{"id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad/8.2","paper_id":"biologia-2021-maj-matura-rozszerzona","number":"8.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2021,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.2. (0-1)\nOpisz mechanizm ruchu przedstawionego na rysunku. W odpowiedzi uwzględnij\nprocesy zachodzące w komórkach wąsa czepnego.\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"8.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2021\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n9. Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia […] zjawiska\nbiologiczne, przedstawia i wyjaśnia\nzależności między organizmem\na środowiskiem […].\n1) przedstawia podstawowe sposoby reakcji\nroślin na bodźce (ruchy tropiczne\ni nastyczne) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłowy opis mechanizmu przedstawionego ruchu, uwzględniający wzrost\nkomórek wąsa czepnego po stronie przeciwnej do działania bodźca.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązanie\nPod wpływem dotyku podpory dochodzi do wzrostu komórek wąsa czepnego po stronie\nprzeciwnej do działania bodźca, co powoduje wygięcie się wąsa czepnego.\nPo przeciwnej stronie do działania bodźca dochodzi do wzrostu wydłużeniowego komórek.\nUwagi:\nUznaje się odpowiedzi, w których wzrost komórek jest opisany pośrednio, np. „Dochodzi\ndo gromadzenia się auksyn po stronie niekontaktującej się z podporą, przez co strona ta rośnie\nszybciej”.\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmiany turgoru w komórkach, co jest\ncharakterystyczne dla nastii.\nZadanie 9. (0-2)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nDotknięcie podpory przez wąs czepny powoduje **nierówny wzrost komórek** po obu stronach wąsa - komórki strony niestykającej się z podporą elongują szybciej niż komórki strony stykającej, co prowadzi do **owijania się wąsa wokół podpory** (ruch tygmotropiczny).\n\nNa poziomie komórkowym: bodziec dotykowy → redystrybucja auksyn (gromadzenie po stronie niekontaktujacej z podpora) → asymetryczna elongacja (wzrost) komorek. **Uwaga:** wg klucza CKE nalezy odwolac sie do **wzrostu/elongacji komorek**, a nie do zmiany turgoru (zmiana turgoru jest charakterystyczna dla nastii, nie dla tygmotropizmu).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (auksyny + wzrost elongacyjny)\n\n**Krok 1 - Bodziec dotykowy (tygmotropizm)**\nWąs czepny dotyka podpory (np. drutu, gałązki). Mechanoreceptory w ścianie komórkowej i błonie plazmatycznej komórek strony stykającej rejestrują nacisk mechaniczny.\n\n**Krok 2 - Redystrybucja auksyn (IAA)**\nBodziec mechaniczny uruchamia aktywny transport auksyny (przez nośniki PIN) *od* strony stykającej z podporą *ku* stronie niestykającej.\n\n| Strona wąsa | Stężenie IAA | Elongacja komórek |\n| Stykająca z podporą | **niskie** | **mała** - wolny wzrost |\n| Niestykająca z podporą | **wysokie** | **duża** - szybki wzrost |\n\n**Krok 3 - Elongacja komórek**\nWyższe stężenie IAA po stronie niestykającej aktywuje pompy protonowe (\\(\\ce{H+}\\)-ATPazy) → obniżenie pH apoplastycznego → aktywacja ekspansyn → rozluźnienie ściany komórkowej → wnikanie wody przez osmozę → **wzrost ciśnienia turgoru** → elongacja komórek.\n\n**Krok 4 - Ruch**\nNierówny wzrost po obu stronach wąsa powoduje jego wygięcie w kierunku podpory i **spiralne owinięcie się wokół niej**.\n\n## Sposób 2 - Przez zmiany ciśnienia turgoru (szybka faza ruchów turgescencyjnych)\n\nUzupełnienie Sposobu 1 - zwłaszcza w pierwszych sekundach po dotknięciu, zanim zajdzie wzrost elongacyjny:\n\n**Etap szybki (sekundy-minuty):**\n- Bodziec mechaniczny → depolaryzacja błony → otwarcie kanałów jonowych (\\(\\ce{K+}\\), \\(\\ce{Cl-}\\), \\(\\ce{Ca^2+}\\))\n- Komórki strony **stykającej** z podporą: odpływ jonów → odpływ wody przez osmozę → **spadek turgoru** → komórki się kurczą\n- Komórki strony **niestykającej**: napływ jonów → napływ wody → **wzrost turgoru** → komórki się rozszerzają\n- Efekt: natychmiastowe wygięcie wąsa ku podporze\n\n**Etap wolny (godziny):**\nOpisany w Sposobie 1 - trwałe owijanie przez nierówny wzrost elongacyjny z udziałem IAA.\n\n> ⚙️ **Kluczowa różnica:** Zmiany turgoru = ruch **odwracalny** i szybki. Elongacja komórek = wzrost **nieodwracalny** i trwały - wąs pozostaje owinięty.\n\n## Sposób 3 - Analogia do tropizmu i porównanie z innymi ruchami roślin\n\nRuch wąsa czepnego to **tygmotropizm** - tropizm w odpowiedzi na bodziec dotykowy:\n\n| Cecha | Tygmotropizm wąsa | Fototropizm pędu | Grawitropizm korzenia |\n| Bodziec | dotyk (mechaniczny) | światło | grawitacja |\n| Efektory | auksyny (IAA) | auksyny (IAA) | auksyny (IAA) |\n| Mechanizm komórkowy | nierówna elongacja | nierówna elongacja | nierówna elongacja |\n| Kierunek | ku podporze | ku światłu | ku dołowi |\n\n**Wniosek:** Wszystkie trzy tropizmy działają przez ten sam mechanizm - **asymetryczny rozkład auksyn → asymetryczna elongacja komórek**. W wąsie: strona z mniejszym stężeniem IAA (kontaktowa) elonguje wolniej → wąs owija się wokół podpory.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 8.2, 0-1 pkt):\n> - **1 pkt** - za opis mechanizmu uwzgledniajacy **wzrost (elongacje) komorek wasa czepnego po stronie przeciwnej do dzialania bodzca**, co powoduje wygiecie i owiniecie wasa wokol podpory.\n> - **0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Uznaje sie** posredni opis wzrostu (np. gromadzenie auksyn po stronie niekontaktujacej z podpora). **Nie uznaje sie** odpowiedzi odnoszacych sie do zmiany **turgoru** w komorkach - to mechanizm charakterystyczny dla nastii, nie dla tygmotropizmu.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów** - wymagana jest znajomość mechanizmu biologicznego (tygmotropizm, rola auksyn, elongacja komórek, osmoza/turgor).\n\nPośrednio przydatna może być znajomość **osmozy** (woda przemieszcza się wzdłuż gradientu potencjału wody \\(\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\), karta str. 4), jeśli uzasadniamy zmiany turgoru:\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:**\n> \\[\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\]\n> Wzrost stężenia jonów (K⁺, Cl⁻) w komórce → wzrost \\(|\\Psi_S|\\) → woda napływa → rośnie \\(\\Psi_P\\) (turgor) → elongacja.\n> Używamy do uzasadnienia Sposobu 2 (szybka faza turgescencyjna).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga 1:** Najczęstszy błąd - napisanie tylko \"wąs owija się wokół podpory, bo reaguje na dotyk\" - to OPIS EFEKTU, nie MECHANIZM. Klucz wymaga odwołania do komórek (elongacja, turgor, auksyny).\n\n> ⚠️ **Uwaga 2:** Pomylenie strony - to komórki **niestykające** z podporą elongują BARDZIEJ (bo mają wyższe IAA lub wyższy turgor). Intuicja podpowiada odwrotnie (\"tam gdzie dotyk, tam ruch\") - to pułapka!\n\n> ⚠️ **Uwaga 3:** Tygmotropizm ≠ tygmonastia. Tygmotropizm = ruch kierunkowy (zależny od miejsca bodźca). Tygmonastia = ruch niezależny od miejsca bodźca (np. zamykanie liści Mimosa). Wąs czepny to **tygmotropizm**.\n\n> ⚠️ **Uwaga 4:** Za 1 pkt odpowiedź musi być KONKRETNA - \"elongacja komórek po stronie niestykającej z podporą\" + \"nierówny wzrost powoduje owijanie\". Dwa elementy, jedno zdanie wystarczy.","image":"img/biologia-2021-maj-matura-rozszerzona/zad-8.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":8,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2021 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 8.2. (0-1)
Opisz mechanizm ruchu przedstawionego na rysunku. W odpowiedzi uwzględnij
procesy zachodzące w komórkach wąsa czepnego.
EBIP-R0_100

","answer_text_html":"

8.2. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2021
Wymagania ogólne
Wymaganie szczegółowe
V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający
objaśnia i komentuje informacje […],
wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe
[…].
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Rośliny - reakcja na bodźce. Zdający:
\n

Zasady oceniania rozwiązań zadań
I. Poznanie świata organizmów na różnych
poziomach organizacji życia. Zdający […]
przedstawia i wyjaśnia […] zjawiska
biologiczne, przedstawia i wyjaśnia
zależności między organizmem
a środowiskiem […].

\n
  1. przedstawia podstawowe sposoby reakcji
\n

roślin na bodźce (ruchy tropiczne
i nastyczne) […].
Zasady oceniania
1 pkt - za prawidłowy opis mechanizmu przedstawionego ruchu, uwzględniający wzrost
komórek wąsa czepnego po stronie przeciwnej do działania bodźca.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Przykładowe rozwiązanie
Pod wpływem dotyku podpory dochodzi do wzrostu komórek wąsa czepnego po stronie
przeciwnej do działania bodźca, co powoduje wygięcie się wąsa czepnego.
Po przeciwnej stronie do działania bodźca dochodzi do wzrostu wydłużeniowego komórek.
Uwagi:
Uznaje się odpowiedzi, w których wzrost komórek jest opisany pośrednio, np. „Dochodzi
do gromadzenia się auksyn po stronie niekontaktującej się z podporą, przez co strona ta rośnie
szybciej”.
Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do zmiany turgoru w komórkach, co jest
charakterystyczne dla nastii.
Zadanie 9. (0-2)

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Dotknięcie podpory przez wąs czepny powoduje nierówny wzrost komórek po obu stronach wąsa - komórki strony niestykającej się z podporą elongują szybciej niż komórki strony stykającej, co prowadzi do owijania się wąsa wokół podpory (ruch tygmotropiczny).

\n

Na poziomie komórkowym: bodziec dotykowy → redystrybucja auksyn (gromadzenie po stronie niekontaktujacej z podpora) → asymetryczna elongacja (wzrost) komorek. Uwaga: wg klucza CKE nalezy odwolac sie do wzrostu/elongacji komorek, a nie do zmiany turgoru (zmiana turgoru jest charakterystyczna dla nastii, nie dla tygmotropizmu).

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (auksyny + wzrost elongacyjny)

\n

Krok 1 - Bodziec dotykowy (tygmotropizm)
Wąs czepny dotyka podpory (np. drutu, gałązki). Mechanoreceptory w ścianie komórkowej i błonie plazmatycznej komórek strony stykającej rejestrują nacisk mechaniczny.

\n

Krok 2 - Redystrybucja auksyn (IAA)
Bodziec mechaniczny uruchamia aktywny transport auksyny (przez nośniki PIN) od strony stykającej z podporą ku stronie niestykającej.

\n

| Strona wąsa | Stężenie IAA | Elongacja komórek |
| Stykająca z podporą | niskie | mała - wolny wzrost |
| Niestykająca z podporą | wysokie | duża - szybki wzrost |

\n

Krok 3 - Elongacja komórek
Wyższe stężenie IAA po stronie niestykającej aktywuje pompy protonowe (\\(\\ce{H+}\\)-ATPazy) → obniżenie pH apoplastycznego → aktywacja ekspansyn → rozluźnienie ściany komórkowej → wnikanie wody przez osmozę → wzrost ciśnienia turgoru → elongacja komórek.

\n

Krok 4 - Ruch
Nierówny wzrost po obu stronach wąsa powoduje jego wygięcie w kierunku podpory i spiralne owinięcie się wokół niej.

\n

Sposób 2 - Przez zmiany ciśnienia turgoru (szybka faza ruchów turgescencyjnych)

\n

Uzupełnienie Sposobu 1 - zwłaszcza w pierwszych sekundach po dotknięciu, zanim zajdzie wzrost elongacyjny:

\n

Etap szybki (sekundy-minuty):

\n\n

Etap wolny (godziny):
Opisany w Sposobie 1 - trwałe owijanie przez nierówny wzrost elongacyjny z udziałem IAA.

\n
⚙️ Kluczowa różnica: Zmiany turgoru = ruch odwracalny i szybki. Elongacja komórek = wzrost nieodwracalny i trwały - wąs pozostaje owinięty.
\n

Sposób 3 - Analogia do tropizmu i porównanie z innymi ruchami roślin

\n

Ruch wąsa czepnego to tygmotropizm - tropizm w odpowiedzi na bodziec dotykowy:

\n

| Cecha | Tygmotropizm wąsa | Fototropizm pędu | Grawitropizm korzenia |
| Bodziec | dotyk (mechaniczny) | światło | grawitacja |
| Efektory | auksyny (IAA) | auksyny (IAA) | auksyny (IAA) |
| Mechanizm komórkowy | nierówna elongacja | nierówna elongacja | nierówna elongacja |
| Kierunek | ku podporze | ku światłu | ku dołowi |

\n

Wniosek: Wszystkie trzy tropizmy działają przez ten sam mechanizm - asymetryczny rozkład auksyn → asymetryczna elongacja komórek. W wąsie: strona z mniejszym stężeniem IAA (kontaktowa) elonguje wolniej → wąs owija się wokół podpory.

\n

Schemat oceniania CKE

\n
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE (zadanie 8.2, 0-1 pkt):
- 1 pkt - za opis mechanizmu uwzgledniajacy wzrost (elongacje) komorek wasa czepnego po stronie przeciwnej do dzialania bodzca, co powoduje wygiecie i owiniecie wasa wokol podpory.
- 0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Uznaje sie posredni opis wzrostu (np. gromadzenie auksyn po stronie niekontaktujacej z podpora). Nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie do zmiany turgoru w komorkach - to mechanizm charakterystyczny dla nastii, nie dla tygmotropizmu.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów - wymagana jest znajomość mechanizmu biologicznego (tygmotropizm, rola auksyn, elongacja komórek, osmoza/turgor).

\n

Pośrednio przydatna może być znajomość osmozy (woda przemieszcza się wzdłuż gradientu potencjału wody \\(\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\), karta str. 4), jeśli uzasadniamy zmiany turgoru:

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:
\\[\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\]
Wzrost stężenia jonów (K⁺, Cl⁻) w komórce → wzrost \\(|\\Psi_S|\\) → woda napływa → rośnie \\(\\Psi_P\\) (turgor) → elongacja.
Używamy do uzasadnienia Sposobu 2 (szybka faza turgescencyjna).
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Uwaga 1: Najczęstszy błąd - napisanie tylko "wąs owija się wokół podpory, bo reaguje na dotyk" - to OPIS EFEKTU, nie MECHANIZM. Klucz wymaga odwołania do komórek (elongacja, turgor, auksyny).
\n
⚠️ Uwaga 2: Pomylenie strony - to komórki niestykające z podporą elongują BARDZIEJ (bo mają wyższe IAA lub wyższy turgor). Intuicja podpowiada odwrotnie ("tam gdzie dotyk, tam ruch") - to pułapka!
\n
⚠️ Uwaga 3: Tygmotropizm ≠ tygmonastia. Tygmotropizm = ruch kierunkowy (zależny od miejsca bodźca). Tygmonastia = ruch niezależny od miejsca bodźca (np. zamykanie liści Mimosa). Wąs czepny to tygmotropizm.
\n
⚠️ Uwaga 4: Za 1 pkt odpowiedź musi być KONKRETNA - "elongacja komórek po stronie niestykającej z podporą" + "nierówny wzrost powoduje owijanie". Dwa elementy, jedno zdanie wystarczy.
"}]}