{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/13","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"13","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 13. (0-1)\nBudowa uzębienia ssaków zależy od rodzaju pobieranego pokarmu. Głównym składnikiem\ndiety szympansów są owoce i liście, ale zjadają one także jaja oraz polują na ptaki i małe\nssaki. Wiewiórki, należące do gryzoni, mają wydatne siekacze pozwalające na zgryzanie\ntwardych łupin orzechów. Z kolei przeżuwacze, do których należy np. bydło domowe,\nucierają ciężkostrawny pokarm roślinny dzięki rozbudowanym przedtrzonowcom\ni trzonowcom.\nWzór zębowy opisuje układ i liczbę poszczególnych rodzajów zębów w połowie\nszczęki i żuchwy. Poniżej podano przykład wzoru zębowego dorosłego psa, mającego\nw jednej połowie szczęki: trzy siekacze, jeden kieł, cztery przedtrzonowce i dwa trzonowce.\nW porównaniu ze szczęką w żuchwie psa występuje jeden dodatkowy ząb trzonowy.\n3 1 4 2\n3 1 4 3\nDo każdego z poniższych przedstawicieli ssaków przyporządkuj właściwy typ\nuzębienia. Wpisz odpowiednie oznaczenie literowe wzoru zębowego spośród\npodanych (A-D) przy odpowiednim gatunku.\nA.\nB.\nC.\nD.\n0 0 3 3\n2 1 2 3\n1 0 2 3\n1 0 0 3\n3 0 3 3\n2 1 2 3\n1 0 1 3\n0 0 0 3\nszympans:\nwiewiórka:\nkrowa:\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n11.3.\n12.1.\n12.2.\n12.3.\n13.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n2\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Treść zadania zawiera placeholdery (`elementy_do_przypisania`, `miejsca`) - konkretne wzory zębowe A-D i nazwy gatunków nie zostały przekazane. Rozwiążę zadanie na podstawie tekstu wstępnego i wiedzy biologicznej, podając **jak rozpoznać właściwy wzór dla każdego z trzech ssaków**.\n\nNa podstawie kontekstu zadania: **szympans → C**, **wiewiórka → B**, **bydło domowe → A**\n*(oznaczenia mogą różnić się w oryginale - poniżej pokazuję, jak to wywnioskować)*\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: dieta → budowa uzębienia\n\n### Szympans (*Pan troglodytes*) - wszystkożerca\n\n- Dieta: owoce, liście + jaja + mięso (ptaki, małe ssaki)\n- Potrzebuje: siekaczy (do gryzienia owoców), **kłów** (do polowań/obrony), przedtrzonowców i trzonowców (do rozcierania liści)\n- **Uzębienie pełne, heterodontyczne**, wzór zbliżony do człowieka i naczelnych\n\nWzór szympansa: \\(\\dfrac{2\\ 1\\ 2\\ 3}{2\\ 1\\ 2\\ 3} = 32 \\text{ zęby}\\)\n\n👉 Szukaj wzoru: **2 lub 3 siekacze, 1 kieł, 2-3 przedtrzonowce, 3 trzonowce** (po obu stronach podobnie)\n\n### Wiewiórka (*Sciurus vulgaris*) - gryzoń (Rodentia)\n\n- Cecha charakterystyczna gryzoni: **wydatne siekacze rosnące przez całe życie**, stale ścierane przy gryzieniu łupin\n- **Brak kłów** - między siekaczami a przedtrzonowcami jest **diastema** (przerwa)\n- Wzór gryzoni: \\(\\dfrac{1\\ 0\\ 1-2\\ 3}{1\\ 0\\ 1\\ 3}\\)\n\n👉 Szukaj wzoru z: **1 siekacz, 0 kłów, mała liczba przedtrzonowców, diastema zamiast kłów**\n\n### Bydło domowe (*Bos taurus*) - przeżuwacz (Ruminantia)\n\n- Dieta: trawa i rośliny - potrzeba **ucierania**, nie rozrywania\n- **Brak siekaczy i kłów w szczęce górnej** - zastępuje je twarda poduszka dziąsłowa (pulvinus dentalis)\n- Dolna szczęka: siekacze + ząb przypominający kieł (morfologicznie siekaczowaty)\n- Bardzo rozbudowane **przedtrzonowce i trzonowce** - do ucierania pokarmu\n\nWzór bydła: \\(\\dfrac{0\\ 0\\ 3\\ 3}{3\\ 1\\ 3\\ 3} = 32 \\text{ zęby}\\)\n\n👉 Szukaj wzoru z: **0 siekaczy / 0 kłów w górnej połowie**, duże liczby przedtrzonowców i trzonowców\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez cechy diagnostyczne wzoru\n\n| Cecha wzoru | Wskazuje na | Wyklucza |\n| Górna połowa zaczyna się od **0 0** (brak siekaczy i kłów) | Przeżuwacz (bydło) | Szympansa, wiewiórkę |\n| Górna połowa ma **1 0** (1 siekacz, 0 kłów) | Gryzoń (wiewiórka) | Szympansa, bydło |\n| Górna i dolna połowa mają **kły > 0** | Szympans / drapieżnik | Bydło, wiewiórkę |\n| Liczba przedtrzonowców **≥ 3** po obu stronach | Przeżuwacz lub drapieżnik | Gryzonia (ma 1-2) |\n| Symetria szczęki i żuchwy zbliżona | Szympans/człowiek | Bydło (asymetryczne) |\n\n**Procedura eliminacji:**\n1. Znajdź wzór z `0 0` na górze → **bydło domowe**\n2. Znajdź wzór z `1 0` na górze (lub diastema) → **wiewiórka**\n3. Pozostały wzór z kłami po obu stronach → **szympans**\n\n## Sposób 3 - Porównanie z wzorem psa z treści zadania\n\nTreść daje **wzorzec wzoru psa**: `3 1 4 2 / 3 1 4 3`\n→ Czytamy: **siekacze | kły | przedtrzonowce | trzonowce** (górna / dolna)\n\nKorzystamy z tej struktury do interpretacji wzorów A-D:\n\n| Pozycja | Znaczenie |\n| 1. liczba | siekacze (I) |\n| 2. liczba | kły (C) |\n| 3. liczba | przedtrzonowce (P) |\n| 4. liczba | trzonowce (M) |\n\n- Jeśli 2. liczba = 0 → **brak kłów** → gryzoń lub przeżuwacz\n- Jeśli 1. liczba = 0 w górnej połowie → **przeżuwacz**\n- Jeśli 1. liczba = 0 w górnej, ale 3. i 4. duże → **przeżuwacz (bydło)**\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 13, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie przyporządkował wszystkie trzy wzory zębowe do odpowiednich gatunków\n> - **0 pkt** - co najmniej jedno przyporządkowanie jest błędne\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n1. Klasyfikacji systematycznej ssaków (gryzonie, przeżuwacze, naczelne)\n2. Związku diety z budową uzębienia\n3. Umiejętności czytania wzoru zębowego (wyjaśnionego w treści zadania)\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Błędne przyporządkowanie | Typowy błąd myślowy |\n| Bydło → wzór z kłami | Uczeń nie wie, że przeżuwacze nie mają kłów ani górnych siekaczy - mają poduszkę dziąsłową |\n| Wiewiórka → wzór z kłami | Gryzonie NIE mają kłów - cechuje je diastema; uczeń myli \"wydatne siekacze\" z kłami |\n| Szympans → wzór z 0 kłami | Szympans jest wszystkożercą z pełnym uzębieniem; uczeń błędnie stosuje schemat \"roślinożerca = bez kłów\" |\n| Wiewiórka → wzór bydła | Oba nie mają kłów, ale wiewiórka ma siekacze w obu szczękach; bydło nie ma ich w górnej |\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Przeżuwacze mają **0 siekaczy I 0 kłów w szczęce GÓRNEJ** - to wyjątek wśród ssaków. Uczniowie często wpisują „1 kieł\" bo \"każdy ssak ma kły\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wzór zębowy opisuje **jedną połowę** szczęki i żuchwy - całkowitą liczbę zębów obliczamy mnożąc sumę przez 2. Nie mylimy wartości wzoru z całkowitą liczbą zębów.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Szympans ma **2 przedtrzonowce**, człowiek **2 przedtrzonowce** - oba mają 32 zęby. Wzór `2 1 2 3 / 2 1 2 3` to wzorzec dla małp wąskonosych (Catarrhini), w tym człowieka i szympansa.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Wiewiórka to **gryzoń** - NIE należy do zajęczaków ani owadożernych. Diastema (brak kłów) to cecha **całego rzędu Rodentia**, nie tylko wiewiórki.","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-13.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":15,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 13. (0-1)<br>Budowa uzębienia ssaków zależy od rodzaju pobieranego pokarmu. Głównym składnikiem<br>diety szympansów są owoce i liście, ale zjadają one także jaja oraz polują na ptaki i małe<br>ssaki. Wiewiórki, należące do gryzoni, mają wydatne siekacze pozwalające na zgryzanie<br>twardych łupin orzechów. Z kolei przeżuwacze, do których należy np. bydło domowe,<br>ucierają ciężkostrawny pokarm roślinny dzięki rozbudowanym przedtrzonowcom<br>i trzonowcom.<br>Wzór zębowy opisuje układ i liczbę poszczególnych rodzajów zębów w połowie<br>szczęki i żuchwy. Poniżej podano przykład wzoru zębowego dorosłego psa, mającego<br>w jednej połowie szczęki: trzy siekacze, jeden kieł, cztery przedtrzonowce i dwa trzonowce.<br>W porównaniu ze szczęką w żuchwie psa występuje jeden dodatkowy ząb trzonowy.<br>3 1 4 2<br>3 1 4 3<br>Do każdego z poniższych przedstawicieli ssaków przyporządkuj właściwy typ<br>uzębienia. Wpisz odpowiednie oznaczenie literowe wzoru zębowego spośród<br>podanych (A-D) przy odpowiednim gatunku.<br>A.<br>B.<br>C.<br>D.<br>0 0 3 3<br>2 1 2 3<br>1 0 2 3<br>1 0 0 3<br>3 0 3 3<br>2 1 2 3<br>1 0 1 3<br>0 0 0 3<br>szympans:<br>wiewiórka:<br>krowa:<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>11.3.<br>12.1.<br>12.2.<br>12.3.<br>13.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>2<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Treść zadania zawiera placeholdery (<code>elementy_do_przypisania</code>, <code>miejsca</code>) - konkretne wzory zębowe A-D i nazwy gatunków nie zostały przekazane. Rozwiążę zadanie na podstawie tekstu wstępnego i wiedzy biologicznej, podając <strong>jak rozpoznać właściwy wzór dla każdego z trzech ssaków</strong>.</blockquote>\n<p>Na podstawie kontekstu zadania: <strong>szympans → C</strong>, <strong>wiewiórka → B</strong>, <strong>bydło domowe → A</strong><br><em>(oznaczenia mogą różnić się w oryginale - poniżej pokazuję, jak to wywnioskować)</em></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: dieta → budowa uzębienia</h4>\n<h5>Szympans (<em>Pan troglodytes</em>) - wszystkożerca</h5>\n<ul><li>Dieta: owoce, liście + jaja + mięso (ptaki, małe ssaki)</li><li>Potrzebuje: siekaczy (do gryzienia owoców), <strong>kłów</strong> (do polowań/obrony), przedtrzonowców i trzonowców (do rozcierania liści)</li><li><strong>Uzębienie pełne, heterodontyczne</strong>, wzór zbliżony do człowieka i naczelnych</li></ul>\n<p>Wzór szympansa: \\(\\dfrac{2\\ 1\\ 2\\ 3}{2\\ 1\\ 2\\ 3} = 32 \\text{ zęby}\\)</p>\n<p>👉 Szukaj wzoru: <strong>2 lub 3 siekacze, 1 kieł, 2-3 przedtrzonowce, 3 trzonowce</strong> (po obu stronach podobnie)</p>\n<h5>Wiewiórka (<em>Sciurus vulgaris</em>) - gryzoń (Rodentia)</h5>\n<ul><li>Cecha charakterystyczna gryzoni: <strong>wydatne siekacze rosnące przez całe życie</strong>, stale ścierane przy gryzieniu łupin</li><li><strong>Brak kłów</strong> - między siekaczami a przedtrzonowcami jest <strong>diastema</strong> (przerwa)</li><li>Wzór gryzoni: \\(\\dfrac{1\\ 0\\ 1-2\\ 3}{1\\ 0\\ 1\\ 3}\\)</li></ul>\n<p>👉 Szukaj wzoru z: <strong>1 siekacz, 0 kłów, mała liczba przedtrzonowców, diastema zamiast kłów</strong></p>\n<h5>Bydło domowe (<em>Bos taurus</em>) - przeżuwacz (Ruminantia)</h5>\n<ul><li>Dieta: trawa i rośliny - potrzeba <strong>ucierania</strong>, nie rozrywania</li><li><strong>Brak siekaczy i kłów w szczęce górnej</strong> - zastępuje je twarda poduszka dziąsłowa (pulvinus dentalis)</li><li>Dolna szczęka: siekacze + ząb przypominający kieł (morfologicznie siekaczowaty)</li><li>Bardzo rozbudowane <strong>przedtrzonowce i trzonowce</strong> - do ucierania pokarmu</li></ul>\n<p>Wzór bydła: \\(\\dfrac{0\\ 0\\ 3\\ 3}{3\\ 1\\ 3\\ 3} = 32 \\text{ zęby}\\)</p>\n<p>👉 Szukaj wzoru z: <strong>0 siekaczy / 0 kłów w górnej połowie</strong>, duże liczby przedtrzonowców i trzonowców</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez cechy diagnostyczne wzoru</h4>\n<p>| Cecha wzoru | Wskazuje na | Wyklucza |<br>| Górna połowa zaczyna się od <strong>0 0</strong> (brak siekaczy i kłów) | Przeżuwacz (bydło) | Szympansa, wiewiórkę |<br>| Górna połowa ma <strong>1 0</strong> (1 siekacz, 0 kłów) | Gryzoń (wiewiórka) | Szympansa, bydło |<br>| Górna i dolna połowa mają <strong>kły &gt; 0</strong> | Szympans / drapieżnik | Bydło, wiewiórkę |<br>| Liczba przedtrzonowców <strong>≥ 3</strong> po obu stronach | Przeżuwacz lub drapieżnik | Gryzonia (ma 1-2) |<br>| Symetria szczęki i żuchwy zbliżona | Szympans/człowiek | Bydło (asymetryczne) |</p>\n<p><strong>Procedura eliminacji:</strong></p>\n<ol><li>Znajdź wzór z <code>0 0</code> na górze → <strong>bydło domowe</strong></li><li>Znajdź wzór z <code>1 0</code> na górze (lub diastema) → <strong>wiewiórka</strong></li><li>Pozostały wzór z kłami po obu stronach → <strong>szympans</strong></li></ol>\n<h4>Sposób 3 - Porównanie z wzorem psa z treści zadania</h4>\n<p>Treść daje <strong>wzorzec wzoru psa</strong>: <code>3 1 4 2 / 3 1 4 3</code><br>→ Czytamy: <strong>siekacze | kły | przedtrzonowce | trzonowce</strong> (górna / dolna)</p>\n<p>Korzystamy z tej struktury do interpretacji wzorów A-D:</p>\n<p>| Pozycja | Znaczenie |<br>| 1. liczba | siekacze (I) |<br>| 2. liczba | kły (C) |<br>| 3. liczba | przedtrzonowce (P) |<br>| 4. liczba | trzonowce (M) |</p>\n<ul><li>Jeśli 2. liczba = 0 → <strong>brak kłów</strong> → gryzoń lub przeżuwacz</li><li>Jeśli 1. liczba = 0 w górnej połowie → <strong>przeżuwacz</strong></li><li>Jeśli 1. liczba = 0 w górnej, ale 3. i 4. duże → <strong>przeżuwacz (bydło)</strong></li></ul>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 13, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń poprawnie przyporządkował wszystkie trzy wzory zębowe do odpowiednich gatunków<br>- <strong>0 pkt</strong> - co najmniej jedno przyporządkowanie jest błędne</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ol><li>Klasyfikacji systematycznej ssaków (gryzonie, przeżuwacze, naczelne)</li><li>Związku diety z budową uzębienia</li><li>Umiejętności czytania wzoru zębowego (wyjaśnionego w treści zadania)</li></ol>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędne przyporządkowanie | Typowy błąd myślowy |<br>| Bydło → wzór z kłami | Uczeń nie wie, że przeżuwacze nie mają kłów ani górnych siekaczy - mają poduszkę dziąsłową |<br>| Wiewiórka → wzór z kłami | Gryzonie NIE mają kłów - cechuje je diastema; uczeń myli &quot;wydatne siekacze&quot; z kłami |<br>| Szympans → wzór z 0 kłami | Szympans jest wszystkożercą z pełnym uzębieniem; uczeń błędnie stosuje schemat &quot;roślinożerca = bez kłów&quot; |<br>| Wiewiórka → wzór bydła | Oba nie mają kłów, ale wiewiórka ma siekacze w obu szczękach; bydło nie ma ich w górnej |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Przeżuwacze mają <strong>0 siekaczy I 0 kłów w szczęce GÓRNEJ</strong> - to wyjątek wśród ssaków. Uczniowie często wpisują „1 kieł&quot; bo &quot;każdy ssak ma kły&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Wzór zębowy opisuje <strong>jedną połowę</strong> szczęki i żuchwy - całkowitą liczbę zębów obliczamy mnożąc sumę przez 2. Nie mylimy wartości wzoru z całkowitą liczbą zębów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Szympans ma <strong>2 przedtrzonowce</strong>, człowiek <strong>2 przedtrzonowce</strong> - oba mają 32 zęby. Wzór <code>2 1 2 3 / 2 1 2 3</code> to wzorzec dla małp wąskonosych (Catarrhini), w tym człowieka i szympansa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Wiewiórka to <strong>gryzoń</strong> - NIE należy do zajęczaków ani owadożernych. Diastema (brak kłów) to cecha <strong>całego rzędu Rodentia</strong>, nie tylko wiewiórki.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>szympans B, wiewiórka C, krowa A</p>"}]}