{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/4","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 4. (0-1)\nGlikokaliks jest zbudowany z łańcuchów oligosacharydowych przyłączonych do białek i lipidów\nbłony komórkowej. Glikokaliks ochrania powierzchnię komórki przed uszkodzeniami\nmechanicznymi i chemicznymi. Ponieważ oligosacharydy i polisacharydy wiążą wodę,\npowierzchnia komórki jest śliska. Wiązana przez oligo- i polisacharydy warstwa wody\nwystępująca na powierzchni błony komórkowej zmniejsza tarcie komórki o inne komórki\ni macierz międzykomórkową.\nNa podstawie: B. Alberts i inni, Podstawy biologii komórki, Warszawa 1999.\nWykaż, że występowanie glikokaliksu na powierzchni erytrocytów ma znaczenie\ndla funkcjonowania tych komórek.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n2.3.\n3.1.\n3.2.\n3.3.\n3.4.\n4.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nGlikokaliks erytrocytów wiąże wodę, tworząc ślisko-wodnistą warstwę na powierzchni krwinki. Dzięki temu zmniejsza się tarcie erytrocytów o ścianki naczyń krwionośnych i inne komórki krwi podczas przepływu - erytrocyty mogą swobodnie i bez uszkodzeń prześlizgiwać się nawet przez wąskie naczynia włosowate, co warunkuje efektywne dostarczanie tlenu do tkanek.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (od struktury do funkcji)\n\n**Krok 1: Co robi glikokaliks fizycznie?**\nOligosacharydy glikokaliksu wiążą cząsteczki wody (są hydrofilowe) → na powierzchni erytrocytu powstaje warstwa „wody związanej\" → powierzchnia staje się **śliska**.\n\n**Krok 2: W jakim środowisku żyje erytrocyt?**\nErytrocyt przez całe swoje życie (~120 dni) krąży w naczyniach krwionośnych. Przemieszcza się przez:\n- aortę i duże tętnice (duże prędkości, turbulencje),\n- **naczynia włosowate o średnicy ~5-8 μm** - przy średnicy samego erytrocytu ~8 μm erytrocyt musi się odkształcić i „przepchnąć\" przez naczynie dosłownie ocierając się o jego ściankę.\n\n**Krok 3: Połączenie - dlaczego to ma ZNACZENIE?**\nBez glikokaliksu:\n- duże tarcie o śródbłonek naczyń → **uszkodzenia mechaniczne błony** erytrocytu,\n- możliwa hemoliza (pęknięcie krwinki) lub agregacja (sklejanie się) erytrocytów.\n\nZ glikokaliksem:\n- warstwa wody redukuje tarcie → erytrocyt przechodzi przez kapilary **bez uszkodzeń**,\n- krwinka zachowuje integralność i zdolność do transportu \\(\\ce{O2}\\) przez pełne 120 dni życia.\n\n**Wniosek (gotowy do wpisania na maturze):**\n> Glikokaliks erytrocytów wiąże wodę, zmniejszając tarcie komórek o ścianki naczyń włosowatych podczas przepływu krwi. Dzięki temu erytrocyty nie ulegają uszkodzeniom mechanicznym i mogą sprawnie transportować tlen do tkanek.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie z treści informacji + specyfika erytrocytów\n\n**Strategia:** wyciągnij z tekstu gotową funkcję glikokaliksu → zastosuj ją do konkretnej cechy erytrocytu.\n\n| Co podaje tekst? | Jak to dotyczy erytrocytu? |\n| Glikokaliks **chroni przed uszkodzeniami mechanicznymi** | Erytrocyt stale mechanicznie ociera się o ścianki naczyń - ochrona kluczowa |\n| Wiązana woda **zmniejsza tarcie o inne komórki i macierz** | W naczyniach włosowatych erytrocyty tłoczą się jeden za drugim - niskie tarcie = brak agregacji |\n| Powierzchnia staje się **śliska** | Erytrocyt (8 μm) w kapilarze (5-7 μm) musi się „przepchnąć\" - śliskość umożliwia przejście bez lizy |\n\n**Wniosek z tabeli:** każda wymieniona w tekście właściwość glikokaliksu ma bezpośrednie przełożenie na warunki, w jakich erytrocyt pracuje. Bez glikokaliksu erytrocyt byłby mechanicznie niszczony w naczyniach włosowatych, zanim zdążyłby oddać tlen.\n\n## Sposób 3 - Argumentacja przez analogię / kontrast (erytrocyt vs. komórka nieruchoma)\n\nPorównaj erytrocyt z komórką, która **nie potrzebuje** glikokaliksu do ruchu - np. z komórką mięśniową siedzącą w tkance:\n\n| Cecha | Komórka mięśniowa | Erytrocyt |\n| Czy się przemieszcza? | Nie (zakorzeniona w tkance) | Tak - ciągły przepływ, ~70 razy/min przez serce |\n| Kontakt z innymi komórkami | Stały, stabilny | Dynamiczny, duże prędkości i ciśnienia |\n| Ryzyko uszkodzeń mechanicznych | Minimalne | Wysokie (kapilary, turbulencje) |\n| Znaczenie glikokaliksu | Mniejsze | **Krytyczne** - warunek przeżycia i funkcji |\n\nKontrast pokazuje wprost: glikokaliks **ma tym większe znaczenie**, im bardziej komórka narażona na tarcie mechaniczne. Erytrocyt to „najruchliwsza\" komórka organizmu - więc glikokaliks jest dla niego wyjątkowo istotny.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 4, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wykazanie znaczenia glikokaliksu uwzgledniajace: 1) **mniejsze tarcie** erytrocytow o inne komorki/tkanki albo slabsze przyleganie erytrocytow do innych komorek, oraz 2) **znaczenie** jednej z tych wlasciwosci dla funkcjonowania erytrocytow.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Nie uznaje sie** zbyt ogolnych odpowiedzi o ochronie mechanicznej bez wskazania konkretnej cechy glikokaliksu i jej znaczenia.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n1. budowy i funkcji glikokaliksu (tekst informacji wspólnej),\n2. specyfiki erytrocytów jako komórek krwi przemieszczających się przez naczynia włosowate.\n\nŻadnych wzorów matematycznych ani chemicznych tu nie stosujemy.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest za 0 pkt |\n| „Glikokaliks chroni erytrocyt przed uszkodzeniami.\" | Za ogólnie - przepisanie tekstu bez wskazania, **co to znaczy dla funkcji erytrocytu**. Klucz wymaga związku przyczynowo-skutkowego. |\n| „Erytrocyty dzięki glikokaliksowi mogą transportować tlen.\" | Brak wyjaśnienia MECHANIZMU - nie wiadomo, dlaczego glikokaliks (zmniejszenie tarcia) przekłada się na transport \\(\\ce{O2}\\). Niepełny łańcuch przyczynowy. |\n| „Glikokaliks tworzy warstwę wody, która jest śliska.\" | Opisuje właściwość, ale nie łączy jej z funkcją erytrocytu - brak konkluzji dla krwinki czerwonej. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **„Wykaż\" ≠ „opisz\"** - polecenie „wykaż\" wymaga **łańcucha argumentów** (bo X → dlatego Y → co oznacza dla funkcji Z). Samo przytoczenie tekstu to 0 pkt.\n\n> ⚠️ **Nie wystarczy powiedzieć „chroni\"** - musisz dodać: przed czym chroni (uszkodzenia mechaniczne w naczyniach) i co to daje erytrocytowi (może przeżyć 120 dni i transportować tlen).\n\n> ⚠️ **Erytrocyt ≠ zwykła komórka** - pamiętaj, że erytrocyt nie ma jądra i mitochondriów, więc jego zdolność do naprawy uszkodzeń jest zerowa. Każde uszkodzenie mechaniczne = hemoliza = koniec komórki. Glikokaliks jest więc dla niego szczególnie krytyczny.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":5,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 4. (0-1)<br>Glikokaliks jest zbudowany z łańcuchów oligosacharydowych przyłączonych do białek i lipidów<br>błony komórkowej. Glikokaliks ochrania powierzchnię komórki przed uszkodzeniami<br>mechanicznymi i chemicznymi. Ponieważ oligosacharydy i polisacharydy wiążą wodę,<br>powierzchnia komórki jest śliska. Wiązana przez oligo- i polisacharydy warstwa wody<br>występująca na powierzchni błony komórkowej zmniejsza tarcie komórki o inne komórki<br>i macierz międzykomórkową.<br>Na podstawie: B. Alberts i inni, Podstawy biologii komórki, Warszawa 1999.<br>Wykaż, że występowanie glikokaliksu na powierzchni erytrocytów ma znaczenie<br>dla funkcjonowania tych komórek.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>2.3.<br>3.1.<br>3.2.<br>3.3.<br>3.4.<br>4.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Glikokaliks erytrocytów wiąże wodę, tworząc ślisko-wodnistą warstwę na powierzchni krwinki. Dzięki temu zmniejsza się tarcie erytrocytów o ścianki naczyń krwionośnych i inne komórki krwi podczas przepływu - erytrocyty mogą swobodnie i bez uszkodzeń prześlizgiwać się nawet przez wąskie naczynia włosowate, co warunkuje efektywne dostarczanie tlenu do tkanek.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny (od struktury do funkcji)</h4>\n<p><strong>Krok 1: Co robi glikokaliks fizycznie?</strong><br>Oligosacharydy glikokaliksu wiążą cząsteczki wody (są hydrofilowe) → na powierzchni erytrocytu powstaje warstwa „wody związanej&quot; → powierzchnia staje się <strong>śliska</strong>.</p>\n<p><strong>Krok 2: W jakim środowisku żyje erytrocyt?</strong><br>Erytrocyt przez całe swoje życie (~120 dni) krąży w naczyniach krwionośnych. Przemieszcza się przez:</p>\n<ul><li>aortę i duże tętnice (duże prędkości, turbulencje),</li><li><strong>naczynia włosowate o średnicy ~5-8 μm</strong> - przy średnicy samego erytrocytu ~8 μm erytrocyt musi się odkształcić i „przepchnąć&quot; przez naczynie dosłownie ocierając się o jego ściankę.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3: Połączenie - dlaczego to ma ZNACZENIE?</strong><br>Bez glikokaliksu:</p>\n<ul><li>duże tarcie o śródbłonek naczyń → <strong>uszkodzenia mechaniczne błony</strong> erytrocytu,</li><li>możliwa hemoliza (pęknięcie krwinki) lub agregacja (sklejanie się) erytrocytów.</li></ul>\n<p>Z glikokaliksem:</p>\n<ul><li>warstwa wody redukuje tarcie → erytrocyt przechodzi przez kapilary <strong>bez uszkodzeń</strong>,</li><li>krwinka zachowuje integralność i zdolność do transportu \\(\\ce{O2}\\) przez pełne 120 dni życia.</li></ul>\n<p><strong>Wniosek (gotowy do wpisania na maturze):</strong></p>\n<blockquote>Glikokaliks erytrocytów wiąże wodę, zmniejszając tarcie komórek o ścianki naczyń włosowatych podczas przepływu krwi. Dzięki temu erytrocyty nie ulegają uszkodzeniom mechanicznym i mogą sprawnie transportować tlen do tkanek.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Wnioskowanie z treści informacji + specyfika erytrocytów</h4>\n<p><strong>Strategia:</strong> wyciągnij z tekstu gotową funkcję glikokaliksu → zastosuj ją do konkretnej cechy erytrocytu.</p>\n<p>| Co podaje tekst? | Jak to dotyczy erytrocytu? |<br>| Glikokaliks <strong>chroni przed uszkodzeniami mechanicznymi</strong> | Erytrocyt stale mechanicznie ociera się o ścianki naczyń - ochrona kluczowa |<br>| Wiązana woda <strong>zmniejsza tarcie o inne komórki i macierz</strong> | W naczyniach włosowatych erytrocyty tłoczą się jeden za drugim - niskie tarcie = brak agregacji |<br>| Powierzchnia staje się <strong>śliska</strong> | Erytrocyt (8 μm) w kapilarze (5-7 μm) musi się „przepchnąć&quot; - śliskość umożliwia przejście bez lizy |</p>\n<p><strong>Wniosek z tabeli:</strong> każda wymieniona w tekście właściwość glikokaliksu ma bezpośrednie przełożenie na warunki, w jakich erytrocyt pracuje. Bez glikokaliksu erytrocyt byłby mechanicznie niszczony w naczyniach włosowatych, zanim zdążyłby oddać tlen.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez analogię / kontrast (erytrocyt vs. komórka nieruchoma)</h4>\n<p>Porównaj erytrocyt z komórką, która <strong>nie potrzebuje</strong> glikokaliksu do ruchu - np. z komórką mięśniową siedzącą w tkance:</p>\n<p>| Cecha | Komórka mięśniowa | Erytrocyt |<br>| Czy się przemieszcza? | Nie (zakorzeniona w tkance) | Tak - ciągły przepływ, ~70 razy/min przez serce |<br>| Kontakt z innymi komórkami | Stały, stabilny | Dynamiczny, duże prędkości i ciśnienia |<br>| Ryzyko uszkodzeń mechanicznych | Minimalne | Wysokie (kapilary, turbulencje) |<br>| Znaczenie glikokaliksu | Mniejsze | <strong>Krytyczne</strong> - warunek przeżycia i funkcji |</p>\n<p>Kontrast pokazuje wprost: glikokaliks <strong>ma tym większe znaczenie</strong>, im bardziej komórka narażona na tarcie mechaniczne. Erytrocyt to „najruchliwsza&quot; komórka organizmu - więc glikokaliks jest dla niego wyjątkowo istotny.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 4, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wykazanie znaczenia glikokaliksu uwzgledniajace: 1) <strong>mniejsze tarcie</strong> erytrocytow o inne komorki/tkanki albo slabsze przyleganie erytrocytow do innych komorek, oraz 2) <strong>znaczenie</strong> jednej z tych wlasciwosci dla funkcjonowania erytrocytow.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Nie uznaje sie</strong> zbyt ogolnych odpowiedzi o ochronie mechanicznej bez wskazania konkretnej cechy glikokaliksu i jej znaczenia.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>budowy i funkcji glikokaliksu (tekst informacji wspólnej),</li><li>specyfiki erytrocytów jako komórek krwi przemieszczających się przez naczynia włosowate.</li></ol>\n<p>Żadnych wzorów matematycznych ani chemicznych tu nie stosujemy.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest za 0 pkt |<br>| „Glikokaliks chroni erytrocyt przed uszkodzeniami.&quot; | Za ogólnie - przepisanie tekstu bez wskazania, <strong>co to znaczy dla funkcji erytrocytu</strong>. Klucz wymaga związku przyczynowo-skutkowego. |<br>| „Erytrocyty dzięki glikokaliksowi mogą transportować tlen.&quot; | Brak wyjaśnienia MECHANIZMU - nie wiadomo, dlaczego glikokaliks (zmniejszenie tarcia) przekłada się na transport \\(\\ce{O2}\\). Niepełny łańcuch przyczynowy. |<br>| „Glikokaliks tworzy warstwę wody, która jest śliska.&quot; | Opisuje właściwość, ale nie łączy jej z funkcją erytrocytu - brak konkluzji dla krwinki czerwonej. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>„Wykaż&quot; ≠ „opisz&quot;</strong> - polecenie „wykaż&quot; wymaga <strong>łańcucha argumentów</strong> (bo X → dlatego Y → co oznacza dla funkcji Z). Samo przytoczenie tekstu to 0 pkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Nie wystarczy powiedzieć „chroni&quot;</strong> - musisz dodać: przed czym chroni (uszkodzenia mechaniczne w naczyniach) i co to daje erytrocytowi (może przeżyć 120 dni i transportować tlen).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Erytrocyt ≠ zwykła komórka</strong> - pamiętaj, że erytrocyt nie ma jądra i mitochondriów, więc jego zdolność do naprawy uszkodzeń jest zerowa. Każde uszkodzenie mechaniczne = hemoliza = koniec komórki. Glikokaliks jest więc dla niego szczególnie krytyczny.</blockquote>"}]}