{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/24.2","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"24.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 24.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego w zbiorowiskach naturalnych, w przeciwieństwie do nienawożonych\npól uprawnych, zawartość fosforu w glebie utrzymuje się na względnie stałym poziomie.\nW odpowiedzi uwzględnij porównanie tych dwóch rodzajów ekosystemów.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n24.1.\n24.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"24.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…], formułuje i przedstawia opinie\nzwiązane z omawianymi zagadnieniami\nbiologicznymi, dobierając racjonalne\nargumenty […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne; przedstawia i wyjaśnia\nzależności między organizmem\na środowiskiem […].\nVII. Ekologia.\n5. Przepływ energii i krążenie materii\nw przyrodzie. Zdający:\n3) wykazuje rolę, jaką w krążeniu materii\nodgrywają różne organizmy odżywiające się\nszczątkami innych organizmów.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie: 1) utrzymywania się zawartości fosforu na względnie stałym\npoziomie w ekosystemach naturalnych, odnoszące się do rozkładu martwej materii\norganicznej w tych ekosystemach oraz 2) spadku zawartości fosforu na nienawożonych\npolach uprawnych, uwzględniające zbieranie plonów z tych ekosystemów.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• W ekosystemach naturalnych, w przeciwieństwie do sztucznych, rośliny nie są zbierane\nprzez człowieka i ich pozostałości w postaci martwej materii organicznej pozostają\nw podłożu, a następnie ulegają one mineralizacji, dostarczając związków nieorganicznych\ndostępnych dla roślin.\n• W zbiorowiskach naturalnych większość obumierających roślin ulega rozkładowi\ni mineralizacji, a więc zawarte w szczątkach roślin pierwiastki wracają do gleby. Na polach\nuprawnych jest ubytek fosforu razem z plonami.\n• W zbiorowiskach naturalnych zachodzi obieg pierwiastków, dzięki czemu fosfor wraca\ndo gleby. Z pól uprawnych natomiast dużo fosforu jest zabierane wraz z uprawami i nie\nwraca do gleby.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nW zbiorowiskach naturalnych obieg fosforu jest **zamknięty** - fosfor pobierany przez rośliny wraca do gleby dzięki rozkładowi martwej materii organicznej przez destruentów. Na polach uprawnych obieg jest **otwarty** - plon (biomasa zawierająca fosfor) jest **wywożony z ekosystemu**, więc fosfor nie wraca do gleby i jego zasoby maleją.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm obiegu pierwiastka (podejście ekosystemowe)\n\n**Krok 1 - Zbiorowisko naturalne:**\n- Rośliny pobierają fosfor (\\(\\text{PO}_4^{3-}\\)) z gleby do biomasy\n- Roślinożercy zjadają rośliny → fosfor przechodzi do zwierząt\n- Wszystkie organizmy **umierają i pozostają w ekosystemie**\n- Destruenci (grzyby, bakterie) rozkładają martwą materię organiczną → mineralizują fosfor → \\(\\text{PO}_4^{3-}\\) wraca do gleby\n- **Efekt: fosfor krąży w zamkniętym obiegu → poziom w glebie stabilny**\n\n**Krok 2 - Nienawożone pole uprawne:**\n- Rośliny uprawne pobierają fosfor z gleby do biomasy tak samo jak w zbiorowisku naturalnym\n- Rośliny **są zbierane (żniwa) i wywożone poza ekosystem** - fosfor zawarty w biomasie **opuszcza pole**\n- Destruenci nie mogą zwrócić fosforu z biomasy, bo biomasy już nie ma na polu\n- **Efekt: fosfor jest trwale eksportowany → poziom w glebie spada**\n\n**Wniosek kluczowy:** Różnica tkwi w tym, czy biomasa (z fosforem) **zostaje w ekosystemie** (zbiorowisko naturalne) czy **jest z niego usuwana** (pole uprawne).\n\n## Sposób 2 - Porównanie przez kontrast (tabela ekosystemów)\n\n| Cecha | Zbiorowisko naturalne | Nienawożone pole uprawne |\n| Co się dzieje z biomasą? | Pozostaje w ekosystemie (opad liści, padlina) | Wywożona jako plon |\n| Rola destruentów | Mineralizują martwą materię → fosfor do gleby | Brak substratu do mineralizacji (biomasa wywieziona) |\n| Obieg fosforu | **Zamknięty** - fosfor wraca do gleby | **Otwarty** - fosfor eksportowany z systemem |\n| Wynik dla gleby | Poziom fosforu stabilny | Poziom fosforu spada |\n\nDestruenci działają **tak samo wydajnie** w obu ekosystemach - problem nie leży w destruentach, ale w tym, **że nie mają czego mineralizować**, bo plon jest wywieziony.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez bilans masy\n\nMożna to ująć jako bilans:\n\n\\[\n\\Delta[\\text{P w glebie}] = \\text{P dostarczony (mineralizacja)} - \\text{P pobrany (rośliny)}\n\\]\n\n- **Zbiorowisko naturalne:** mineralizacja ≈ pobranie → \\(\\Delta[\\text{P}] \\approx 0\\) → **równowaga**\n- **Pole (bez nawożenia):** mineralizacja ≈ 0 (brak martwej biomasy na miejscu), pobranie > 0 → \\(\\Delta[\\text{P}] < 0\\) → **stały ubytek**\n\nJedynym źródłem fosforu byłoby wietrzenie skał - ale to proces bardzo powolny, nierekompensujący rocznych ubytków plonów.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 24.2, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wyjasnienie uwzgledniajace porownanie: 1) w ekosystemach naturalnych fosfor utrzymuje sie na stalym poziomie dzieki **rozkladowi martwej materii organicznej** (powrot do gleby), oraz 2) na nienawozonych polach uprawnych zawartosc fosforu spada, bo **plony sa zbierane** (wywozone z ekosystemu).\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość ekologicznego obiegu pierwiastków (biogeocenozy, rola destruentów, obieg zamknięty vs otwarty). Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów dotyczących obiegu fosforu.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - napisanie tylko \"bo w naturze fosfor wraca do gleby\" **bez wskazania jak** (destruenci → mineralizacja martwej materii). Klucz CKE wymaga mechanizmu!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie **wymaga porównania** - jeśli piszesz tylko o zbiorowisku naturalnym bez odniesienia do pola uprawnego (lub odwrotnie), tracisz punkt.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić: problem nie leży w tym, że na polu \"nie ma destruentów\" - destruenci są, ale **nie mają czego rozkładać**, bo biomasa z fosforem została wywieziona. Pisząc \"brak destruentów na polu\" - błąd merytoryczny!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Fosfor w odróżnieniu od azotu nie ma fazy gazowej - dlatego jego obieg jest tak wrażliwy na eksport biomasy. To dobre tło do rozumienia, dlaczego pole bez nawożenia tak szybko się wyjałowia.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-24.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 24.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego w zbiorowiskach naturalnych, w przeciwieństwie do nienawożonych<br>pól uprawnych, zawartość fosforu w glebie utrzymuje się na względnie stałym poziomie.<br>W odpowiedzi uwzględnij porównanie tych dwóch rodzajów ekosystemów.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>24.1.<br>24.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100<br>BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)</p>","answer_text_html":"<p>24.2. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…], formułuje i przedstawia opinie<br>związane z omawianymi zagadnieniami<br>biologicznymi, dobierając racjonalne<br>argumenty […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne; przedstawia i wyjaśnia<br>zależności między organizmem<br>a środowiskiem […].<br>VII. Ekologia.</p>\n<ol><li>Przepływ energii i krążenie materii</li></ol>\n<p>w przyrodzie. Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje rolę, jaką w krążeniu materii</li></ol>\n<p>odgrywają różne organizmy odżywiające się<br>szczątkami innych organizmów.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie: 1) utrzymywania się zawartości fosforu na względnie stałym<br>poziomie w ekosystemach naturalnych, odnoszące się do rozkładu martwej materii<br>organicznej w tych ekosystemach oraz 2) spadku zawartości fosforu na nienawożonych<br>polach uprawnych, uwzględniające zbieranie plonów z tych ekosystemów.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• W ekosystemach naturalnych, w przeciwieństwie do sztucznych, rośliny nie są zbierane<br>przez człowieka i ich pozostałości w postaci martwej materii organicznej pozostają<br>w podłożu, a następnie ulegają one mineralizacji, dostarczając związków nieorganicznych<br>dostępnych dla roślin.<br>• W zbiorowiskach naturalnych większość obumierających roślin ulega rozkładowi<br>i mineralizacji, a więc zawarte w szczątkach roślin pierwiastki wracają do gleby. Na polach<br>uprawnych jest ubytek fosforu razem z plonami.<br>• W zbiorowiskach naturalnych zachodzi obieg pierwiastków, dzięki czemu fosfor wraca<br>do gleby. Z pól uprawnych natomiast dużo fosforu jest zabierane wraz z uprawami i nie<br>wraca do gleby.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>W zbiorowiskach naturalnych obieg fosforu jest <strong>zamknięty</strong> - fosfor pobierany przez rośliny wraca do gleby dzięki rozkładowi martwej materii organicznej przez destruentów. Na polach uprawnych obieg jest <strong>otwarty</strong> - plon (biomasa zawierająca fosfor) jest <strong>wywożony z ekosystemu</strong>, więc fosfor nie wraca do gleby i jego zasoby maleją.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm obiegu pierwiastka (podejście ekosystemowe)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Zbiorowisko naturalne:</strong></p>\n<ul><li>Rośliny pobierają fosfor (\\(\\text{PO}_4^{3-}\\)) z gleby do biomasy</li><li>Roślinożercy zjadają rośliny → fosfor przechodzi do zwierząt</li><li>Wszystkie organizmy <strong>umierają i pozostają w ekosystemie</strong></li><li>Destruenci (grzyby, bakterie) rozkładają martwą materię organiczną → mineralizują fosfor → \\(\\text{PO}_4^{3-}\\) wraca do gleby</li><li><strong>Efekt: fosfor krąży w zamkniętym obiegu → poziom w glebie stabilny</strong></li></ul>\n<p><strong>Krok 2 - Nienawożone pole uprawne:</strong></p>\n<ul><li>Rośliny uprawne pobierają fosfor z gleby do biomasy tak samo jak w zbiorowisku naturalnym</li><li>Rośliny <strong>są zbierane (żniwa) i wywożone poza ekosystem</strong> - fosfor zawarty w biomasie <strong>opuszcza pole</strong></li><li>Destruenci nie mogą zwrócić fosforu z biomasy, bo biomasy już nie ma na polu</li><li><strong>Efekt: fosfor jest trwale eksportowany → poziom w glebie spada</strong></li></ul>\n<p><strong>Wniosek kluczowy:</strong> Różnica tkwi w tym, czy biomasa (z fosforem) <strong>zostaje w ekosystemie</strong> (zbiorowisko naturalne) czy <strong>jest z niego usuwana</strong> (pole uprawne).</p>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie przez kontrast (tabela ekosystemów)</h4>\n<p>| Cecha | Zbiorowisko naturalne | Nienawożone pole uprawne |<br>| Co się dzieje z biomasą? | Pozostaje w ekosystemie (opad liści, padlina) | Wywożona jako plon |<br>| Rola destruentów | Mineralizują martwą materię → fosfor do gleby | Brak substratu do mineralizacji (biomasa wywieziona) |<br>| Obieg fosforu | <strong>Zamknięty</strong> - fosfor wraca do gleby | <strong>Otwarty</strong> - fosfor eksportowany z systemem |<br>| Wynik dla gleby | Poziom fosforu stabilny | Poziom fosforu spada |</p>\n<p>Destruenci działają <strong>tak samo wydajnie</strong> w obu ekosystemach - problem nie leży w destruentach, ale w tym, <strong>że nie mają czego mineralizować</strong>, bo plon jest wywieziony.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez bilans masy</h4>\n<p>Można to ująć jako bilans:</p>\n<p>\\[<br>\\Delta[\\text{P w glebie}] = \\text{P dostarczony (mineralizacja)} - \\text{P pobrany (rośliny)}<br>\\]</p>\n<ul><li><strong>Zbiorowisko naturalne:</strong> mineralizacja ≈ pobranie → \\(\\Delta[\\text{P}] \\approx 0\\) → <strong>równowaga</strong></li><li><strong>Pole (bez nawożenia):</strong> mineralizacja ≈ 0 (brak martwej biomasy na miejscu), pobranie &gt; 0 → \\(\\Delta[\\text{P}] &lt; 0\\) → <strong>stały ubytek</strong></li></ul>\n<p>Jedynym źródłem fosforu byłoby wietrzenie skał - ale to proces bardzo powolny, nierekompensujący rocznych ubytków plonów.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 24.2, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wyjasnienie uwzgledniajace porownanie: 1) w ekosystemach naturalnych fosfor utrzymuje sie na stalym poziomie dzieki <strong>rozkladowi martwej materii organicznej</strong> (powrot do gleby), oraz 2) na nienawozonych polach uprawnych zawartosc fosforu spada, bo <strong>plony sa zbierane</strong> (wywozone z ekosystemu).<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość ekologicznego obiegu pierwiastków (biogeocenozy, rola destruentów, obieg zamknięty vs otwarty). Karta wzorów EM2023 nie zawiera wzorów dotyczących obiegu fosforu.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - napisanie tylko &quot;bo w naturze fosfor wraca do gleby&quot; <strong>bez wskazania jak</strong> (destruenci → mineralizacja martwej materii). Klucz CKE wymaga mechanizmu!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie <strong>wymaga porównania</strong> - jeśli piszesz tylko o zbiorowisku naturalnym bez odniesienia do pola uprawnego (lub odwrotnie), tracisz punkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić: problem nie leży w tym, że na polu &quot;nie ma destruentów&quot; - destruenci są, ale <strong>nie mają czego rozkładać</strong>, bo biomasa z fosforem została wywieziona. Pisząc &quot;brak destruentów na polu&quot; - błąd merytoryczny!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Fosfor w odróżnieniu od azotu nie ma fazy gazowej - dlatego jego obieg jest tak wrażliwy na eksport biomasy. To dobre tło do rozumienia, dlaczego pole bez nawożenia tak szybko się wyjałowia.</blockquote>"}]}