to element badany\n- ✅ Wody morskiej z naturalnym fitoplanktonem → tak, bo to materiał wyjściowy identyczny we wszystkich próbach\n- ✅ Radioaktywnego \\(^{14}\\)C → tak, bo musimy móc zmierzyć asymilację w każdej próbie (łącznie z kontrolną)\n\n**Wniosek:** Próba kontrolna = próbka wody morskiej z fitoplanktonem i \\(^{14}\\)C, **bez żadnych dodatków pierwiastkowych**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 22.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za poprawny opis proby kontrolnej: **probka wody z Morza Sargassowego bez dodatku pierwiastkow** (azotu, fosforu, metali), poza tym taka jak proby badawcze.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** odpowiedzi uwzgledniajace obecnosc 14C w probie kontrolnej.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość metodologii doświadczeń biologicznych (definicja próby kontrolnej) oraz uważna analiza opisu eksperymentu w treści zadania.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - uczeń opisuje próbę kontrolną jako „próbkę z dodatkiem N+P\" (bo to \"podstawowa\" kombinacja). To błąd! Próba z N+P to jedna z prób **eksperymentalnych**. Kontrolna = **zero dodatków**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie wystarczy napisać „próbka wody z Morza Sargassowego\" - każda próba zaczyna się od tej samej wody! Kluczowe zdanie to: **bez dodatku pierwiastków / bez wzbogacenia**. Bez tej informacji klucz przyzna 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uczeń często zapomina o \\(^{14}\\)C - warto dodać, że radioaktywnie znakowany węgiel **musi** być obecny również w próbie kontrolnej (bo inaczej nie można zmierzyć asymilacji). To element identyczny we wszystkich próbach, nie czynnik badany.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-22.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":23,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 22.1. (0-1)<br>Opisz próbę kontrolną w przedstawionym doświadczeniu.</p>","answer_text_html":"<p>22.1. (0-1)<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawny opis próby kontrolnej opisanego doświadczenia, uwzględniający próbkę<br>wody z Morza Sargassowego.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Próbka wody z morza Sargassowego.<br>• Woda z morza Sargassowego z fitoplanktonem.<br>• Próbka wody z morza Sargassowego bez dodatku pierwiastków.<br>• Fitoplankton i woda takie, jak użyto w próbach badawczych, ale bez dodatków: azotu,<br>fosforu i metali.<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki badań<br>biologicznych. Zdający rozróżnia próbę<br>kontrolną i badawczą […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne […].<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Nisza ekologiczna. Zdający:</li><li>przedstawia podstawowe elementy niszy</li></ol>\n<p>ekologicznej organizmu, rozróżniając zakres<br>tolerancji organizmu względem warunków<br>(czynników) środowiska oraz zbiór<br>niezbędnych mu zasobów.<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi uwzględniające obecność 14C w próbie kontrolnej, który jest podawany<br>w trakcie doświadczenia.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Próba kontrolna to próbka wody z Morza Sargassowego <strong>bez dodatku żadnych pierwiastków</strong> (azotu, fosforu, metali, w tym żelaza), do której wprowadzono radioaktywnie znakowany \\(^{14}\\)C i badano jego asymilację przez fitoplankton. Stanowi ona punkt odniesienia - wartość bazową asymilacji \\(^{14}\\)C, względem której wyrażono wzrost asymilacji w próbach eksperymentalnych.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm logiczny: czym jest próba kontrolna w doświadczeniu</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Cel doświadczenia:</strong><br>Badacze chcieli sprawdzić, czy dodanie określonych pierwiastków <strong>zwiększa</strong> produkcję pierwotną fitoplanktonu. Żeby stwierdzić &quot;wzrost&quot;, musi istnieć punkt wyjścia - coś, z czym porównujemy wyniki.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Definicja próby kontrolnej:</strong><br>Próba kontrolna to próba, w której <strong>nie wprowadza się czynnika badanego</strong> (zmiennej niezależnej) - wszystkie pozostałe warunki są identyczne jak w próbach eksperymentalnych. Tylko dzięki temu można jednoznacznie przypisać obserwowaną zmianę temu konkretnemu czynnikowi.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Co to oznacza w tym doświadczeniu:</strong></p>\n<ul><li>Czynnik badany = pierwiastki dodawane do wody (N, P, metale, Fe)</li><li>Warunki stałe = próbka wody z Morza Sargassowego + radioaktywnie znakowany \\(^{14}\\)C + fitoplankton + identyczne warunki inkubacji (temperatura, oświetlenie)</li><li>Próba kontrolna = <strong>woda z Morza Sargassowego bez dodatku jakichkolwiek pierwiastków</strong>, z wprowadzonym \\(^{14}\\)C</li></ul>\n<p><strong>Krok 4 - Funkcja pomiaru:</strong><br>W próbie kontrolnej mierzymy asymilację \\(^{14}\\)C przez fitoplankton w warunkach naturalnych (bez suplementacji). Wynik ten stanowi <strong>100% bazowe</strong> - pozostałe wyniki wyrażone są jako % wzrostu względem tej wartości (stąd tabela pokazuje np. „+10%&quot; dla N+P).</p>\n<h4>Sposób 2 - Przez eliminację zmiennych (schemat dobrego doświadczenia)</h4>\n<p>Doświadczenie ma <strong>jedną zmienną niezależną</strong>: skład dodawanych pierwiastków.<br>Zmienna zależna: asymilacja \\(^{14}\\)C (produkcja pierwotna).</p>\n<p>Zasada jednej zmiennej → <strong>próba kontrolna nie może mieć żadnej wersji tej zmiennej</strong> (tzn. nie dodajemy nic).</p>\n<p>Sprawdźmy, czego <strong>nie</strong> może zawierać próba kontrolna:</p>\n<ul><li>❌ Azotu (N) → to element badany</li><li>❌ Fosforu (P) → to element badany</li><li>❌ Metali śladowych (w tym Fe) → to element badany</li><li>✅ Wody morskiej z naturalnym fitoplanktonem → tak, bo to materiał wyjściowy identyczny we wszystkich próbach</li><li>✅ Radioaktywnego \\(^{14}\\)C → tak, bo musimy móc zmierzyć asymilację w każdej próbie (łącznie z kontrolną)</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Próba kontrolna = próbka wody morskiej z fitoplanktonem i \\(^{14}\\)C, <strong>bez żadnych dodatków pierwiastkowych</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 22.1, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawny opis proby kontrolnej: <strong>probka wody z Morza Sargassowego bez dodatku pierwiastkow</strong> (azotu, fosforu, metali), poza tym taka jak proby badawcze.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Uznaje sie</strong> odpowiedzi uwzgledniajace obecnosc 14C w probie kontrolnej.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość metodologii doświadczeń biologicznych (definicja próby kontrolnej) oraz uważna analiza opisu eksperymentu w treści zadania.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - uczeń opisuje próbę kontrolną jako „próbkę z dodatkiem N+P&quot; (bo to &quot;podstawowa&quot; kombinacja). To błąd! Próba z N+P to jedna z prób <strong>eksperymentalnych</strong>. Kontrolna = <strong>zero dodatków</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie wystarczy napisać „próbka wody z Morza Sargassowego&quot; - każda próba zaczyna się od tej samej wody! Kluczowe zdanie to: <strong>bez dodatku pierwiastków / bez wzbogacenia</strong>. Bez tej informacji klucz przyzna 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uczeń często zapomina o \\(^{14}\\)C - warto dodać, że radioaktywnie znakowany węgiel <strong>musi</strong> być obecny również w próbie kontrolnej (bo inaczej nie można zmierzyć asymilacji). To element identyczny we wszystkich próbach, nie czynnik badany.</blockquote>"}]}