{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/3.3","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"3.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 3.3. (0-1)\nSpośród wymienionych związków chemicznych wybierz i podkreśl nazwy tych\nzawierających atomy azotu.\ncytozyna celuloza cholesterol ATP ryboza","answer":null,"answer_text":"3.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający\nopisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy\n[…].\nI. Budowa chemiczna organizmów.\n1. Zagadnienia ogólne. Zdający:\n2) wymienia pierwiastki biogenne (C, H, O,\nN, P, S) i omawia ich znaczenie.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne podkreślenie nazw związków chemicznych, które w swojej budowie\nzawierają atomy azotu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\ncytozyna, ATP","solution":"> ⚠️ **Uwaga techniczna:** Wlasciwa lista zwiazkow znajduje sie na skanie arkusza. Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE 2021 (EBIP-R0-100-2105) zwiazkami zawierajacymi atomy azotu sa: **cytozyna oraz ATP**. Zastosuj rozumowanie ze Sposobu 1 do kazdego zwiazku z Twojej listy.\n\n## Poprawna odpowiedź\n\nZwiazki zawierajace atomy azotu (N) wg klucza CKE:\n\n> **cytozyna, ATP**\n\n(**cytozyna** - zasada azotowa pirymidynowa; **ATP** - zawiera adenine, czyli zasade azotowa purynowa. Pozostale wymienione zwiazki zbudowane sa wylacznie z C, H, O i nie zawieraja azotu.)\n\n## Sposób 1 - Analiza składu pierwiastkowego każdej grupy związków biologicznych\n\nKluczowe pytanie: **skąd pochodzi azot w cząsteczce biologicznej?**\n\n| Związek / grupa | Wzór / elementy | Zawiera N? | Skąd azot? |\n| **Glukoza** | \\(\\text{C}_6\\text{H}_{12}\\text{O}_6\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Celuloza** | \\((\\text{C}_6\\text{H}_{10}\\text{O}_5)_n\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Skrobia** | \\((\\text{C}_6\\text{H}_{10}\\text{O}_5)_n\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Glicerol** | \\(\\text{C}_3\\text{H}_8\\text{O}_3\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Kwas tłuszczowy** (np. palmitynowy) | \\(\\text{C}_{16}\\text{H}_{32}\\text{O}_2\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Tłuszcz (triacyloglicerol)** | estry glicerolu + kw. tłuszczowe | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Cholesterol** | \\(\\text{C}_{27}\\text{H}_{46}\\text{O}\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |\n| **Chityna** | N-acetyloglukozamina, wiązania β-1,4 | ✅ **TAK** | grupa \\(\\ce{-NHCOCH3}\\) (acetamidowa) |\n| **Aminokwasy / białka** | \\(\\ce{NH2-CH(R)-COOH}\\) | ✅ **TAK** | grupa aminowa \\(\\ce{-NH2}\\) |\n| **ATP** | adenina + ryboza + 3 reszty fosforanowe | ✅ **TAK** | adenina to puryna z atomami N w pierścieniu |\n| **DNA / RNA** | nukleotyd = zasada azotowa + cukier + fosforan | ✅ **TAK** | puryny i pirymidyny - pierścienie z N |\n| **Mocznik** | \\(\\ce{CO(NH2)2}\\) | ✅ **TAK** | dwie grupy aminowe |\n| **Chlorofil** | pierścień porfirynowy + Mg | ✅ **TAK** | cztery atomy N w pierścieniu porfiryny |\n\n**Reguła do zapamiętania:**\n> Azot w biocząsteczkach = **grupa aminowa** (`-NH2`), **wiązanie peptydowe** (`-CO-NH-`), **zasady azotowe** (pierścienie puryn/pirymidyn), lub **N-acetyl** (chityna).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez skład chemiczny: \"CHON vs CHO\"\n\nBiologowie stosują podział na:\n\n**Związki zbudowane wyłącznie z C, H, O (brak N):**\n- cukry (mono-, di-, polisacharydy): glukoza, celuloza, skrobia, glikogen\n- lipidy proste (tłuszcze, kwasy tłuszczowe, cholesterol, glicerol)\n\n→ **Te odpadają od razu** - nie zaznaczamy.\n\n**Związki zbudowane z C, H, O, **N** (i często S, P):**\n- **białka i aminokwasy** → N w grupie aminowej i w wiązaniu peptydowym\n- **kwasy nukleinowe i nukleotydowe (ATP, GTP, NAD, FAD)** → N w zasadach azotowych (adenina, guanina, cytozyna, tymina, uracyl)\n- **chityna** → N w podstawniku acetamidowym każdej reszty N-acetyloglukozaminy\n- **mocznik** → produkt katabolizmu białek, \\(\\ce{CO(NH2)2}\\)\n\n→ **Te zaznaczamy.**\n\n**Schemat myślenia na maturze (30 sekund):**\nPolisacharyd? → sprawdź, czy mają N-acetyl (chityna TAK, celuloza NIE)\nNukleotyd lub zasada azotowa? → zawsze TAK\nAminokwas / białko? → zawsze TAK\nTłuszcz / cukier prosty? → prawie zawsze NIE\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 3.3, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za poprawne podkreslenie nazw zwiazkow chemicznych, ktore w swojej budowie zawieraja atomy azotu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie wg klucza:** zwiazki zawierajace azot to **cytozyna** (zasada azotowa) oraz **ATP** (adenina w czesci adeninowej). Pozostale wymienione zwiazki (zbudowane wylacznie z C, H, O) nalezy pominac.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 6-7 - Aminokwasy (20 wzorów):**\n> Każdy aminokwas na karcie ma wzór \\(\\ce{NH2-CH(R)-COOH}\\) - widać grupę aminową `-NH2`. **Glicyna**: R = H, czyli najprostszy aminokwas. **Wszystkie aminokwasy zawierają N.**\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Hydroliza ATP:**\n> \\(\\ce{ATP + H2O -> ADP + P_i + H+}\\). ATP = adenozyno-5'-trifosforan. Adenozyna = adenina (puryna, pierścień z N) + ryboza. **ATP zawiera N** w części adeninowej.\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 5 - Kod genetyczny (tabela kodonów):**\n> Tabela pokazuje zasady azotowe (A, U, G, C) - wszystkie zawierają N w pierścieniu heterocyklicznym. Pośrednio potwierdza, że ATP (adenina) ma azot.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga: Chityna ≠ celuloza.** Oba to polisacharydy o podobnej strukturze β-1,4, ale chityna ma podstawnik **N-acetylowy** (`-NHCOCH3`) przy C2 - stąd zawiera azot! Celuloza ma tam tylko `-OH`. To najczęstszy błąd w tym zadaniu.\n\n> ⚠️ **Uwaga: ATP to nukleotyd, nie tylko \"energia\".** Uczniowie pamiętają ATP jako nośnik energii, ale zapominają, że jego adenina to puryna z 4 atomami azotu w pierścieniu. **ATP → azot** - zawsze.\n\n> ⚠️ **Uwaga: Cholesterol i inne steroidy nie mają azotu.** Mimo złożonej struktury (4 pierścienie) cholesterol to C₂₇H₄₆O - tylko C, H, O. Nie podkreślamy.\n\n> ⚠️ **Uwaga: Fosfolipidy - zależy od rodzaju.** Fosfatydylocholina ma N w cholinie (-N⁺(CH₃)₃), ale fosfatydyloglicerol i kwas fosfatydowy - nie. Na maturze jeśli podano tylko \"fosfolipid\" bez nazwy - sprawdź kontekst. Bezpieczna zasada: jeśli w nazwie jest \"cholina\" lub \"etanoloamina\" → N jest.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-3.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 3.3. (0-1)<br>Spośród wymienionych związków chemicznych wybierz i podkreśl nazwy tych<br>zawierających atomy azotu.<br>cytozyna celuloza cholesterol ATP ryboza</p>","answer_text_html":"<p>3.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający<br>opisuje, porządkuje i rozpoznaje organizmy<br>[…].<br>I. Budowa chemiczna organizmów.</p>\n<ol><li>Zagadnienia ogólne. Zdający:</li><li>wymienia pierwiastki biogenne (C, H, O,</li></ol>\n<p>N, P, S) i omawia ich znaczenie.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne podkreślenie nazw związków chemicznych, które w swojej budowie<br>zawierają atomy azotu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>cytozyna, ATP</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga techniczna:</strong> Wlasciwa lista zwiazkow znajduje sie na skanie arkusza. Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE 2021 (EBIP-R0-100-2105) zwiazkami zawierajacymi atomy azotu sa: <strong>cytozyna oraz ATP</strong>. Zastosuj rozumowanie ze Sposobu 1 do kazdego zwiazku z Twojej listy.</blockquote>\n<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Zwiazki zawierajace atomy azotu (N) wg klucza CKE:</p>\n<blockquote><strong>cytozyna, ATP</strong></blockquote>\n<p>(<strong>cytozyna</strong> - zasada azotowa pirymidynowa; <strong>ATP</strong> - zawiera adenine, czyli zasade azotowa purynowa. Pozostale wymienione zwiazki zbudowane sa wylacznie z C, H, O i nie zawieraja azotu.)</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza składu pierwiastkowego każdej grupy związków biologicznych</h4>\n<p>Kluczowe pytanie: <strong>skąd pochodzi azot w cząsteczce biologicznej?</strong></p>\n<p>| Związek / grupa | Wzór / elementy | Zawiera N? | Skąd azot? |<br>| <strong>Glukoza</strong> | \\(\\text{C}<em>6\\text{H}</em>{12}\\text{O}_6\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Celuloza</strong> | \\((\\text{C}<em>6\\text{H}</em>{10}\\text{O}_5)_n\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Skrobia</strong> | \\((\\text{C}<em>6\\text{H}</em>{10}\\text{O}_5)_n\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Glicerol</strong> | \\(\\text{C}_3\\text{H}_8\\text{O}_3\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Kwas tłuszczowy</strong> (np. palmitynowy) | \\(\\text{C}<em>{16}\\text{H}</em>{32}\\text{O}_2\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Tłuszcz (triacyloglicerol)</strong> | estry glicerolu + kw. tłuszczowe | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Cholesterol</strong> | \\(\\text{C}<em>{27}\\text{H}</em>{46}\\text{O}\\) | ❌ NIE | tylko C, H, O |<br>| <strong>Chityna</strong> | N-acetyloglukozamina, wiązania β-1,4 | ✅ <strong>TAK</strong> | grupa \\(\\ce{-NHCOCH3}\\) (acetamidowa) |<br>| <strong>Aminokwasy / białka</strong> | \\(\\ce{NH2-CH(R)-COOH}\\) | ✅ <strong>TAK</strong> | grupa aminowa \\(\\ce{-NH2}\\) |<br>| <strong>ATP</strong> | adenina + ryboza + 3 reszty fosforanowe | ✅ <strong>TAK</strong> | adenina to puryna z atomami N w pierścieniu |<br>| <strong>DNA / RNA</strong> | nukleotyd = zasada azotowa + cukier + fosforan | ✅ <strong>TAK</strong> | puryny i pirymidyny - pierścienie z N |<br>| <strong>Mocznik</strong> | \\(\\ce{CO(NH2)2}\\) | ✅ <strong>TAK</strong> | dwie grupy aminowe |<br>| <strong>Chlorofil</strong> | pierścień porfirynowy + Mg | ✅ <strong>TAK</strong> | cztery atomy N w pierścieniu porfiryny |</p>\n<p><strong>Reguła do zapamiętania:</strong></p>\n<blockquote>Azot w biocząsteczkach = <strong>grupa aminowa</strong> (<code>-NH2</code>), <strong>wiązanie peptydowe</strong> (<code>-CO-NH-</code>), <strong>zasady azotowe</strong> (pierścienie puryn/pirymidyn), lub <strong>N-acetyl</strong> (chityna).</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez skład chemiczny: &quot;CHON vs CHO&quot;</h4>\n<p>Biologowie stosują podział na:</p>\n<p><strong>Związki zbudowane wyłącznie z C, H, O (brak N):</strong></p>\n<ul><li>cukry (mono-, di-, polisacharydy): glukoza, celuloza, skrobia, glikogen</li><li>lipidy proste (tłuszcze, kwasy tłuszczowe, cholesterol, glicerol)</li></ul>\n<p>→ <strong>Te odpadają od razu</strong> - nie zaznaczamy.</p>\n<p><strong>Związki zbudowane z C, H, O, </strong>N<strong> (i często S, P):</strong></p>\n<ul><li><strong>białka i aminokwasy</strong> → N w grupie aminowej i w wiązaniu peptydowym</li><li><strong>kwasy nukleinowe i nukleotydowe (ATP, GTP, NAD, FAD)</strong> → N w zasadach azotowych (adenina, guanina, cytozyna, tymina, uracyl)</li><li><strong>chityna</strong> → N w podstawniku acetamidowym każdej reszty N-acetyloglukozaminy</li><li><strong>mocznik</strong> → produkt katabolizmu białek, \\(\\ce{CO(NH2)2}\\)</li></ul>\n<p>→ <strong>Te zaznaczamy.</strong></p>\n<p><strong>Schemat myślenia na maturze (30 sekund):</strong><br>Polisacharyd? → sprawdź, czy mają N-acetyl (chityna TAK, celuloza NIE)<br>Nukleotyd lub zasada azotowa? → zawsze TAK<br>Aminokwas / białko? → zawsze TAK<br>Tłuszcz / cukier prosty? → prawie zawsze NIE</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 3.3, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za poprawne podkreslenie nazw zwiazkow chemicznych, ktore w swojej budowie zawieraja atomy azotu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Rozwiazanie wg klucza:</strong> zwiazki zawierajace azot to <strong>cytozyna</strong> (zasada azotowa) oraz <strong>ATP</strong> (adenina w czesci adeninowej). Pozostale wymienione zwiazki (zbudowane wylacznie z C, H, O) nalezy pominac.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 6-7 - Aminokwasy (20 wzorów):</strong><br>Każdy aminokwas na karcie ma wzór \\(\\ce{NH2-CH(R)-COOH}\\) - widać grupę aminową <code>-NH2</code>. <strong>Glicyna</strong>: R = H, czyli najprostszy aminokwas. <strong>Wszystkie aminokwasy zawierają N.</strong></blockquote>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 4 - Hydroliza ATP:</strong><br>\\(\\ce{ATP + H2O -&gt; ADP + P_i + H+}\\). ATP = adenozyno-5&#x27;-trifosforan. Adenozyna = adenina (puryna, pierścień z N) + ryboza. <strong>ATP zawiera N</strong> w części adeninowej.</blockquote>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 5 - Kod genetyczny (tabela kodonów):</strong><br>Tabela pokazuje zasady azotowe (A, U, G, C) - wszystkie zawierają N w pierścieniu heterocyklicznym. Pośrednio potwierdza, że ATP (adenina) ma azot.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga: Chityna ≠ celuloza.</strong> Oba to polisacharydy o podobnej strukturze β-1,4, ale chityna ma podstawnik <strong>N-acetylowy</strong> (<code>-NHCOCH3</code>) przy C2 - stąd zawiera azot! Celuloza ma tam tylko <code>-OH</code>. To najczęstszy błąd w tym zadaniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga: ATP to nukleotyd, nie tylko &quot;energia&quot;.</strong> Uczniowie pamiętają ATP jako nośnik energii, ale zapominają, że jego adenina to puryna z 4 atomami azotu w pierścieniu. <strong>ATP → azot</strong> - zawsze.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga: Cholesterol i inne steroidy nie mają azotu.</strong> Mimo złożonej struktury (4 pierścienie) cholesterol to C₂₇H₄₆O - tylko C, H, O. Nie podkreślamy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga: Fosfolipidy - zależy od rodzaju.</strong> Fosfatydylocholina ma N w cholinie (-N⁺(CH₃)₃), ale fosfatydyloglicerol i kwas fosfatydowy - nie. Na maturze jeśli podano tylko &quot;fosfolipid&quot; bez nazwy - sprawdź kontekst. Bezpieczna zasada: jeśli w nazwie jest &quot;cholina&quot; lub &quot;etanoloamina&quot; → N jest.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>cytozyna, ATP</p>"}]}