{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/6.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"6.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.1. (0-1)\nWykaż związek między obecnością licznych mikrotrychów na powierzchni ciała\ndorosłych tasiemców a ich trybem życia i sposobem odżywiania się.\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"6.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia związki między strukturą\na funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n11. Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:\n3) porównuje cechy płazińców […]\npasożytniczych w powiązaniu z ich trybem\nżycia.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie związku, uwzględniające: 1) pasożytniczy tryb życia albo\nbytowanie w jelicie oraz 2) zwiększenie przez mikrotrychy powierzchni wchłaniania\npokarmu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\n• Tasiemce są pasożytami żyjącymi w jelitach i pobierają pokarm, wchłaniając go całą\npowierzchnią ciała, a mikrotrychy zwiększają powierzchnię wchłaniania.\n• Obecność licznych mikrotrychów zwiększa powierzchnię, przez którą tasiemiec pobiera\nzwiązki pokarmowe zawarte w płynnej treści jelita, żyjąc w ciele ssaka lub ryby.\n• Mikrokosmki zwiększają powierzchnię wchłaniania pokarmu pobieranego z jelita cienkiego\nżywiciela.\n• Tasiemce przystosowały się do pasożytniczego trybu życia i wchłaniają substancje\nodżywcze powierzchnią ciała. Pokrywający ciało nabłonek z licznymi mikrotrychami\npozwala na sprawne pobieranie substancji dzięki zwiększaniu powierzchni wchłaniania\nna ciele.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nTasiemce to pasożyty wewnętrzne (endopasożyty) żyjące w jelitach żywiciela. Nie mają układu pokarmowego - pobierają substancje odżywcze **osmotycznie, przez całą powierzchnię ciała**. Liczne mikrotrychy **zwiększają powierzchnię absorpcyjną** tegumentu (powłoki ciała), co umożliwia wydajniejsze wchłanianie już strawionych substancji odżywczych z treści jelitowej żywiciela.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n1. **Tryb życia:** Dorosłe tasiemce są obligatoryjnymi **pasożytami endopasożytniczymi** - żyją w świetle jelita cienkiego żywiciela, zanurzone w treści pokarmowej.\n\n2. **Brak układu pokarmowego:** Tasiemce w toku ewolucji utraciły jamę gębową, jelito i odbyt - **nie trawią pokarmu aktywnie**.\n\n3. **Sposób odżywiania - osmotrofia:** Jedynym sposobem pobierania materii organicznej jest **dyfuzja i transport przez tegument** (syncytialną powłokę ciała). Wchłaniają gotowe, rozłożone przez żywiciela związki organiczne: glukozę, aminokwasy, kwasy tłuszczowe.\n\n4. **Rola mikrotrychów:** Mikrotrychy są funkcjonalnym odpowiednikiem mikrokosmków nabłonka jelitowego. Ich duża liczba na jednostkę powierzchni ciała **wielokrotnie zwiększa pole powierzchni absorpcyjnej** - im większa powierzchnia kontaktu z treścią jelita, tym szybsze i bardziej efektywne wchłanianie substancji odżywczych.\n\n5. **Wniosek:** Związek jest bezpośredni: brak własnego układu trawiennego wymusza wchłanianie przez powierzchnię ciała → selekcja faworyzuje struktury maksymalizujące tę powierzchnię → liczne mikrotrychy.\n\n## Sposób 2 - Analogia i kontrast: tasiemiec ↔ jelito cienkie\n\nInformacja wstępna zadania wskazuje wprost na analogię:\n\n| Struktura | Gdzie | Funkcja |\n| Mikrokosmki | Nabłonek jelita cienkiego kręgowców | Zwiększenie powierzchni wchłaniania substancji odżywczych |\n| Mikrotrychy | Tegument tasiemca | **Zwiększenie powierzchni wchłaniania substancji odżywczych** |\n\nNabłonek jelita cienkiego wytwarza mikrokosmki, bo jego zadaniem jest absorpcja - i dokładnie z tego samego powodu **cała powierzchnia ciała tasiemca pokryta jest mikrotrychami**: tasiemiec jest zanurzony w środowisku bogatym w substancje odżywcze (treść jelitowa) i musi je wchłonąć przez tegument tak efektywnie, jak nabłonek jelita wchłania pokarm trawiony przez żywiciela.\n\n**Kontrast z pasożytami zewnętrznymi** (np. kleszcze, pijawki): te mają narządy gębowe do nakłuwania/przebijania, bo **muszą aktywnie pobierać pokarm**. Tasiemiec tego nie potrzebuje - pokarm jest już gotowy wokół niego.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie ewolucyjne (argument adaptacyjny)\n\nPasożytnictwo wewnętrzne w jelitach to środowisko **niezwykle bogate w substancje odżywcze**, ale o ograniczonej powierzchni kontaktu. Ewolucja u tasiemców doprowadziła do:\n\n- **Redukcji** układu pokarmowego (energetycznie kosztowny, niepotrzebny)\n- **Rozbudowy** powierzchni absorpcyjnej ciała (mikrotrychy = kluczowa adaptacja)\n\nIm więcej mikrotrychów → im większa sumaryczna powierzchnia tegumentu → **tym większy gradient stężeń substancji odżywczych można utrzymać po obu stronach błony** → tym szybsze wchłanianie. To klasyczny przykład adaptacji morfologicznej do specyficznego trybu życia i sposobu odżywiania.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 6.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za wykazanie zwiazku uwzgledniajace: 1) **pasozytniczy tryb zycia** albo bytowanie w jelicie, oraz 2) **zwiekszenie przez mikrotrychy powierzchni wchlaniania** pokarmu.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość biologii pasożytów i funkcji cytoszkieletu. Nie ma tu wzorów matematycznych ani biochemicznych do zastosowania.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - opisanie tylko JEDNEGO elementu: np. tylko \"tasiemce są pasożytami jelitowymi\" BEZ wyjaśnienia roli mikrotrychów w absorpcji. To 0 punktów - zadanie prosi o **związek**, czyli trzeba powiązać obie rzeczy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Błędna funkcja - niektórzy piszą, że \"mikrotrychy chronią przed trawieniem przez enzymy żywiciela\". To prawda (to też jest funkcja mikrotrychów), ale NIE to jest pytane. Pytanie dotyczy trybu życia i **sposobu odżywiania**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"wchłaniają pokarm przez skrzela/pory\" - tasiemce wchłaniają przez **tegument** (cała powierzchnia ciała), nie przez żadne wyspecjalizowane narządy oddechowe czy wydalnicze.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uważaj na sformułowanie \"brak układu pokarmowego\" - to kluczowy element uzasadnienia, dlaczego powierzchniowe wchłanianie jest KONIECZNOŚCIĄ, a nie wyborem.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-6.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":6,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.1. (0-1)<br>Wykaż związek między obecnością licznych mikrotrychów na powierzchni ciała<br>dorosłych tasiemców a ich trybem życia i sposobem odżywiania się.<br>EBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>6.1. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe<br>[…].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia związki między strukturą<br>a funkcją na różnych poziomach organizacji<br>życia […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta bezkręgowe. Zdający:</li><li>porównuje cechy płazińców […]</li></ol>\n<p>pasożytniczych w powiązaniu z ich trybem<br>życia.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wykazanie związku, uwzględniające: 1) pasożytniczy tryb życia albo<br>bytowanie w jelicie oraz 2) zwiększenie przez mikrotrychy powierzchni wchłaniania<br>pokarmu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>• Tasiemce są pasożytami żyjącymi w jelitach i pobierają pokarm, wchłaniając go całą<br>powierzchnią ciała, a mikrotrychy zwiększają powierzchnię wchłaniania.<br>• Obecność licznych mikrotrychów zwiększa powierzchnię, przez którą tasiemiec pobiera<br>związki pokarmowe zawarte w płynnej treści jelita, żyjąc w ciele ssaka lub ryby.<br>• Mikrokosmki zwiększają powierzchnię wchłaniania pokarmu pobieranego z jelita cienkiego<br>żywiciela.<br>• Tasiemce przystosowały się do pasożytniczego trybu życia i wchłaniają substancje<br>odżywcze powierzchnią ciała. Pokrywający ciało nabłonek z licznymi mikrotrychami<br>pozwala na sprawne pobieranie substancji dzięki zwiększaniu powierzchni wchłaniania<br>na ciele.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Tasiemce to pasożyty wewnętrzne (endopasożyty) żyjące w jelitach żywiciela. Nie mają układu pokarmowego - pobierają substancje odżywcze <strong>osmotycznie, przez całą powierzchnię ciała</strong>. Liczne mikrotrychy <strong>zwiększają powierzchnię absorpcyjną</strong> tegumentu (powłoki ciała), co umożliwia wydajniejsze wchłanianie już strawionych substancji odżywczych z treści jelitowej żywiciela.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Tryb życia:</strong> Dorosłe tasiemce są obligatoryjnymi <strong>pasożytami endopasożytniczymi</strong> - żyją w świetle jelita cienkiego żywiciela, zanurzone w treści pokarmowej.</li></ol>\n<ol><li><strong>Brak układu pokarmowego:</strong> Tasiemce w toku ewolucji utraciły jamę gębową, jelito i odbyt - <strong>nie trawią pokarmu aktywnie</strong>.</li></ol>\n<ol><li><strong>Sposób odżywiania - osmotrofia:</strong> Jedynym sposobem pobierania materii organicznej jest <strong>dyfuzja i transport przez tegument</strong> (syncytialną powłokę ciała). Wchłaniają gotowe, rozłożone przez żywiciela związki organiczne: glukozę, aminokwasy, kwasy tłuszczowe.</li></ol>\n<ol><li><strong>Rola mikrotrychów:</strong> Mikrotrychy są funkcjonalnym odpowiednikiem mikrokosmków nabłonka jelitowego. Ich duża liczba na jednostkę powierzchni ciała <strong>wielokrotnie zwiększa pole powierzchni absorpcyjnej</strong> - im większa powierzchnia kontaktu z treścią jelita, tym szybsze i bardziej efektywne wchłanianie substancji odżywczych.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wniosek:</strong> Związek jest bezpośredni: brak własnego układu trawiennego wymusza wchłanianie przez powierzchnię ciała → selekcja faworyzuje struktury maksymalizujące tę powierzchnię → liczne mikrotrychy.</li></ol>\n<h4>Sposób 2 - Analogia i kontrast: tasiemiec ↔ jelito cienkie</h4>\n<p>Informacja wstępna zadania wskazuje wprost na analogię:</p>\n<p>| Struktura | Gdzie | Funkcja |<br>| Mikrokosmki | Nabłonek jelita cienkiego kręgowców | Zwiększenie powierzchni wchłaniania substancji odżywczych |<br>| Mikrotrychy | Tegument tasiemca | <strong>Zwiększenie powierzchni wchłaniania substancji odżywczych</strong> |</p>\n<p>Nabłonek jelita cienkiego wytwarza mikrokosmki, bo jego zadaniem jest absorpcja - i dokładnie z tego samego powodu <strong>cała powierzchnia ciała tasiemca pokryta jest mikrotrychami</strong>: tasiemiec jest zanurzony w środowisku bogatym w substancje odżywcze (treść jelitowa) i musi je wchłonąć przez tegument tak efektywnie, jak nabłonek jelita wchłania pokarm trawiony przez żywiciela.</p>\n<p><strong>Kontrast z pasożytami zewnętrznymi</strong> (np. kleszcze, pijawki): te mają narządy gębowe do nakłuwania/przebijania, bo <strong>muszą aktywnie pobierać pokarm</strong>. Tasiemiec tego nie potrzebuje - pokarm jest już gotowy wokół niego.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie ewolucyjne (argument adaptacyjny)</h4>\n<p>Pasożytnictwo wewnętrzne w jelitach to środowisko <strong>niezwykle bogate w substancje odżywcze</strong>, ale o ograniczonej powierzchni kontaktu. Ewolucja u tasiemców doprowadziła do:</p>\n<ul><li><strong>Redukcji</strong> układu pokarmowego (energetycznie kosztowny, niepotrzebny)</li><li><strong>Rozbudowy</strong> powierzchni absorpcyjnej ciała (mikrotrychy = kluczowa adaptacja)</li></ul>\n<p>Im więcej mikrotrychów → im większa sumaryczna powierzchnia tegumentu → <strong>tym większy gradient stężeń substancji odżywczych można utrzymać po obu stronach błony</strong> → tym szybsze wchłanianie. To klasyczny przykład adaptacji morfologicznej do specyficznego trybu życia i sposobu odżywiania.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 6.1, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za wykazanie zwiazku uwzgledniajace: 1) <strong>pasozytniczy tryb zycia</strong> albo bytowanie w jelicie, oraz 2) <strong>zwiekszenie przez mikrotrychy powierzchni wchlaniania</strong> pokarmu.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość biologii pasożytów i funkcji cytoszkieletu. Nie ma tu wzorów matematycznych ani biochemicznych do zastosowania.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - opisanie tylko JEDNEGO elementu: np. tylko &quot;tasiemce są pasożytami jelitowymi&quot; BEZ wyjaśnienia roli mikrotrychów w absorpcji. To 0 punktów - zadanie prosi o <strong>związek</strong>, czyli trzeba powiązać obie rzeczy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Błędna funkcja - niektórzy piszą, że &quot;mikrotrychy chronią przed trawieniem przez enzymy żywiciela&quot;. To prawda (to też jest funkcja mikrotrychów), ale NIE to jest pytane. Pytanie dotyczy trybu życia i <strong>sposobu odżywiania</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;wchłaniają pokarm przez skrzela/pory&quot; - tasiemce wchłaniają przez <strong>tegument</strong> (cała powierzchnia ciała), nie przez żadne wyspecjalizowane narządy oddechowe czy wydalnicze.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uważaj na sformułowanie &quot;brak układu pokarmowego&quot; - to kluczowy element uzasadnienia, dlaczego powierzchniowe wchłanianie jest KONIECZNOŚCIĄ, a nie wyborem.</blockquote>"}]}