{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/8.1","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"8.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2., 3. albo 4.\nPrzedstawiony ruch wąsa czepnego męczennicy jest przykładem\nA.\nnastii,\nponieważ ten ruch jest\n1.\nkierunkowy i nieodwracalny.\n2.\nkierunkowy i odwracalny.\nB.\ntropizmu,\n3.\nbezkierunkowy i odwracalny.\n4.\nbezkierunkowy i nieodwracalny.","answer":"B1","answer_text":"8.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,\nporównuje i przetwarza informacje\npozyskane z różnorodnych źródeł […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia […] zjawiska biologiczne,\nprzedstawia i wyjaśnia zależności między\norganizmem a środowiskiem […].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n9. Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:\n1) przedstawia podstawowe sposoby reakcji\nroślin na bodźce (ruchy tropiczne\ni nastyczne) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB1","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**B1** - *tropizmu*, kierunkowy i nieodwracalny.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: definicja tropizmu vs. nastii\n\n**Krok 1 - Typ ruchu: tropizm czy nastia?**\n\nKluczowe pytanie: *czy kierunek ruchu jest wyznaczony przez kierunek bodźca?*\n\n| Cecha | Tropizm | Nastia |\n| Kierunek ruchu | **Zależy od miejsca/kierunku bodźca** | NIE zależy od kierunku bodźca - zależy od budowy organu |\n| Mechanizm | Nierównomierny wzrost (różne tempo elongacji komórek po obu stronach) | Zmiany turgoru LUB nierównomierny wzrost, ale symetria wewnętrzna organu decyduje |\n| Przykłady | Fototropizm (ku światłu), geotropizm (ku ziemi), **tyrmotropizm** (ku dotykowemu bodźcowi) | Ruchy Mimosa pudica (dotyk → liść składa się niezależnie od strony dotyku) |\n\nWąs czepny wygina się **dokładnie w miejscu kontaktu** z podporą, a kierunek wygięcia = strona, po której jest podpora. **Bodziec (dotyk) wyznacza kierunek ruchu → to TROPIZM (tigmotropizm - od gr. *thigma* = dotyk).**\n\n**Krok 2 - Kierunkowy czy bezkierunkowy?**\n\nTropizmy z definicji są **kierunkowe** - roślina \"wie\" po której stronie jest bodziec (tu: podpora) i w tę stronę kieruje wzrost.\n\n**Krok 3 - Odwracalny czy nieodwracalny?**\n\nMechanizm tigmotropizmu = **nierównomierny wzrost elongacyjny** komórek:\n- Strona **dotykowa** - wzrost zahamowany\n- Strona **przeciwna** - wzrost normalny lub przyspieszony\n\nWzrost komórki jest procesem **nieodwracalnym** (ściana komórkowa trwale ulega rozciągnięciu, wakuola wypełniona wodą nie cofa się do stanu sprzed elongacji). Wąs, który owinął się wokół podpory, **nie prostuje się samoistnie** → ruch NIEODWRACALNY.\n\n**Odpowiedź: B1** ✓\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów (analiza każdego wariantu)\n\n**Dlaczego nie A (nastia)?**\n\nNastia zachodzi wtedy, gdy kierunek ruchu **nie** zależy od kierunku bodźca. Klasyczny przykład: liście *Mimosa pudica* - niezależnie od tego, z której strony dotkniesz liść, składa się on zawsze wzdłuż swojej osi symetrii. Tu jest inaczej: wąs wygina się **w stronę podpory** - tam gdzie jest bodziec. → **A odpada.**\n\n**Dlaczego nie B3 (tropizm, bezkierunkowy)?**\n\nWewnętrzna sprzeczność: tropizm *z definicji* jest kierunkowy. \"Tropizm bezkierunkowy\" to contradictio in adiecto - taka kombinacja nie istnieje w biologii. → **B3 odpada.**\n\n**Dlaczego nie B2 (tropizm, kierunkowy i odwracalny)?**\n\nOdwracalność sugeruje mechanizm turgorowy (jak w nastii *Mimosa*). Tigmotropizm wąsa czepnego opiera się na **trwałym wzroście** - owinięcie się wąsa jest permanentne, nie resetuje się po usunięciu podpory. → **B2 odpada.**\n\n**Pozostaje jedyna spójna opcja: B1** ✓\n\n## Sposób 3 - Analogia kontrastowa: tigmotropizm vs. tigmonastia\n\nZestawienie dwóch podobnie brzmiących pojęć, które maturzyści często mylą:\n\n| | Tigmotropizm (wąs czepny) | Tigmonastia (*Mimosa pudica*) |\n| Bodziec | Dotyk | Dotyk |\n| Kierunek ruchu | Zależy od miejsca dotyku | NIE zależy (liść zawsze składa się ku osi) |\n| Mechanizm | Nierównomierny wzrost | Nagłe zmiany turgoru (ekspulsja \\(\\ce{K+}\\) z komórek silownikowych) |\n| Odwracalność | **Nieodwracalny** | **Odwracalny** - po kilku minutach liść otwiera się ponownie |\n| Typ ruchu | **Tropizm** | **Nastia** |\n\nWąs czepny = tigmotropizm → **B1**.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 8.1, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za prawidlowe dokonczenie zdania.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Rozwiazanie:** **B1**.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość definicji ruchów roślin (tropizm vs. nastia) oraz mechanizmu wzrostu elongacyjnego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji z ruchami roślin.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |\n| **A1** | Uczeń wie, że ruch jest \"nieodwracalny\", ale myli nazwę - sądzi, że każdy ruch na dotyk to \"nastia\" (przez skojarzenie z \"nastia = dotyk\") |\n| **A3** | Podwójny błąd: nastia + bezkierunkowy. Uczeń mechanicznie kojarzy \"dotyk → nastia\" i \"nastia → bezkierunkowy\", ignorując analizę mechanizmu |\n| **B2** | Uczeń poprawnie rozpoznaje tropizm, ale myli odwracalność - kojarzy elastyczne zginanie się wąsa z odwracalnością, nie zauważając, że to wynik trwałego wzrostu, nie zmian turgoru |\n| **B3** | Wewnętrzna sprzeczność (tropizm = z definicji kierunkowy), ale uczeń nie zna definicji i zaznacza \"na wyczucie\" |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1:** \"Nastia\" kojarzy się uczniom z \"dotykiem\" przez analogię do słowa \"*thigmo*nastia\" - pamiętaj, że o typie ruchu decyduje **czy kierunek bodźca = kierunek ruchu**, a nie sam rodzaj bodźca.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2:** Odwracalność ≠ elastyczność. Wąs wygina się elastycznie? Nie - wygina się przez wzrost komórek, który jest **trwały**. Odwracalny byłby ruch oparty na zmianach turgoru (jak *Mimosa pudica*).\n\n> ⚠️ **Pułapka 3:** \"Tropizm bezkierunkowy\" - nie istnieje. Jeśli zaznaczyłeś \"tropizm\", automatycznie musisz wybrać wariant \"kierunkowy\". Nastia = bezkierunkowa, tropizm = kierunkowy - to pary nierozłączne.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-8.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.1. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2., 3. albo 4.<br>Przedstawiony ruch wąsa czepnego męczennicy jest przykładem<br>A.<br>nastii,<br>ponieważ ten ruch jest<br>1.<br>kierunkowy i nieodwracalny.<br>2.<br>kierunkowy i odwracalny.<br>B.<br>tropizmu,<br>3.<br>bezkierunkowy i odwracalny.<br>4.<br>bezkierunkowy i nieodwracalny.</p>","answer_text_html":"<p>8.1. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2021<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie<br>informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje,<br>porównuje i przetwarza informacje<br>pozyskane z różnorodnych źródeł […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia […] zjawiska biologiczne,<br>przedstawia i wyjaśnia zależności między<br>organizmem a środowiskiem […].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:</li><li>przedstawia podstawowe sposoby reakcji</li></ol>\n<p>roślin na bodźce (ruchy tropiczne<br>i nastyczne) […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>B1</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B1</strong> - <em>tropizmu</em>, kierunkowy i nieodwracalny.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: definicja tropizmu vs. nastii</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Typ ruchu: tropizm czy nastia?</strong></p>\n<p>Kluczowe pytanie: <em>czy kierunek ruchu jest wyznaczony przez kierunek bodźca?</em></p>\n<p>| Cecha | Tropizm | Nastia |<br>| Kierunek ruchu | <strong>Zależy od miejsca/kierunku bodźca</strong> | NIE zależy od kierunku bodźca - zależy od budowy organu |<br>| Mechanizm | Nierównomierny wzrost (różne tempo elongacji komórek po obu stronach) | Zmiany turgoru LUB nierównomierny wzrost, ale symetria wewnętrzna organu decyduje |<br>| Przykłady | Fototropizm (ku światłu), geotropizm (ku ziemi), <strong>tyrmotropizm</strong> (ku dotykowemu bodźcowi) | Ruchy Mimosa pudica (dotyk → liść składa się niezależnie od strony dotyku) |</p>\n<p>Wąs czepny wygina się <strong>dokładnie w miejscu kontaktu</strong> z podporą, a kierunek wygięcia = strona, po której jest podpora. <strong>Bodziec (dotyk) wyznacza kierunek ruchu → to TROPIZM (tigmotropizm - od gr. <em>thigma</em> = dotyk).</strong></p>\n<p><strong>Krok 2 - Kierunkowy czy bezkierunkowy?</strong></p>\n<p>Tropizmy z definicji są <strong>kierunkowe</strong> - roślina &quot;wie&quot; po której stronie jest bodziec (tu: podpora) i w tę stronę kieruje wzrost.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Odwracalny czy nieodwracalny?</strong></p>\n<p>Mechanizm tigmotropizmu = <strong>nierównomierny wzrost elongacyjny</strong> komórek:</p>\n<ul><li>Strona <strong>dotykowa</strong> - wzrost zahamowany</li><li>Strona <strong>przeciwna</strong> - wzrost normalny lub przyspieszony</li></ul>\n<p>Wzrost komórki jest procesem <strong>nieodwracalnym</strong> (ściana komórkowa trwale ulega rozciągnięciu, wakuola wypełniona wodą nie cofa się do stanu sprzed elongacji). Wąs, który owinął się wokół podpory, <strong>nie prostuje się samoistnie</strong> → ruch NIEODWRACALNY.</p>\n<p><strong>Odpowiedź: B1</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów (analiza każdego wariantu)</h4>\n<p><strong>Dlaczego nie A (nastia)?</strong></p>\n<p>Nastia zachodzi wtedy, gdy kierunek ruchu <strong>nie</strong> zależy od kierunku bodźca. Klasyczny przykład: liście <em>Mimosa pudica</em> - niezależnie od tego, z której strony dotkniesz liść, składa się on zawsze wzdłuż swojej osi symetrii. Tu jest inaczej: wąs wygina się <strong>w stronę podpory</strong> - tam gdzie jest bodziec. → <strong>A odpada.</strong></p>\n<p><strong>Dlaczego nie B3 (tropizm, bezkierunkowy)?</strong></p>\n<p>Wewnętrzna sprzeczność: tropizm <em>z definicji</em> jest kierunkowy. &quot;Tropizm bezkierunkowy&quot; to contradictio in adiecto - taka kombinacja nie istnieje w biologii. → <strong>B3 odpada.</strong></p>\n<p><strong>Dlaczego nie B2 (tropizm, kierunkowy i odwracalny)?</strong></p>\n<p>Odwracalność sugeruje mechanizm turgorowy (jak w nastii <em>Mimosa</em>). Tigmotropizm wąsa czepnego opiera się na <strong>trwałym wzroście</strong> - owinięcie się wąsa jest permanentne, nie resetuje się po usunięciu podpory. → <strong>B2 odpada.</strong></p>\n<p><strong>Pozostaje jedyna spójna opcja: B1</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 3 - Analogia kontrastowa: tigmotropizm vs. tigmonastia</h4>\n<p>Zestawienie dwóch podobnie brzmiących pojęć, które maturzyści często mylą:</p>\n<p>| | Tigmotropizm (wąs czepny) | Tigmonastia (<em>Mimosa pudica</em>) |<br>| Bodziec | Dotyk | Dotyk |<br>| Kierunek ruchu | Zależy od miejsca dotyku | NIE zależy (liść zawsze składa się ku osi) |<br>| Mechanizm | Nierównomierny wzrost | Nagłe zmiany turgoru (ekspulsja \\(\\ce{K+}\\) z komórek silownikowych) |<br>| Odwracalność | <strong>Nieodwracalny</strong> | <strong>Odwracalny</strong> - po kilku minutach liść otwiera się ponownie |<br>| Typ ruchu | <strong>Tropizm</strong> | <strong>Nastia</strong> |</p>\n<p>Wąs czepny = tigmotropizm → <strong>B1</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 8.1, 0-1 pkt):<br>- <strong>1 pkt</strong> - za prawidlowe dokonczenie zdania.<br>- <strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Rozwiazanie:</strong> <strong>B1</strong>.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość definicji ruchów roślin (tropizm vs. nastia) oraz mechanizmu wzrostu elongacyjnego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji z ruchami roślin.</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |<br>| <strong>A1</strong> | Uczeń wie, że ruch jest &quot;nieodwracalny&quot;, ale myli nazwę - sądzi, że każdy ruch na dotyk to &quot;nastia&quot; (przez skojarzenie z &quot;nastia = dotyk&quot;) |<br>| <strong>A3</strong> | Podwójny błąd: nastia + bezkierunkowy. Uczeń mechanicznie kojarzy &quot;dotyk → nastia&quot; i &quot;nastia → bezkierunkowy&quot;, ignorując analizę mechanizmu |<br>| <strong>B2</strong> | Uczeń poprawnie rozpoznaje tropizm, ale myli odwracalność - kojarzy elastyczne zginanie się wąsa z odwracalnością, nie zauważając, że to wynik trwałego wzrostu, nie zmian turgoru |<br>| <strong>B3</strong> | Wewnętrzna sprzeczność (tropizm = z definicji kierunkowy), ale uczeń nie zna definicji i zaznacza &quot;na wyczucie&quot; |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1:</strong> &quot;Nastia&quot; kojarzy się uczniom z &quot;dotykiem&quot; przez analogię do słowa &quot;<em>thigmo</em>nastia&quot; - pamiętaj, że o typie ruchu decyduje <strong>czy kierunek bodźca = kierunek ruchu</strong>, a nie sam rodzaj bodźca.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2:</strong> Odwracalność ≠ elastyczność. Wąs wygina się elastycznie? Nie - wygina się przez wzrost komórek, który jest <strong>trwały</strong>. Odwracalny byłby ruch oparty na zmianach turgoru (jak <em>Mimosa pudica</em>).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3:</strong> &quot;Tropizm bezkierunkowy&quot; - nie istnieje. Jeśli zaznaczyłeś &quot;tropizm&quot;, automatycznie musisz wybrać wariant &quot;kierunkowy&quot;. Nastia = bezkierunkowa, tropizm = kierunkowy - to pary nierozłączne.</blockquote>"}]}