{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-2)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące podziałów komórkowych są prawdziwe.\nZaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nMikrotubule wrzeciona podziałowego w komórkach, zarówno\nzwierzęcych, jak i roślinnych, są wytwarzane w centrosomach z udziałem\ncentrioli.\nP\nF\n2.\nZablokowanie polimeryzacji mikrotubul może hamować niekontrolowane\npodziały komórkowe w obrębie guza nowotworowego.\nP\nF\n3.\nZarówno w mitozie, jak i w mejozie mikrotubule wrzeciona podziałowego\nwiążą się z centromerami chromosomów metafazowych.\nP\nF","answer":"F","answer_text":"10.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje, odnosi się\nkrytycznie do przedstawionych informacji\n[…].\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający:\n1) […] przedstawia podobieństwa i różnice\n[…] między komórką roślinną […]\ni zwierzęcą.\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n2. Cykl komórkowy. Zdający:\n2) opisuje cykl komórkowy […];\n4) podaje różnice między podziałem\nmitotycznym a mejotycznym […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - F, 2. - P, 3. - P.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Mikrotubule wrzeciona… centrosomach z udziałem centrioli | **F** |\n| 2. Zablokowanie polimeryzacji… hamować podziały w guzie | **P** |\n| 3. Zarówno mitoza, jak i mejoza… wiążą się z centromerami | **P** |\n\n**Odpowiedź: F, P, P**\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n### Stwierdzenie 1 → **F**\n\nKluczowe rozróżnienie: **czy rośliny mają centriole?**\n\n- Komórki **zwierzęce**: wrzeciono podziałowe organizowane jest przez **centrosom**, który zawiera parę **centrioli** → centriole rzeczywiście uczestniczą w organizacji wrzeciona. ✓\n- Komórki **roślinne**: **NIE posiadają centrioli ani typowych centrosomów**. Ich wrzeciono podziałowe tworzy się z rozproszonego centrum organizacji mikrotubul (MTOC) bez centrioli. ✗\n\nStwierdzenie mówi „zarówno zwierzęcych, **jak i roślinnych**\" → ta część jest **fałszywa**. Cały kwantyfikator ogólny odpada → całość = **F**.\n\n### Stwierdzenie 2 → **P**\n\nŁańcuch logiczny:\n1. Nowotwór = niekontrolowane podziały komórkowe (mitoza bez zahamowania).\n2. Podział komórkowy wymaga wrzeciona podziałowego → wrzeciono = sieć **mikrotubul**.\n3. Mikrotubule muszą się **polimeryzować** (wydłużać), by uchwycić chromosomy i przeciągnąć chromatydy do biegunów.\n4. **Blokada polimeryzacji** → brak sprawnego wrzeciona → komórka nie może ukończyć mitozy → podziały ustają.\n\nWniosek: zablokowanie polimeryzacji **może hamować** podziały nowotworowe → **P**.\n\n> Przykład kliniczny: **kolchicyna, winkrystyna, paklitaksel (Taxol®)** - leki antynowotworowe działające właśnie na mikrotubule (jedne blokują polimeryzację, inne stabilizują mikrotubule, co też blokuje depolimeryzację - efekt ten sam: wrzeciono niefunkcjonalne).\n\n### Stwierdzenie 3 → **P**\n\n- W **mitozie**: mikrotubule kinetochorowe łączą się z **kinetochorem** leżącym na **centromerze** każdego chromosomu metafazowego, po jednej chromatydzie siostrze do każdego bieguna.\n- W **mejozie I**: mikrotubule łączą się z kinetochorami **obu chromatyd** jednego homologu po tej samej stronie (połączenie amfipatyczne) → chromosomy homologiczne rozdzielają się.\n- W **mejozie II**: jak w mitozie - chromatydy siostrzane rozdzielają się.\n\nW **obydwu** przypadkach - zawsze jest **centromer** jako punkt przyłączenia mikrotubul → **P**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez kontrprzykłady (strategia negatywna)\n\n**Stwierdzenie 1 - szukam kontrprzykładu do tezy ogólnej:**\n\nWystarczy jeden gatunek rośliny, który **dzieli się bez centrioli**, żeby obalić zdanie „zarówno… jak i roślinnych\".\n\nKontrprzykład: *Arabidopsis thaliana*, każda roślina nasiennicza, każdy paprotnik - **żadna z nich nie ma centrioli**. Obserwacja mikroskopowa potwierdza brak gwiazdki (aster) wokół biegunów wrzeciona u roślin (aster to struktura charakterystyczna dla centrosomu ze centrioli). → **F** ✓\n\n**Stwierdzenie 2 - weryfikacja przez znane leki:**\n\nGdyby stwierdzenie było fałszywe, leki blokujące mikrotubule NIE działałyby antynowotworowo. Jednak kolchicyna, winkrystyna, paklitaksel są stosowane w onkologii od dekad z udowodnioną skutecznością → stwierdzenie **P** ✓\n\n**Stwierdzenie 3 - weryfikacja przez definicję kinetochoru:**\n\nKinetochor to białkowy kompleks **bezpośrednio na centromerze**. Definicja nie różnicuje mitozy i mejozy - jest tak samo zbudowany w obu. Gdyby stwierdzenie było fałszywe, musiałaby istnieć faza podziału, w której chromosomy metafazowe **nie** mają przyłączonych mikrotubul kinetochorowych → to niemożliwe fizycznie (nie zatrzymałyby się na płytce metafazowej bez naprężenia wrzeciona). → **P** ✓\n\n## Sposób 3 - Schemat porównawczy: mitoza vs. mejoza vs. komórka zwierzęca vs. roślinna\n\n| Cecha | Zwierzęca | Roślinna |\n| Centrosom | TAK | NIE (brak typowego) |\n| Centriole | TAK | **NIE** |\n| Aster (promieniowanie) | TAK | NIE |\n| Wrzeciono podziałowe | TAK | TAK |\n| Kinetochor na centromerze | TAK | TAK |\n| Leki antymitotyczne działają | TAK | TAK |\n\n| Cecha | Mitoza | Mejoza I | Mejoza II |\n| Mikrotubule kinetochorowe | TAK | TAK | TAK |\n| Centrum przyłączenia | centromer | centromer | centromer |\n| Rodzaj połączenia | amfipatyczne (każda chromatyda do innego bieguna) | synaptyczne (obie chromatydy jednego homologu do tego samego bieguna) | amfipatyczne |\n\nStwierdzenie 3 mówi tylko „wiążą się z centromerami\" - nie pyta o TYP połączenia → spełnione w KAŻDYM przypadku → **P** ✓\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 10.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - uczeń poprawnie ocenia wszystkie trzy stwierdzenia: F, P, P\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie ocenia dokładnie dwa ze stwierdzeń\n> - **0 pkt** - uczeń poprawnie ocenia jedno stwierdzenie lub żadne\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów EM2023** - wystarczy znajomość mechanizmów biologii komórki (budowa centrosomu, etapy mitozy i mejozy, kinetochor).\n\n> 📖 Karta wzorów nie zawiera sekcji o cytoszkielecie. Zadanie opiera się wyłącznie na wiedzy mechanistycznej z podręcznika.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |\n| 1. → błąd: P | Uczeń wie, że zwierzęce mają centriole, ale **nie pamięta, że rośliny ich NIE mają** - traktuje „wrzeciono podziałowe\" jako jednolite u wszystkich eukariontów. |\n| 2. → błąd: F | Uczeń **nie kojarzy leków antynowotworowych z mikrotubulami** albo myli „blokada polimeryzacji\" z „blokadą depolimeryzacji\" i uznaje, że efekt byłby odwrotny. |\n| 3. → błąd: F | Uczeń **myli centromer z centriolą** albo sądzi, że w mejozie I mikrotubule przyczepiają się do ramion chromosomów, nie do centromeru. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Największa pułapka to stwierdzenie 1 - słowo „**zarówno**\" to sygnał, że trzeba sprawdzić KAŻDĄ grupę osobno. Komórki roślinne NIE mają centrioli → cały kwantyfikator ogólny odpada → F. Nie ma wyjątku!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić **centrosomu** (centrum organizacji mikrotubul u zwierząt, zawiera centriole) z **centromerem** (region chromosomu, gdzie przyłącza się kinetochor). To dwa zupełnie różne pojęcia - różnią się jedną literą i są nagminnie mylone na maturze.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Leki antynowotworowe działające na mikrotubule to wiedza **ponadprogramowa**, ale stwierdzenie 2 jest rozwiązywalne **bez znajomości konkretnych leków** - czysto przez logikę: brak wrzeciona → brak podziału → hamowanie nowotworu. Wystarczy ten łańcuch.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W mejozie I mikrotubule kinetochorowe przyłączają się do centromeru - ale **obie chromatydy siostrzane jednego homologu są ciągnięte w TĘ SAMĄ stronę**. To nie zmienia faktu, że punkt przyłączenia to nadal **centromer** → stwierdzenie 3 pozostaje P.","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":12,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-2)<br>Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące podziałów komórkowych są prawdziwe.<br>Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.<br>1.<br>Mikrotubule wrzeciona podziałowego w komórkach, zarówno<br>zwierzęcych, jak i roślinnych, są wytwarzane w centrosomach z udziałem<br>centrioli.<br>P<br>F<br>2.<br>Zablokowanie polimeryzacji mikrotubul może hamować niekontrolowane<br>podziały komórkowe w obrębie guza nowotworowego.<br>P<br>F<br>3.<br>Zarówno w mitozie, jak i w mejozie mikrotubule wrzeciona podziałowego<br>wiążą się z centromerami chromosomów metafazowych.<br>P<br>F</p>","answer_text_html":"<p>10.1. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje, odnosi się<br>krytycznie do przedstawionych informacji<br>[…].<br>II. Budowa i funkcjonowanie komórki.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>[…] przedstawia podobieństwa i różnice</li></ol>\n<p>[…] między komórką roślinną […]<br>i zwierzęcą.<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Cykl komórkowy. Zdający:</li><li>opisuje cykl komórkowy […];</li><li>podaje różnice między podziałem</li></ol>\n<p>mitotycznym a mejotycznym […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.<br>1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- F, 2. - P, 3. - P.</li></ol>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Mikrotubule wrzeciona… centrosomach z udziałem centrioli | <strong>F</strong> |<br>| 2. Zablokowanie polimeryzacji… hamować podziały w guzie | <strong>P</strong> |<br>| 3. Zarówno mitoza, jak i mejoza… wiążą się z centromerami | <strong>P</strong> |</p>\n<p><strong>Odpowiedź: F, P, P</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<h5>Stwierdzenie 1 → <strong>F</strong></h5>\n<p>Kluczowe rozróżnienie: <strong>czy rośliny mają centriole?</strong></p>\n<ul><li>Komórki <strong>zwierzęce</strong>: wrzeciono podziałowe organizowane jest przez <strong>centrosom</strong>, który zawiera parę <strong>centrioli</strong> → centriole rzeczywiście uczestniczą w organizacji wrzeciona. ✓</li><li>Komórki <strong>roślinne</strong>: <strong>NIE posiadają centrioli ani typowych centrosomów</strong>. Ich wrzeciono podziałowe tworzy się z rozproszonego centrum organizacji mikrotubul (MTOC) bez centrioli. ✗</li></ul>\n<p>Stwierdzenie mówi „zarówno zwierzęcych, <strong>jak i roślinnych</strong>&quot; → ta część jest <strong>fałszywa</strong>. Cały kwantyfikator ogólny odpada → całość = <strong>F</strong>.</p>\n<h5>Stwierdzenie 2 → <strong>P</strong></h5>\n<p>Łańcuch logiczny:</p>\n<ol><li>Nowotwór = niekontrolowane podziały komórkowe (mitoza bez zahamowania).</li><li>Podział komórkowy wymaga wrzeciona podziałowego → wrzeciono = sieć <strong>mikrotubul</strong>.</li><li>Mikrotubule muszą się <strong>polimeryzować</strong> (wydłużać), by uchwycić chromosomy i przeciągnąć chromatydy do biegunów.</li><li><strong>Blokada polimeryzacji</strong> → brak sprawnego wrzeciona → komórka nie może ukończyć mitozy → podziały ustają.</li></ol>\n<p>Wniosek: zablokowanie polimeryzacji <strong>może hamować</strong> podziały nowotworowe → <strong>P</strong>.</p>\n<blockquote>Przykład kliniczny: <strong>kolchicyna, winkrystyna, paklitaksel (Taxol®)</strong> - leki antynowotworowe działające właśnie na mikrotubule (jedne blokują polimeryzację, inne stabilizują mikrotubule, co też blokuje depolimeryzację - efekt ten sam: wrzeciono niefunkcjonalne).</blockquote>\n<h5>Stwierdzenie 3 → <strong>P</strong></h5>\n<ul><li>W <strong>mitozie</strong>: mikrotubule kinetochorowe łączą się z <strong>kinetochorem</strong> leżącym na <strong>centromerze</strong> każdego chromosomu metafazowego, po jednej chromatydzie siostrze do każdego bieguna.</li><li>W <strong>mejozie I</strong>: mikrotubule łączą się z kinetochorami <strong>obu chromatyd</strong> jednego homologu po tej samej stronie (połączenie amfipatyczne) → chromosomy homologiczne rozdzielają się.</li><li>W <strong>mejozie II</strong>: jak w mitozie - chromatydy siostrzane rozdzielają się.</li></ul>\n<p>W <strong>obydwu</strong> przypadkach - zawsze jest <strong>centromer</strong> jako punkt przyłączenia mikrotubul → <strong>P</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez kontrprzykłady (strategia negatywna)</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - szukam kontrprzykładu do tezy ogólnej:</strong></p>\n<p>Wystarczy jeden gatunek rośliny, który <strong>dzieli się bez centrioli</strong>, żeby obalić zdanie „zarówno… jak i roślinnych&quot;.</p>\n<p>Kontrprzykład: <em>Arabidopsis thaliana</em>, każda roślina nasiennicza, każdy paprotnik - <strong>żadna z nich nie ma centrioli</strong>. Obserwacja mikroskopowa potwierdza brak gwiazdki (aster) wokół biegunów wrzeciona u roślin (aster to struktura charakterystyczna dla centrosomu ze centrioli). → <strong>F</strong> ✓</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - weryfikacja przez znane leki:</strong></p>\n<p>Gdyby stwierdzenie było fałszywe, leki blokujące mikrotubule NIE działałyby antynowotworowo. Jednak kolchicyna, winkrystyna, paklitaksel są stosowane w onkologii od dekad z udowodnioną skutecznością → stwierdzenie <strong>P</strong> ✓</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 - weryfikacja przez definicję kinetochoru:</strong></p>\n<p>Kinetochor to białkowy kompleks <strong>bezpośrednio na centromerze</strong>. Definicja nie różnicuje mitozy i mejozy - jest tak samo zbudowany w obu. Gdyby stwierdzenie było fałszywe, musiałaby istnieć faza podziału, w której chromosomy metafazowe <strong>nie</strong> mają przyłączonych mikrotubul kinetochorowych → to niemożliwe fizycznie (nie zatrzymałyby się na płytce metafazowej bez naprężenia wrzeciona). → <strong>P</strong> ✓</p>\n<h4>Sposób 3 - Schemat porównawczy: mitoza vs. mejoza vs. komórka zwierzęca vs. roślinna</h4>\n<p>| Cecha | Zwierzęca | Roślinna |<br>| Centrosom | TAK | NIE (brak typowego) |<br>| Centriole | TAK | <strong>NIE</strong> |<br>| Aster (promieniowanie) | TAK | NIE |<br>| Wrzeciono podziałowe | TAK | TAK |<br>| Kinetochor na centromerze | TAK | TAK |<br>| Leki antymitotyczne działają | TAK | TAK |</p>\n<p>| Cecha | Mitoza | Mejoza I | Mejoza II |<br>| Mikrotubule kinetochorowe | TAK | TAK | TAK |<br>| Centrum przyłączenia | centromer | centromer | centromer |<br>| Rodzaj połączenia | amfipatyczne (każda chromatyda do innego bieguna) | synaptyczne (obie chromatydy jednego homologu do tego samego bieguna) | amfipatyczne |</p>\n<p>Stwierdzenie 3 mówi tylko „wiążą się z centromerami&quot; - nie pyta o TYP połączenia → spełnione w KAŻDYM przypadku → <strong>P</strong> ✓</p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 10.1, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenia wszystkie trzy stwierdzenia: F, P, P<br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenia dokładnie dwa ze stwierdzeń<br>- <strong>0 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenia jedno stwierdzenie lub żadne</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów EM2023</strong> - wystarczy znajomość mechanizmów biologii komórki (budowa centrosomu, etapy mitozy i mejozy, kinetochor).</p>\n<blockquote>📖 Karta wzorów nie zawiera sekcji o cytoszkielecie. Zadanie opiera się wyłącznie na wiedzy mechanistycznej z podręcznika.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |<br>| 1. → błąd: P | Uczeń wie, że zwierzęce mają centriole, ale <strong>nie pamięta, że rośliny ich NIE mają</strong> - traktuje „wrzeciono podziałowe&quot; jako jednolite u wszystkich eukariontów. |<br>| 2. → błąd: F | Uczeń <strong>nie kojarzy leków antynowotworowych z mikrotubulami</strong> albo myli „blokada polimeryzacji&quot; z „blokadą depolimeryzacji&quot; i uznaje, że efekt byłby odwrotny. |<br>| 3. → błąd: F | Uczeń <strong>myli centromer z centriolą</strong> albo sądzi, że w mejozie I mikrotubule przyczepiają się do ramion chromosomów, nie do centromeru. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Największa pułapka to stwierdzenie 1 - słowo „<strong>zarówno</strong>&quot; to sygnał, że trzeba sprawdzić KAŻDĄ grupę osobno. Komórki roślinne NIE mają centrioli → cały kwantyfikator ogólny odpada → F. Nie ma wyjątku!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić <strong>centrosomu</strong> (centrum organizacji mikrotubul u zwierząt, zawiera centriole) z <strong>centromerem</strong> (region chromosomu, gdzie przyłącza się kinetochor). To dwa zupełnie różne pojęcia - różnią się jedną literą i są nagminnie mylone na maturze.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Leki antynowotworowe działające na mikrotubule to wiedza <strong>ponadprogramowa</strong>, ale stwierdzenie 2 jest rozwiązywalne <strong>bez znajomości konkretnych leków</strong> - czysto przez logikę: brak wrzeciona → brak podziału → hamowanie nowotworu. Wystarczy ten łańcuch.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W mejozie I mikrotubule kinetochorowe przyłączają się do centromeru - ale <strong>obie chromatydy siostrzane jednego homologu są ciągnięte w TĘ SAMĄ stronę</strong>. To nie zmienia faktu, że punkt przyłączenia to nadal <strong>centromer</strong> → stwierdzenie 3 pozostaje P.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>- F, 2. - P, 3. - P</li></ol>"}]}