{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/11.1","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"11.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11.1. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby powstał poprawny opis przebiegu wykonanego\ndoświadczenia. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.\nZ bulwy ziemniaka wycięto 18 kostek o (jednakowych / różnych) wymiarach. Następnie\nprzygotowano wodne roztwory sacharozy o (jednakowych / dwóch różnych / kilku różnych)\nstężeniach, w których na godzinę umieszczono wcześniej przygotowane kostki. W celu\nobliczenia średnich zmian objętości kostek zmierzono ich wymiary za pomocą suwmiarki\n(tylko na początku / tylko na końcu / na początku i na końcu) doświadczenia.","answer":"jednakowych, kilku różnych, na początku i na końcu","answer_text":"11.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] planuje,\nprzeprowadza i dokumentuje obserwacje\ni doświadczenia biologiczne […]; określa\nwarunki doświadczenia […].\nII. Budowa i funkcjonowanie komórki.\nZdający:\n3) wyjaśnia przebieg plazmolizy\nw komórkach roślinnych, odwołując się do\nzjawiska osmozy.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n7. Rośliny - odżywianie się. Zdający:\n2) określa […] mechanizmy transportu wody\n(potencjał wody […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - za wybór trzech poprawnych określeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nZ bulwy ziemniaka wycięto 18 kostek o (jednakowych / różnych) wymiarach. Następnie\nprzygotowano wodne roztwory sacharozy o (jednakowych / dwóch różnych / kilku różnych)\nstężeniach, w których na godzinę umieszczono wcześniej przygotowane kostki. W celu\nobliczenia średnich zmian objętości kostek zmierzono ich wymiary za pomocą suwmiarki\n(tylko na początku / tylko na końcu / na początku i na końcu) doświadczenia.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n1. **jednakowych** wymiarach\n2. **kilku różnych** stężeniach\n3. **na początku i na końcu** doświadczenia\n\n## Sposób 1 - Logika kontroli zmiennych doświadczalnych\n\nTo doświadczenie ma **jedną zmienną niezależną** (stężenie sacharozy) i **jedną zmienną zależną** (zmiana objętości kostki). Każda inna właściwość musi być kontrolowana. Analizujemy lukę po luce:\n\n**Luka 1 - wymiary kostek:**\nKostki muszą mieć **jednakowe** wymiary, bo:\n- objętość kostki obliczamy ze wzoru \\(V = a \\times b \\times c\\)\n- jeśli kostki mają różne wymiary, nie możemy porównać procentowej zmiany objętości między stężeniami - nie wiemy, ile wynosiła objętość wyjściowa\n- **standaryzacja próbek** = eliminacja zmiennej zakłócającej\n\n**Luka 2 - stężenia roztworów:**\nWykres na osi X pokazuje punkty przy: 0; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0 mol/l - to **co najmniej 5-6 różnych stężeń**, więc odpowiedź to **kilku różnych**. Odpowiedź \"dwóch różnych\" dałaby tylko 2 punkty na wykresie - to za mało, by narysować krzywą i odczytać punkt *R*.\n\n**Luka 3 - moment pomiaru:**\nZmiana objętości = \\(V_{końcowe} - V_{początkowe}\\). Aby obliczyć *różnicę*, trzeba zmierzyć **na początku I na końcu**. Sam pomiar końcowy nie wystarczy, bo nie znamy wartości wyjściowej.\n\n## Sposób 2 - Wnioskowanie wstecz z wykresu\n\nOdczytujemy informacje z wykresu i \"cofamy się\" do warunków doświadczenia:\n\n| Cecha wykresu | Co to oznacza dla metodyki? |\n| Wiele punktów pomiarowych na osi X (ok. 6) | → przygotowano **kilku różnych** stężeń (nie 2!) |\n| Oś Y pokazuje **procentową zmianę** objętości | → mierzono wymiary **przed i po** (potrzebne obie wartości) |\n| Punkty są uśrednione (18 kostek ÷ kilka stężeń = po ok. 3 kostki na stężenie) | → kostki musiały być **jednakowe**, by średnia była sensowna |\n\n> Punkt *R* (zmiana objętości = 0%) przy ~0,2 mol/l to stężenie izotoniczne - potencjał osmotyczny roztworu = potencjał wody tkanki. Gdyby kostki różniły się wymiarami, procenty byłyby nieporównywalne.\n\n## Sposób 3 - Zasada dobrego doświadczenia biologicznego (powtarzalność i precyzja)\n\nKażde doświadczenie biologiczne spełnia trzy zasady:\n\n1. **Standaryzacja próbek** → kostki **jednakowych** wymiarów (eliminacja błędu losowego wynikającego z różnej masy/objętości)\n2. **Gradient warunków** → **kilku różnych** stężeń (tylko gradient pozwala wykreślić krzywą i znaleźć punkt izotoniczny *R*)\n3. **Pomiar różnicowy** → suwmiarką **na początku i na końcu** (zmiana = stan końcowy minus stan początkowy - bez pomiaru \"przed\" wynik jest niemożliwy do obliczenia)\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 11.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie podkreślił wszystkie trzy właściwe określenia: *jednakowych*, *kilku różnych*, *na początku i na końcu*\n> - **0 pkt** - podkreślono przynajmniej jedno błędne określenie LUB odpowiedź niekompletna\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi z *dwóch różnych* stężeniach (wykres ma więcej niż 2 punkty pomiarowe)\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:**\n> \\[\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\]\n> W tym zadaniu **nie stosujemy wzoru bezpośrednio** do obliczenia odpowiedzi, ale rozumienie, że **punkt izotoniczny** (*R* na wykresie) odpowiada \\(\\Psi_W^{komórka} = \\Psi_S^{roztwór}\\) (ciśnienie osmotyczne roztworu = potencjał wody tkanki), wyjaśnia, DLACZEGO potrzebujemy kilku stężeń - szukamy tego jednego konkretnego stężenia, przy którym zmiana objętości = 0%.\n\nW tym zadaniu odpowiedzi wynikają z logiki metodyki doświadczalnej, nie z obliczeń matematycznych.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędny wybór | Typowy błąd ucznia |\n| **różnych** wymiarach | Uczeń myśli, że różnorodność próbek daje \"więcej danych\" - tymczasem różne wymiary uniemożliwiają porównanie procentowych zmian objętości między stężeniami |\n| **dwóch różnych** stężeniach | Uczeń patrzy tylko na definicję \"próby kontrolnej i doświadczalnej\" (2 stężenia) - ale wykres z 2 punktami nie pozwala narysować krzywej ani odczytać punktu izotonicznego |\n| **jednakowych** stężeniach | Uczeń myli zmienną niezależną (stężenie, które MUSI być różne!) z zasadą standaryzacji (która dotyczy kostek) |\n| **tylko na końcu** doświadczenia | Uczeń zakłada, że \"wynik końcowy wystarczy\" - zapominając, że zmiana to różnica, a do obliczenia różnicy potrzebna jest wartość wyjściowa |\n| **tylko na początku** | Skrajny błąd - brak pomiaru finalnego = brak danych o efekcie doświadczenia |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Kilku różnych\" ≠ \"wielu różnych\" - w kluczu CKE akceptowana jest odpowiedź *kilku różnych*; \"dwóch różnych\" to błąd, bo wykres jasno pokazuje więcej niż 2 punkty pomiarowe na osi X.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Kostki muszą być **jednakowe** - to zasada kontroli zmiennych zakłócających. Uczeń myli \"jednakowe próbki\" z \"jednakowe warunki\" i czasem podkreśla \"różnych\" myśląc o stężeniach.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zmiana objętości wymaga **dwóch pomiarów** (przed i po). Słowo \"zmiana\" w treści zadania to sygnał: muszą być dwa momenty pomiaru. Jeden pomiar daje wartość bezwzględną, nie zmianę.","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-11.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":13,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11.1. (0-1)
Uzupełnij poniższe zdania tak, aby powstał poprawny opis przebiegu wykonanego
doświadczenia. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe określenie.
Z bulwy ziemniaka wycięto 18 kostek o (jednakowych / różnych) wymiarach. Następnie
przygotowano wodne roztwory sacharozy o (jednakowych / dwóch różnych / kilku różnych)
stężeniach, w których na godzinę umieszczono wcześniej przygotowane kostki. W celu
obliczenia średnich zmian objętości kostek zmierzono ich wymiary za pomocą suwmiarki
(tylko na początku / tylko na końcu / na początku i na końcu) doświadczenia.

","answer_text_html":"

11.1. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2022
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
III. Pogłębienie znajomości metodyki badań
biologicznych. Zdający […] planuje,
przeprowadza i dokumentuje obserwacje
i doświadczenia biologiczne […]; określa
warunki doświadczenia […].
II. Budowa i funkcjonowanie komórki.
Zdający:

\n
  1. wyjaśnia przebieg plazmolizy
\n

w komórkach roślinnych, odwołując się do
zjawiska osmozy.
IV. Przegląd różnorodności organizmów.

\n
  1. Rośliny - odżywianie się. Zdający:
  2. określa […] mechanizmy transportu wody
\n

(potencjał wody […]).
Zasady oceniania
1 pkt - za wybór trzech poprawnych określeń.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Z bulwy ziemniaka wycięto 18 kostek o (jednakowych / różnych) wymiarach. Następnie
przygotowano wodne roztwory sacharozy o (jednakowych / dwóch różnych / kilku różnych)
stężeniach, w których na godzinę umieszczono wcześniej przygotowane kostki. W celu
obliczenia średnich zmian objętości kostek zmierzono ich wymiary za pomocą suwmiarki
(tylko na początku / tylko na końcu / na początku i na końcu) doświadczenia.
Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n
  1. jednakowych wymiarach
  2. kilku różnych stężeniach
  3. na początku i na końcu doświadczenia
\n

Sposób 1 - Logika kontroli zmiennych doświadczalnych

\n

To doświadczenie ma jedną zmienną niezależną (stężenie sacharozy) i jedną zmienną zależną (zmiana objętości kostki). Każda inna właściwość musi być kontrolowana. Analizujemy lukę po luce:

\n

Luka 1 - wymiary kostek:
Kostki muszą mieć jednakowe wymiary, bo:

\n\n

Luka 2 - stężenia roztworów:
Wykres na osi X pokazuje punkty przy: 0; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0 mol/l - to co najmniej 5-6 różnych stężeń, więc odpowiedź to kilku różnych. Odpowiedź "dwóch różnych" dałaby tylko 2 punkty na wykresie - to za mało, by narysować krzywą i odczytać punkt R.

\n

Luka 3 - moment pomiaru:
Zmiana objętości = \\(V_{końcowe} - V_{początkowe}\\). Aby obliczyć różnicę, trzeba zmierzyć na początku I na końcu. Sam pomiar końcowy nie wystarczy, bo nie znamy wartości wyjściowej.

\n

Sposób 2 - Wnioskowanie wstecz z wykresu

\n

Odczytujemy informacje z wykresu i "cofamy się" do warunków doświadczenia:

\n

| Cecha wykresu | Co to oznacza dla metodyki? |
| Wiele punktów pomiarowych na osi X (ok. 6) | → przygotowano kilku różnych stężeń (nie 2!) |
| Oś Y pokazuje procentową zmianę objętości | → mierzono wymiary przed i po (potrzebne obie wartości) |
| Punkty są uśrednione (18 kostek ÷ kilka stężeń = po ok. 3 kostki na stężenie) | → kostki musiały być jednakowe, by średnia była sensowna |

\n
Punkt R (zmiana objętości = 0%) przy ~0,2 mol/l to stężenie izotoniczne - potencjał osmotyczny roztworu = potencjał wody tkanki. Gdyby kostki różniły się wymiarami, procenty byłyby nieporównywalne.
\n

Sposób 3 - Zasada dobrego doświadczenia biologicznego (powtarzalność i precyzja)

\n

Każde doświadczenie biologiczne spełnia trzy zasady:

\n
  1. Standaryzacja próbek → kostki jednakowych wymiarów (eliminacja błędu losowego wynikającego z różnej masy/objętości)
  2. Gradient warunków → kilku różnych stężeń (tylko gradient pozwala wykreślić krzywą i znaleźć punkt izotoniczny R)
  3. Pomiar różnicowy → suwmiarką na początku i na końcu (zmiana = stan końcowy minus stan początkowy - bez pomiaru "przed" wynik jest niemożliwy do obliczenia)
\n

Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)

\n
📋 Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 11.1, max 1 pkt):
- 1 pkt - uczeń poprawnie podkreślił wszystkie trzy właściwe określenia: jednakowych, kilku różnych, na początku i na końcu
- 0 pkt - podkreślono przynajmniej jedno błędne określenie LUB odpowiedź niekompletna
- Uwagi (orientacyjne): ❌ Nie uznaje się odpowiedzi z dwóch różnych stężeniach (wykres ma więcej niż 2 punkty pomiarowe)
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n
📖 Karta wzorów CKE str. 4 - Potencjał wody:
\\[\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\]
W tym zadaniu nie stosujemy wzoru bezpośrednio do obliczenia odpowiedzi, ale rozumienie, że punkt izotoniczny (R na wykresie) odpowiada \\(\\Psi_W^{komórka} = \\Psi_S^{roztwór}\\) (ciśnienie osmotyczne roztworu = potencjał wody tkanki), wyjaśnia, DLACZEGO potrzebujemy kilku stężeń - szukamy tego jednego konkretnego stężenia, przy którym zmiana objętości = 0%.
\n

W tym zadaniu odpowiedzi wynikają z logiki metodyki doświadczalnej, nie z obliczeń matematycznych.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Błędny wybór | Typowy błąd ucznia |
| różnych wymiarach | Uczeń myśli, że różnorodność próbek daje "więcej danych" - tymczasem różne wymiary uniemożliwiają porównanie procentowych zmian objętości między stężeniami |
| dwóch różnych stężeniach | Uczeń patrzy tylko na definicję "próby kontrolnej i doświadczalnej" (2 stężenia) - ale wykres z 2 punktami nie pozwala narysować krzywej ani odczytać punktu izotonicznego |
| jednakowych stężeniach | Uczeń myli zmienną niezależną (stężenie, które MUSI być różne!) z zasadą standaryzacji (która dotyczy kostek) |
| tylko na końcu doświadczenia | Uczeń zakłada, że "wynik końcowy wystarczy" - zapominając, że zmiana to różnica, a do obliczenia różnicy potrzebna jest wartość wyjściowa |
| tylko na początku | Skrajny błąd - brak pomiaru finalnego = brak danych o efekcie doświadczenia |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: "Kilku różnych" ≠ "wielu różnych" - w kluczu CKE akceptowana jest odpowiedź kilku różnych; "dwóch różnych" to błąd, bo wykres jasno pokazuje więcej niż 2 punkty pomiarowe na osi X.
\n
⚠️ Uwaga: Kostki muszą być jednakowe - to zasada kontroli zmiennych zakłócających. Uczeń myli "jednakowe próbki" z "jednakowe warunki" i czasem podkreśla "różnych" myśląc o stężeniach.
\n
⚠️ Uwaga: Zmiana objętości wymaga dwóch pomiarów (przed i po). Słowo "zmiana" w treści zadania to sygnał: muszą być dwa momenty pomiaru. Jeden pomiar daje wartość bezwzględną, nie zmianę.
"}]}