{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/14.4","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"14.4","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.4. (0-1)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały poprawny opis regulacji ilości\npobieranego cholesterolu przez komórkę. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe\nokreślenie.\nWzrost stężenia cholesterolu w komórce (aktywuje / hamuje) syntezę receptorów LDL. Dzięki\ntemu komórka pobiera (mniej / więcej) cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm regulacji\nnazywa się (dodatnim / ujemnym) sprzężeniem zwrotnym.","answer":"hamuje, mniej, ujemnym","answer_text":"14.4. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nII. Pogłębienie wiadomości dotyczących\nbudowy i funkcjonowania organizmu\nludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie\norganizmu ludzkiego na różnych poziomach\nzłożoności […].\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n12. Układ dokrewny. Zdający:\n3) wyjaśnia mechanizmy homeostazy\n(w tym mechanizm sprzężenia zwrotnego\nujemnego) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za wybór trzech poprawnych określeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nWzrost stężenia cholesterolu w komórce (aktywuje / hamuje) syntezę receptorów LDL.\nDzięki temu komórka pobiera (mniej / więcej) cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm\nregulacji nazywa się (dodatnim / ujemnym) sprzężeniem zwrotnym.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\nWzrost stężenia cholesterolu w komórce **hamuje** syntezę receptorów LDL. Dzięki temu komórka pobiera **mniej** cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm regulacji nazywa się **ujemnym** sprzężeniem zwrotnym.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (szlak SREBP)\n\nKluczowe jest zrozumienie, **co dzieje się z genem receptora LDL**, gdy cholesterol w komórce rośnie:\n\n1. **Stan wyjściowy:** komórka ma mało cholesterolu → białko SREBP (sterol regulatory element-binding protein) jest aktywne → wchodzi do jądra → **aktywuje transkrypcję genu receptora LDL** → na błonie pojawia się dużo receptorów → komórka pobiera LDL z krwi i importuje cholesterol.\n\n2. **Gdy cholesterol rośnie:** nadmiar sterolu blokuje aktywację SREBP → transkrypcja genu receptora LDL **spada** → błona komórkowa ma **mniej** receptorów LDL → endocytoza LDL maleje → do komórki wnika **mniej** cholesterolu z krwiobiegu.\n\n3. **Wniosek do luk:**\n- Wzrost cholesterolu → **hamuje** syntezę receptorów (mniej receptorów = hamowanie produkcji białka).\n- Skutek: **mniej** cholesterolu pobieranego z krwi.\n\n4. **Typ regulacji:** efekt (mniej cholesterolu wchodzi) **przeciwdziała** przyczynie (wzrostowi cholesterolu) → to definicja **ujemnego** sprzężenia zwrotnego.\n\n## Sposób 2 - Logika sprzężeń zwrotnych (od końca do początku)\n\nZamiast pamiętać mechanizm molekularny - wyjdź od **definicji sprzężeń zwrotnych** i dopasuj:\n\n| Typ | Zasada | Przykład biologiczny |\n| **Ujemne** (negatywne) | Skutek **odwraca** przyczynę - system wraca do punktu równowagi | Cholesterol ↑ → hamowanie pobierania → cholesterol ↓ |\n| **Dodatnie** (pozytywne) | Skutek **wzmacnia** przyczynę - system oddala się od równowagi | Poród: rozciąganie szyjki → oksytocyna → mocniejsze skurcze → więcej rozciągania |\n\nPytanie mówi o **regulacji ilości pobieranego cholesterolu** przez komórkę. Cel systemu = utrzymanie stałego poziomu. To klasyczna **homeostaza** → zawsze **ujemne** sprzężenie zwrotne.\n\nSkoro mechanizm ma **obniżać** napływ cholesterolu gdy go jest za dużo:\n- Synteza receptorów musi być **hamowana** (nie aktywowana - to dałoby więcej cholesterolu, wzmocnienie, nie osłabienie).\n- Komórka pobiera **mniej** (logiczne następstwo mniejszej liczby receptorów).\n\n## Sposób 3 - Eliminacja przez absurd (anty-przykład dodatniego sprzężenia)\n\nWyobraź sobie, że wybierasz **błędne** opcje: *aktywuje / więcej / dodatnim*.\n\nZdanie brzmiałoby wtedy:\n> „Wzrost cholesterolu aktywuje syntezę receptorów LDL, komórka pobiera więcej cholesterolu - to dodatnie sprzężenie zwrotne.\"\n\nKonsekwencja: **im więcej cholesterolu, tym więcej się go pobiera → jeszcze więcej → komórka ginie z przeciążenia lipidem.** Żaden żywy organizm nie mógłby działać w ten sposób - to runaway process. Ewolucja wybiera mechanizmy homeostazy (ujemne), nie samo-niszczenia (dodatnie, gdy niekontrolowane).\n\n**Wniosek przez reductio ad absurdum:** jedyna biologicznie sensowna kombinacja to *hamuje / mniej / ujemnym*.\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 14.4, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie podkreślił we wszystkich trzech nawiasach właściwe określenia: *hamuje*, *mniej*, *ujemnym* (wszystkie trzy naraz).\n> - **0 pkt** - brak odpowiedzi, odpowiedź częściowa (np. tylko dwa nawiasy poprawne) lub błędne wybory.\n>\n> ⚠️ **Uwaga z klucza:** zadanie jest za 1 punkt i wymaga **wszystkich trzech** poprawnych wyborów jednocześnie. Jeden błędny nawias = 0 pkt za całe zadanie.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość mechanizmu regulacji ekspresji genów receptora LDL oraz definicji sprzężenia zwrotnego ujemnego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera schematu szlaku SREBP ani definicji homeostazy.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd ucznia |\n| *aktywuje* | Mylenie kierunku: uczeń myśli „jest dużo cholesterolu → komórka wzmaga aktywność → produkuje więcej receptorów\". Pomija fakt, że celem jest **ochrona przed nadmiarem**, nie pobranie więcej. |\n| *więcej* | Konsekwencja powyższego błędu - jeśli receptorów więcej, to i cholesterolu z krwi więcej. Logicznie spójne z *aktywuje*, ale biologicznie błędne. |\n| *dodatnim* | Klasyczna pomyłka nazewnicza: „ujemne brzmi źle / negatywnie, to nie może dotyczyć zdrowego mechanizmu\". Tymczasem *ujemne* = stabilizujące = homeostaza. Dodatnie sprzężenie to wzmocnienie (np. krzepnięcie krwi, poród) - tam celowo chcemy eskalacji procesu. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - „1 z 3 poprawny = coś mam\":** W tym zadaniu to tak nie działa. Wszystkie trzy nawiasy razem dają 1 punkt - błąd choćby w jednym to 0. Najpierw ustal typ sprzężenia (ujemne), a reszta wynika z logiki.\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - mylenie „aktywuje\" z punktu widzenia cholesterolu vs receptorów:** Cholesterol „aktywuje\" swój własny szlak metaboliczny (np. estryfikację), ale **hamuje** pobieranie z zewnątrz. Nie mylić tych dwóch procesów.\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - „ujemne = złe\":** W języku potocznym „ujemny\" kojarzy się negatywnie. W biologii ujemne sprzężenie zwrotne to **fundament homeostazy** - thermostat, insulina/glukagon, regulacja hormonów tarczycy. To mechanizm **zdrowia**, nie choroby.","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-14.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":17,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 14.4. (0-1)
Uzupełnij poniższe zdania tak, aby zawierały poprawny opis regulacji ilości
pobieranego cholesterolu przez komórkę. Podkreśl w każdym nawiasie właściwe
określenie.
Wzrost stężenia cholesterolu w komórce (aktywuje / hamuje) syntezę receptorów LDL. Dzięki
temu komórka pobiera (mniej / więcej) cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm regulacji
nazywa się (dodatnim / ujemnym) sprzężeniem zwrotnym.

","answer_text_html":"

14.4. (0-1)
Wymagania egzaminacyjne 2022
Wymaganie ogólne
Wymaganie szczegółowe
II. Pogłębienie wiadomości dotyczących
budowy i funkcjonowania organizmu
ludzkiego. Zdający objaśnia funkcjonowanie
organizmu ludzkiego na różnych poziomach
złożoności […].
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu
człowieka.

\n
  1. Układ dokrewny. Zdający:
  2. wyjaśnia mechanizmy homeostazy
\n

(w tym mechanizm sprzężenia zwrotnego
ujemnego) […].
Zasady oceniania
1 pkt - za wybór trzech poprawnych określeń.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Wzrost stężenia cholesterolu w komórce (aktywuje / hamuje) syntezę receptorów LDL.
Dzięki temu komórka pobiera (mniej / więcej) cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm
regulacji nazywa się (dodatnim / ujemnym) sprzężeniem zwrotnym.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

Wzrost stężenia cholesterolu w komórce hamuje syntezę receptorów LDL. Dzięki temu komórka pobiera mniej cholesterolu z krwiobiegu. Taki mechanizm regulacji nazywa się ujemnym sprzężeniem zwrotnym.

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku (szlak SREBP)

\n

Kluczowe jest zrozumienie, co dzieje się z genem receptora LDL, gdy cholesterol w komórce rośnie:

\n
  1. Stan wyjściowy: komórka ma mało cholesterolu → białko SREBP (sterol regulatory element-binding protein) jest aktywne → wchodzi do jądra → aktywuje transkrypcję genu receptora LDL → na błonie pojawia się dużo receptorów → komórka pobiera LDL z krwi i importuje cholesterol.
\n
  1. Gdy cholesterol rośnie: nadmiar sterolu blokuje aktywację SREBP → transkrypcja genu receptora LDL spada → błona komórkowa ma mniej receptorów LDL → endocytoza LDL maleje → do komórki wnika mniej cholesterolu z krwiobiegu.
\n
  1. Wniosek do luk:
\n\n
  1. Typ regulacji: efekt (mniej cholesterolu wchodzi) przeciwdziała przyczynie (wzrostowi cholesterolu) → to definicja ujemnego sprzężenia zwrotnego.
\n

Sposób 2 - Logika sprzężeń zwrotnych (od końca do początku)

\n

Zamiast pamiętać mechanizm molekularny - wyjdź od definicji sprzężeń zwrotnych i dopasuj:

\n

| Typ | Zasada | Przykład biologiczny |
| Ujemne (negatywne) | Skutek odwraca przyczynę - system wraca do punktu równowagi | Cholesterol ↑ → hamowanie pobierania → cholesterol ↓ |
| Dodatnie (pozytywne) | Skutek wzmacnia przyczynę - system oddala się od równowagi | Poród: rozciąganie szyjki → oksytocyna → mocniejsze skurcze → więcej rozciągania |

\n

Pytanie mówi o regulacji ilości pobieranego cholesterolu przez komórkę. Cel systemu = utrzymanie stałego poziomu. To klasyczna homeostaza → zawsze ujemne sprzężenie zwrotne.

\n

Skoro mechanizm ma obniżać napływ cholesterolu gdy go jest za dużo:

\n\n

Sposób 3 - Eliminacja przez absurd (anty-przykład dodatniego sprzężenia)

\n

Wyobraź sobie, że wybierasz błędne opcje: aktywuje / więcej / dodatnim.

\n

Zdanie brzmiałoby wtedy:

\n
„Wzrost cholesterolu aktywuje syntezę receptorów LDL, komórka pobiera więcej cholesterolu - to dodatnie sprzężenie zwrotne."
\n

Konsekwencja: im więcej cholesterolu, tym więcej się go pobiera → jeszcze więcej → komórka ginie z przeciążenia lipidem. Żaden żywy organizm nie mógłby działać w ten sposób - to runaway process. Ewolucja wybiera mechanizmy homeostazy (ujemne), nie samo-niszczenia (dodatnie, gdy niekontrolowane).

\n

Wniosek przez reductio ad absurdum: jedyna biologicznie sensowna kombinacja to hamuje / mniej / ujemnym.

\n

Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)

\n
📋 Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 14.4, max 1 pkt):
- 1 pkt - uczeń poprawnie podkreślił we wszystkich trzech nawiasach właściwe określenia: hamuje, mniej, ujemnym (wszystkie trzy naraz).
- 0 pkt - brak odpowiedzi, odpowiedź częściowa (np. tylko dwa nawiasy poprawne) lub błędne wybory.

⚠️ Uwaga z klucza: zadanie jest za 1 punkt i wymaga wszystkich trzech poprawnych wyborów jednocześnie. Jeden błędny nawias = 0 pkt za całe zadanie.
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu regulacji ekspresji genów receptora LDL oraz definicji sprzężenia zwrotnego ujemnego. Karta wzorów EM2023 nie zawiera schematu szlaku SREBP ani definicji homeostazy.

\n

Dlaczego inne odpowiedzi są błędne

\n

| Wariant | Typowy błąd ucznia |
| aktywuje | Mylenie kierunku: uczeń myśli „jest dużo cholesterolu → komórka wzmaga aktywność → produkuje więcej receptorów". Pomija fakt, że celem jest ochrona przed nadmiarem, nie pobranie więcej. |
| więcej | Konsekwencja powyższego błędu - jeśli receptorów więcej, to i cholesterolu z krwi więcej. Logicznie spójne z aktywuje, ale biologicznie błędne. |
| dodatnim | Klasyczna pomyłka nazewnicza: „ujemne brzmi źle / negatywnie, to nie może dotyczyć zdrowego mechanizmu". Tymczasem ujemne = stabilizujące = homeostaza. Dodatnie sprzężenie to wzmocnienie (np. krzepnięcie krwi, poród) - tam celowo chcemy eskalacji procesu. |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Pułapka 1 - „1 z 3 poprawny = coś mam": W tym zadaniu to tak nie działa. Wszystkie trzy nawiasy razem dają 1 punkt - błąd choćby w jednym to 0. Najpierw ustal typ sprzężenia (ujemne), a reszta wynika z logiki.
\n
⚠️ Pułapka 2 - mylenie „aktywuje" z punktu widzenia cholesterolu vs receptorów: Cholesterol „aktywuje" swój własny szlak metaboliczny (np. estryfikację), ale hamuje pobieranie z zewnątrz. Nie mylić tych dwóch procesów.
\n
⚠️ Pułapka 3 - „ujemne = złe": W języku potocznym „ujemny" kojarzy się negatywnie. W biologii ujemne sprzężenie zwrotne to fundament homeostazy - thermostat, insulina/glukagon, regulacja hormonów tarczycy. To mechanizm zdrowia, nie choroby.
"}]}