{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/15.1","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"15.1","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.1. (0-2)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące witaminy C są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli\nstwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nSkutkiem mutacji w genie kodującym oksydazę gulonolaktonową jest\nzablokowanie szlaku metabolicznego syntezy witaminy C.\nP\nF\n2.\nDieta bogata w witaminę C była jedną z przyczyn utrwalenia mutacji\nuniemożliwiającej syntezę tej witaminy u przodka wyższych naczelnych.\nP\nF\n3.\nWitamina C może dzięki właściwościom przeciwutleniającym obniżać\nstężenie wolnych rodników w komórkach.\nP\nF","answer":null,"answer_text":"15.1. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie\ninformacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje\n[…] informacje pozyskane z różnorodnych\nźródeł […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nwyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n2) podaje źródła, funkcje i wyjaśnia\nznaczenie składników pokarmowych dla\nprawidłowego rozwoju i funkcjonowania\norganizmu ze szczególnym uwzględnieniem\nroli witamin […].\nIII. Metabolizm.\n2. Ogólne zasady metabolizmu. Zdający:\n1) wyjaśnia na przykładach pojęcia: „szlak\nmetaboliczny” […].\nVI. Genetyka i biotechnologia.\n5. Zmienność genetyczna. Zdający:\n3) rozróżnia mutacje genowe: punktowe […]\ni określa ich możliwe skutki.\nIX. Ewolucja.\n3. Elementy genetyki populacji. Zdający:\n5) przedstawia warunki, w których zachodzi\ndryf genetyczny i omawia jego skutki.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - P, 3. - P.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Stwierdzenie | Ocena |\n| 1. Mutacja w genie oksydazy gulonolaktonowej blokuje syntezę witaminy C | **P** |\n| 2. Dieta bogata w witaminę C była jedną z przyczyn utrwalenia mutacji | **P** |\n| 3. Witamina C przez właściwości przeciwutleniające obniża stężenie wolnych rodników | **P** |\n\n## Sposób 1 - Analiza mechanizmu biologicznego (krok po kroku)\n\n### Stwierdzenie 1 - P (Prawda)\n\nTekst informuje: oksydaza gulonolaktonową katalizuje **ostatni etap syntezy kwasu askorbinowego**.\n\nSchemat szlaku:\nprekursory → → L-gulonolakton → [oksydaza gulonolaktonowa] → witamina C\n\nMutacja w genie tego enzymu → enzym nieaktywny lub nieobecny → ostatni krok nie zachodzi → **szlak syntezy jest zablokowany** (nie powstaje produkt końcowy). Stwierdzenie jest precyzyjne: „zablokowanie szlaku metabolicznego syntezy\" = brak produktu końcowego z powodu braku działania enzymu. **P.**\n\n### Stwierdzenie 2 - P (Prawda)\n\nTekst mówi dosłownie:\n> *„Przy dużej podaży witaminy C w pokarmie **został osłabiony dobór eliminujący** osobniki niezdolne do jej syntezy, **a dryf genetyczny utrwalił** tę mutację.\"*\n\nŁańcuch przyczynowy:\n1. **Dieta bogata w witaminę C** → zmniejszona presja selekcyjna (organizm nie potrzebuje syntetyzować witaminy C endogennie)\n2. Osłabienie doboru stabilizującego → mutacja nie jest eliminowana z puli genowej\n3. **Dryf genetyczny** → przypadkowe utrwalenie mutacji w populacji\n\nStwierdzenie pyta, czy dieta była „jedną z przyczyn utrwalenia\" - tak, była przyczyną pośrednią (umożliwiła przeżycie nosicieli do momentu, gdy dryf utrwalił mutację). Słowo **„jedną z\"** jest kluczowe - stwierdzenie nie twierdzi, że dieta była jedyną przyczyną. **P.**\n\n### Stwierdzenie 3 - P (Prawda)\n\nWitamina C (kwas askorbinowy) jest klasycznym **antyoksydantem** - oddaje elektrony wolnym rodnikom:\n\n\\[\\text{Wit. C} + \\text{wolny rodnik} \\rightarrow \\text{rodnik wit. C (stabilny)} + \\text{cząsteczka neutralna}\\]\n\nWolne rodniki (reaktywne formy tlenu, ROS) są silnie reaktywne - witamina C je neutralizuje, zmniejszając ich stężenie w komórce. To powszechnie znany, udokumentowany mechanizm biochemiczny. **P.**\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez logikę ewolucyjną i biochemiczną\n\n**Stwierdzenie 1** - sprawdzamy, czy można je zakwestionować:\n- Czy mutacja mogłaby jedynie *zmniejszyć* aktywność enzymu, a nie całkowicie blokować szlak? → Tekst mówi o „utracie zdolności do syntezy\" - całkowita utrata, więc blokada jest pełna. **Nie można obalić → P.**\n\n**Stwierdzenie 2** - sprawdzamy, czy dieta była przyczyną, czy tylko kontekstem:\n- Bez diety bogatej w witaminę C: dobór eliminujący działałby silnie → mutacja byłaby usuwana z populacji → dryf nie miałby okazji jej utrwalić.\n- Dieta **stworzyła warunki**, bez których utrwalenie nie byłoby możliwe = przyczyna konieczna (choć nie wystarczająca). **P.**\n\n**Stwierdzenie 3** - sprawdzamy, czy mechanizm podany w tekście (enzymatyczny) wyklucza antyoksydacyjny:\n- Tekst opisuje rolę witaminy C jako **kofaktora hydroksylaz** (funkcja enzymatyczna). Stwierdzenie 3 mówi o **funkcji antyoksydacyjnej** - to dwie różne, niezależne właściwości tej samej cząsteczki.\n- Obie są prawdziwe równocześnie. **P.**\n\n## Sposób 3 - Weryfikacja przez słowa kluczowe w treści zadania\n\n| Stwierdzenie | Słowo kluczowe w tekście | Weryfikacja |\n| 1 | „ostatni etap syntezy\" | ostatni enzym nieaktywny = brak produktu = blokada → **P** |\n| 2 | „osłabiony dobór eliminujący\" + „dryf genetyczny utrwalił\" | dieta osłabiła selekcję → umożliwiła dryf → P, dieta = jedná przyczyna → **P** |\n| 3 | brak wzmianki o antyoksydacji w tekście | wiedza ogólna: witamina C = antyoksydant (fakty poza tekstem są dozwolone w PF) → **P** |\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 15.1, max 2 pkt):**\n> - **2 pkt** - uczeń poprawnie ocenił wszystkie trzy stwierdzenia: P, P, P\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie ocenił dokładnie dwa stwierdzenia\n> - **0 pkt** - uczeń poprawnie ocenił jedno lub żadne stwierdzenie\n>\n> **Uwagi (orientacyjne):** odpowiedź musi być jednoznaczna - zaznaczenie obu liter lub brak zaznaczenia = 0 za dane stwierdzenie.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów EM2023** - wystarczy znajomość:\n- mechanizmu enzymatycznego (szlak metaboliczny, rola enzymu w szlaku),\n- mechanizmów ewolucyjnych (dobór naturalny, dryf genetyczny - biologia ogólna),\n- właściwości biochemicznych witaminy C (antyoksydant - wiedza ze szkoły średniej).\n\n> 📖 Gdyby pojawiło się pytanie o wzór strukturalny kwasu askorbinowego - możesz sprawdzić go przez **str. 9-15 karty wzorów** (sekcja CHEMIA, kwasy organiczne), choć na maturze z biologii tego nie wymagają.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi (F) byłyby błędne\n\n| Stwierdzenie | Typowy błąd prowadzący do F |\n| 1 → F | Mylenie „ostatniego etapu\" z „boczną gałęzią\" - uczeń myśli, że skoro to tylko ostatni krok, to szlak działa, tylko produkt końcowy nie powstaje → ale właśnie to jest definicja blokady szlaku |\n| 2 → F | Rozróżnienie: „dieta osłabiła selekcję, ale dryf UTRWALIŁ\" → uczeń wybiera F, bo przypisuje utrwalenie wyłącznie dryfowi i neguje rolę diety; zapomina, że „jedną z przyczyn\" obejmuje przyczyny pośrednie |\n| 3 → F | Mylenie funkcji witaminy C: uczeń zna ją tylko jako kofaktor hydroksylaz (z tekstu) i nie łączy z odrębną funkcją antyoksydacyjną; lub myli „wolne rodniki\" z „tlenem\" |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Stwierdzenie 2 to klasyczna pułapka „przyczyna pośrednia vs. bezpośrednia\" - dryf **bezpośrednio** utrwalił mutację, ale dieta **pośrednio umożliwiła** ten proces. Słowo „jedną z\" w stwierdzeniu wyraźnie zostawia miejsce na inne przyczyny (dryf), więc P jest uzasadnione.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Stwierdzenie 3 wymaga wiedzy **wykraczającej poza tekst** - tekst opisuje rolę enzymatyczną witaminy C (kofaktor hydroksylaz), ale nie wspomina o antyoksydacji. W zadaniach P/F na maturze wolno i trzeba korzystać z wiedzy ogólnej, nie tylko z tekstu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić „blokowanie szlaku\" (stwierdzenie 1) z „mutacją nieaktywującą genu\" - każda nieodwracalna inaktywacja enzymu niezbędnego do przebiegu szlaku = blokada metaboliczna (nawet jeśli poprzednie substraty się gromadzą).","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-15.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15.1. (0-2)<br>Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące witaminy C są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli<br>stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.<br>1.<br>Skutkiem mutacji w genie kodującym oksydazę gulonolaktonową jest<br>zablokowanie szlaku metabolicznego syntezy witaminy C.<br>P<br>F<br>2.<br>Dieta bogata w witaminę C była jedną z przyczyn utrwalenia mutacji<br>uniemożliwiającej syntezę tej witaminy u przodka wyższych naczelnych.<br>P<br>F<br>3.<br>Witamina C może dzięki właściwościom przeciwutleniającym obniżać<br>stężenie wolnych rodników w komórkach.<br>P<br>F</p>","answer_text_html":"<p>15.1. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>IV. Poszukiwanie, wykorzystanie i tworzenie<br>informacji. Zdający odczytuje, selekcjonuje<br>[…] informacje pozyskane z różnorodnych<br>źródeł […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>wyjaśnia procesy i zjawiska biologiczne.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje źródła, funkcje i wyjaśnia</li></ol>\n<p>znaczenie składników pokarmowych dla<br>prawidłowego rozwoju i funkcjonowania<br>organizmu ze szczególnym uwzględnieniem<br>roli witamin […].<br>III. Metabolizm.</p>\n<ol><li>Ogólne zasady metabolizmu. Zdający:</li><li>wyjaśnia na przykładach pojęcia: „szlak</li></ol>\n<p>metaboliczny” […].<br>VI. Genetyka i biotechnologia.</p>\n<ol><li>Zmienność genetyczna. Zdający:</li><li>rozróżnia mutacje genowe: punktowe […]</li></ol>\n<p>i określa ich możliwe skutki.<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Elementy genetyki populacji. Zdający:</li><li>przedstawia warunki, w których zachodzi</li></ol>\n<p>dryf genetyczny i omawia jego skutki.<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.<br>1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- P, 2. - P, 3. - P.</li></ol>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Mutacja w genie oksydazy gulonolaktonowej blokuje syntezę witaminy C | <strong>P</strong> |<br>| 2. Dieta bogata w witaminę C była jedną z przyczyn utrwalenia mutacji | <strong>P</strong> |<br>| 3. Witamina C przez właściwości przeciwutleniające obniża stężenie wolnych rodników | <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza mechanizmu biologicznego (krok po kroku)</h4>\n<h5>Stwierdzenie 1 - P (Prawda)</h5>\n<p>Tekst informuje: oksydaza gulonolaktonową katalizuje <strong>ostatni etap syntezy kwasu askorbinowego</strong>.</p>\n<p>Schemat szlaku:<br>prekursory → → L-gulonolakton → [oksydaza gulonolaktonowa] → witamina C</p>\n<p>Mutacja w genie tego enzymu → enzym nieaktywny lub nieobecny → ostatni krok nie zachodzi → <strong>szlak syntezy jest zablokowany</strong> (nie powstaje produkt końcowy). Stwierdzenie jest precyzyjne: „zablokowanie szlaku metabolicznego syntezy&quot; = brak produktu końcowego z powodu braku działania enzymu. <strong>P.</strong></p>\n<h5>Stwierdzenie 2 - P (Prawda)</h5>\n<p>Tekst mówi dosłownie:</p>\n<blockquote><em>„Przy dużej podaży witaminy C w pokarmie <strong>został osłabiony dobór eliminujący</strong> osobniki niezdolne do jej syntezy, <strong>a dryf genetyczny utrwalił</strong> tę mutację.&quot;</em></blockquote>\n<p>Łańcuch przyczynowy:</p>\n<ol><li><strong>Dieta bogata w witaminę C</strong> → zmniejszona presja selekcyjna (organizm nie potrzebuje syntetyzować witaminy C endogennie)</li><li>Osłabienie doboru stabilizującego → mutacja nie jest eliminowana z puli genowej</li><li><strong>Dryf genetyczny</strong> → przypadkowe utrwalenie mutacji w populacji</li></ol>\n<p>Stwierdzenie pyta, czy dieta była „jedną z przyczyn utrwalenia&quot; - tak, była przyczyną pośrednią (umożliwiła przeżycie nosicieli do momentu, gdy dryf utrwalił mutację). Słowo <strong>„jedną z&quot;</strong> jest kluczowe - stwierdzenie nie twierdzi, że dieta była jedyną przyczyną. <strong>P.</strong></p>\n<h5>Stwierdzenie 3 - P (Prawda)</h5>\n<p>Witamina C (kwas askorbinowy) jest klasycznym <strong>antyoksydantem</strong> - oddaje elektrony wolnym rodnikom:</p>\n<p>\\[\\text{Wit. C} + \\text{wolny rodnik} \\rightarrow \\text{rodnik wit. C (stabilny)} + \\text{cząsteczka neutralna}\\]</p>\n<p>Wolne rodniki (reaktywne formy tlenu, ROS) są silnie reaktywne - witamina C je neutralizuje, zmniejszając ich stężenie w komórce. To powszechnie znany, udokumentowany mechanizm biochemiczny. <strong>P.</strong></p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez logikę ewolucyjną i biochemiczną</h4>\n<p><strong>Stwierdzenie 1</strong> - sprawdzamy, czy można je zakwestionować:</p>\n<ul><li>Czy mutacja mogłaby jedynie <em>zmniejszyć</em> aktywność enzymu, a nie całkowicie blokować szlak? → Tekst mówi o „utracie zdolności do syntezy&quot; - całkowita utrata, więc blokada jest pełna. <strong>Nie można obalić → P.</strong></li></ul>\n<p><strong>Stwierdzenie 2</strong> - sprawdzamy, czy dieta była przyczyną, czy tylko kontekstem:</p>\n<ul><li>Bez diety bogatej w witaminę C: dobór eliminujący działałby silnie → mutacja byłaby usuwana z populacji → dryf nie miałby okazji jej utrwalić.</li><li>Dieta <strong>stworzyła warunki</strong>, bez których utrwalenie nie byłoby możliwe = przyczyna konieczna (choć nie wystarczająca). <strong>P.</strong></li></ul>\n<p><strong>Stwierdzenie 3</strong> - sprawdzamy, czy mechanizm podany w tekście (enzymatyczny) wyklucza antyoksydacyjny:</p>\n<ul><li>Tekst opisuje rolę witaminy C jako <strong>kofaktora hydroksylaz</strong> (funkcja enzymatyczna). Stwierdzenie 3 mówi o <strong>funkcji antyoksydacyjnej</strong> - to dwie różne, niezależne właściwości tej samej cząsteczki.</li><li>Obie są prawdziwe równocześnie. <strong>P.</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Weryfikacja przez słowa kluczowe w treści zadania</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Słowo kluczowe w tekście | Weryfikacja |<br>| 1 | „ostatni etap syntezy&quot; | ostatni enzym nieaktywny = brak produktu = blokada → <strong>P</strong> |<br>| 2 | „osłabiony dobór eliminujący&quot; + „dryf genetyczny utrwalił&quot; | dieta osłabiła selekcję → umożliwiła dryf → P, dieta = jedná przyczyna → <strong>P</strong> |<br>| 3 | brak wzmianki o antyoksydacji w tekście | wiedza ogólna: witamina C = antyoksydant (fakty poza tekstem są dozwolone w PF) → <strong>P</strong> |</p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 15.1, max 2 pkt):</strong><br>- <strong>2 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenił wszystkie trzy stwierdzenia: P, P, P<br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenił dokładnie dwa stwierdzenia<br>- <strong>0 pkt</strong> - uczeń poprawnie ocenił jedno lub żadne stwierdzenie<br><br><strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> odpowiedź musi być jednoznaczna - zaznaczenie obu liter lub brak zaznaczenia = 0 za dane stwierdzenie.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów EM2023</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>mechanizmu enzymatycznego (szlak metaboliczny, rola enzymu w szlaku),</li><li>mechanizmów ewolucyjnych (dobór naturalny, dryf genetyczny - biologia ogólna),</li><li>właściwości biochemicznych witaminy C (antyoksydant - wiedza ze szkoły średniej).</li></ul>\n<blockquote>📖 Gdyby pojawiło się pytanie o wzór strukturalny kwasu askorbinowego - możesz sprawdzić go przez <strong>str. 9-15 karty wzorów</strong> (sekcja CHEMIA, kwasy organiczne), choć na maturze z biologii tego nie wymagają.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi (F) byłyby błędne</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Typowy błąd prowadzący do F |<br>| 1 → F | Mylenie „ostatniego etapu&quot; z „boczną gałęzią&quot; - uczeń myśli, że skoro to tylko ostatni krok, to szlak działa, tylko produkt końcowy nie powstaje → ale właśnie to jest definicja blokady szlaku |<br>| 2 → F | Rozróżnienie: „dieta osłabiła selekcję, ale dryf UTRWALIŁ&quot; → uczeń wybiera F, bo przypisuje utrwalenie wyłącznie dryfowi i neguje rolę diety; zapomina, że „jedną z przyczyn&quot; obejmuje przyczyny pośrednie |<br>| 3 → F | Mylenie funkcji witaminy C: uczeń zna ją tylko jako kofaktor hydroksylaz (z tekstu) i nie łączy z odrębną funkcją antyoksydacyjną; lub myli „wolne rodniki&quot; z „tlenem&quot; |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Stwierdzenie 2 to klasyczna pułapka „przyczyna pośrednia vs. bezpośrednia&quot; - dryf <strong>bezpośrednio</strong> utrwalił mutację, ale dieta <strong>pośrednio umożliwiła</strong> ten proces. Słowo „jedną z&quot; w stwierdzeniu wyraźnie zostawia miejsce na inne przyczyny (dryf), więc P jest uzasadnione.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Stwierdzenie 3 wymaga wiedzy <strong>wykraczającej poza tekst</strong> - tekst opisuje rolę enzymatyczną witaminy C (kofaktor hydroksylaz), ale nie wspomina o antyoksydacji. W zadaniach P/F na maturze wolno i trzeba korzystać z wiedzy ogólnej, nie tylko z tekstu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić „blokowanie szlaku&quot; (stwierdzenie 1) z „mutacją nieaktywującą genu&quot; - każda nieodwracalna inaktywacja enzymu niezbędnego do przebiegu szlaku = blokada metaboliczna (nawet jeśli poprzednie substraty się gromadzą).</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>- P, 2. - P, 3. - P</li></ol>"}]}