{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/15.3","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"15.3","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 15.3. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nCharakterystycznym objawem niedoboru witaminy C jest\nA. utrata ostrości widzenia.\nB. zmniejszenie krzepliwości krwi.\nC. suchość i nadmierne rogowacenie skóry.\nD. osłabienie i pękanie ścian naczyń krwionośnych.\nEBIP-R0_100","answer":"D","answer_text":"15.3. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia […] procesy i zjawiska\nbiologiczne.\nV. Budowa i funkcjonowanie organizmu\nczłowieka.\n4. Układ pokarmowy i przebieg procesów\ntrawiennych. Zdający:\n2) podaje […] funkcje i wyjaśnia znaczenie\nskładników pokarmowych dla prawidłowego\nrozwoju i funkcjonowania organizmu ze\nszczególnym uwzględnieniem roli witamin\n[…].\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nD\nZadanie 16. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIII. Pogłębienie znajomości metodyki badań\nbiologicznych. Zdający […] formułuje\nwnioski z przeprowadzonych doświadczeń\n[…].\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n12. Zwierzęta kręgowe. Zdający:\n1) wymienia cechy charakterystyczne […]\nptaków […] w powiązaniu ze środowiskiem\ni trybem życia.\nZasady oceniania\n1 pkt - za określenie poprawnej cechy morfologicznej głowy dorosłej mewy.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nobecność plamki\nplamka na dziobie\nZadanie 17. (0-4)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**D. osłabienie i pękanie ścian naczyń krwionośnych.**\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: rola witaminy C w syntezie kolagenu\n\nWitamina C (kwas askorbinowy) jest **niezbędnym kofaktorem hydroksylaz proliny i lizyny** - enzymów, które podczas biosyntezy kolagenu przyłączają grupy \\(-\\text{OH}\\) do reszt proliny i lizyny w łańcuchu polipeptydowym.\n\nKrok po kroku:\n1. Rybosomy syntetyzują pre-prokolagen (łańcuchy \\(\\alpha\\))\n2. **Prolyl- i lizylohydroksylazy** (wymagają \\(\\ce{Fe^2+}\\) i witaminy C jako reduktora) hydroksylują Pro → Hyp i Lys → Hyl\n3. Hydroksyprolina tworzy wiązania wodorowe stabilizujące **potrójną helisę tropokolagenu**\n4. Tropokolagen agreguje → fibryle → włókna kolagenowe\n\n**Bez witaminy C** → hydroksylacja nie zachodzi → kolagen jest **niestabilny, kruchy, o obniżonej wytrzymałości mechanicznej**.\n\nSkutek: ściany naczyń krwionośnych (zbudowane m.in. z błony podstawnej z kolagenem IV i tkanki łącznej z kolagenem I) tracą integralność → **pękają samoistnie**. To klasyczny obraz **szkorbutu** (*scorbutus*).\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędnych opcji przez przyporządkowanie witamin\n\n| Witamina | Główna funkcja | Objawy niedoboru |\n| **A** (retinol) | rodopsyna, keratynizacja nabłonka | kurza ślepota, suchość/rogowacenie skóry (**→ opcja C i A**) |\n| **C** (askorbinowy) | synteza kolagenu, antyoksydant | szkorbut: pękanie naczyń, krwawiące dziąsła |\n| **K** (filochinon) | karboksylacja czynników krzepnięcia II, VII, IX, X | **zmniejszenie krzepliwości krwi (→ opcja B)** |\n| **D** (cholekalcyferol) | gospodarka wapniem | krzywica, osteoporoza |\n\nWniosek przez eliminację:\n- **Opcja A** (utrata ostrości widzenia) → niedobór **wit. A** (rodopsyna)\n- **Opcja B** (zmniejszona krzepliwość) → niedobór **wit. K** (czynniki krzepnięcia)\n- **Opcja C** (rogowacenie skóry) → niedobór **wit. A** (zaburzenie keratynizacji)\n- **Opcja D** → niedobór **wit. C** ✅\n\n## Sposób 3 - Klasyczne objawy szkorbutu (wnioskowanie z historii medycyny)\n\nSzkorbut był znany u marynarzy przed XVIII w. - dieta bez świeżych warzyw/owoców przez miesiące. Charakterystyczne objawy kliniczne:\n- **Krwawiące, opuchnięte dziąsła**\n- **Wybroczyny skórne** (petechiae - mikrowylewy pod skórą)\n- **Bóle stawów i mięśni** (też kolagen w chrząstce i powięziach)\n- **Wolne gojenie ran** (nie wytwarza się nowy kolagen)\n- W skrajnych przypadkach: **śmierć z krwotoku wewnętrznego**\n\nWszystkie te objawy wynikają z **kruchości tkanek zawierających kolagen** - a naczynia krwionośne są szczególnie narażone, bo błona podstawna kapilary jest zbudowana głównie z kolagenu IV.\n\n**Odpowiedź D bezpośrednio opisuje ten mechanizm.**\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 15.3, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń zaznacza odpowiedź **D**\n> - **0 pkt** - zaznaczenie innej odpowiedzi lub brak odpowiedzi\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wymagana jest znajomość:\n- funkcji biologicznej witaminy C (kofaktor hydroksylaz kolagenu)\n- choroby niedoborowej: szkorbut i jego mechanizm\n\nKarta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji dotyczącej witamin - ta wiedza pochodzi z podręcznika (biochemia, fizjologia).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd ucznia |\n| **A** | Mylenie wit. C z wit. A - obydwie są antyoksydantami, ale to **witamina A** (retinol → retinal) jest składnikiem rodopsyny odpowiedzialnej za widzenie po zmroku |\n| **B** | Błędna analogia „wit. C → krwawienie → mniejsza krzepliwość\" - w szkorbucie krwawienie wynika z **pękania naczyń** (słaby kolagen), a NIE z braku czynników krzepnięcia; za krzepliwość odpowiada **witamina K** |\n| **C** | Rogowacenie skóry to objaw niedoboru **witaminy A** (hiperkeratoza - nadmierna keratynizacja nabłonka); wit. C nie uczestniczy w regulacji keratynizacji |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie mylić mechanizmu krwawienia w szkorbucie z zaburzeniem krzepnięcia - to dwa RÓŻNE procesy. W szkorbucie krzepnięcie jest SPRAWNE, ale naczynia są tak kruche, że krew z nich wycieka.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Witaminy A i C są obie niezbędne dla skóry, stąd łatwa pomyłka. Zapamiętaj: **A → widzenie + keratynizacja**; **C → kolagen + naczynia**.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Witamina C jest **rozpuszczalna w wodzie** (jak wit. B i B12) - nie kumuluje się w tkance tłuszczowej jak A, D, E, K. Stąd jej niedobór rozwija się stosunkowo szybko (~1-3 miesiące bez dowozu).","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-15.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":18,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 15.3. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>Charakterystycznym objawem niedoboru witaminy C jest<br>A. utrata ostrości widzenia.<br>B. zmniejszenie krzepliwości krwi.<br>C. suchość i nadmierne rogowacenie skóry.<br>D. osłabienie i pękanie ścian naczyń krwionośnych.<br>EBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>15.3. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia […] procesy i zjawiska<br>biologiczne.<br>V. Budowa i funkcjonowanie organizmu<br>człowieka.</p>\n<ol><li>Układ pokarmowy i przebieg procesów</li></ol>\n<p>trawiennych. Zdający:</p>\n<ol><li>podaje […] funkcje i wyjaśnia znaczenie</li></ol>\n<p>składników pokarmowych dla prawidłowego<br>rozwoju i funkcjonowania organizmu ze<br>szczególnym uwzględnieniem roli witamin<br>[…].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>D<br>Zadanie 16. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>III. Pogłębienie znajomości metodyki badań<br>biologicznych. Zdający […] formułuje<br>wnioski z przeprowadzonych doświadczeń<br>[…].<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Zwierzęta kręgowe. Zdający:</li><li>wymienia cechy charakterystyczne […]</li></ol>\n<p>ptaków […] w powiązaniu ze środowiskiem<br>i trybem życia.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za określenie poprawnej cechy morfologicznej głowy dorosłej mewy.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>obecność plamki<br>plamka na dziobie<br>Zadanie 17. (0-4)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>D. osłabienie i pękanie ścian naczyń krwionośnych.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: rola witaminy C w syntezie kolagenu</h4>\n<p>Witamina C (kwas askorbinowy) jest <strong>niezbędnym kofaktorem hydroksylaz proliny i lizyny</strong> - enzymów, które podczas biosyntezy kolagenu przyłączają grupy \\(-\\text{OH}\\) do reszt proliny i lizyny w łańcuchu polipeptydowym.</p>\n<p>Krok po kroku:</p>\n<ol><li>Rybosomy syntetyzują pre-prokolagen (łańcuchy \\(\\alpha\\))</li><li><strong>Prolyl- i lizylohydroksylazy</strong> (wymagają \\(\\ce{Fe^2+}\\) i witaminy C jako reduktora) hydroksylują Pro → Hyp i Lys → Hyl</li><li>Hydroksyprolina tworzy wiązania wodorowe stabilizujące <strong>potrójną helisę tropokolagenu</strong></li><li>Tropokolagen agreguje → fibryle → włókna kolagenowe</li></ol>\n<p><strong>Bez witaminy C</strong> → hydroksylacja nie zachodzi → kolagen jest <strong>niestabilny, kruchy, o obniżonej wytrzymałości mechanicznej</strong>.</p>\n<p>Skutek: ściany naczyń krwionośnych (zbudowane m.in. z błony podstawnej z kolagenem IV i tkanki łącznej z kolagenem I) tracą integralność → <strong>pękają samoistnie</strong>. To klasyczny obraz <strong>szkorbutu</strong> (<em>scorbutus</em>).</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych opcji przez przyporządkowanie witamin</h4>\n<p>| Witamina | Główna funkcja | Objawy niedoboru |<br>| <strong>A</strong> (retinol) | rodopsyna, keratynizacja nabłonka | kurza ślepota, suchość/rogowacenie skóry (<strong>→ opcja C i A</strong>) |<br>| <strong>C</strong> (askorbinowy) | synteza kolagenu, antyoksydant | szkorbut: pękanie naczyń, krwawiące dziąsła |<br>| <strong>K</strong> (filochinon) | karboksylacja czynników krzepnięcia II, VII, IX, X | <strong>zmniejszenie krzepliwości krwi (→ opcja B)</strong> |<br>| <strong>D</strong> (cholekalcyferol) | gospodarka wapniem | krzywica, osteoporoza |</p>\n<p>Wniosek przez eliminację:</p>\n<ul><li><strong>Opcja A</strong> (utrata ostrości widzenia) → niedobór <strong>wit. A</strong> (rodopsyna)</li><li><strong>Opcja B</strong> (zmniejszona krzepliwość) → niedobór <strong>wit. K</strong> (czynniki krzepnięcia)</li><li><strong>Opcja C</strong> (rogowacenie skóry) → niedobór <strong>wit. A</strong> (zaburzenie keratynizacji)</li><li><strong>Opcja D</strong> → niedobór <strong>wit. C</strong> ✅</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Klasyczne objawy szkorbutu (wnioskowanie z historii medycyny)</h4>\n<p>Szkorbut był znany u marynarzy przed XVIII w. - dieta bez świeżych warzyw/owoców przez miesiące. Charakterystyczne objawy kliniczne:</p>\n<ul><li><strong>Krwawiące, opuchnięte dziąsła</strong></li><li><strong>Wybroczyny skórne</strong> (petechiae - mikrowylewy pod skórą)</li><li><strong>Bóle stawów i mięśni</strong> (też kolagen w chrząstce i powięziach)</li><li><strong>Wolne gojenie ran</strong> (nie wytwarza się nowy kolagen)</li><li>W skrajnych przypadkach: <strong>śmierć z krwotoku wewnętrznego</strong></li></ul>\n<p>Wszystkie te objawy wynikają z <strong>kruchości tkanek zawierających kolagen</strong> - a naczynia krwionośne są szczególnie narażone, bo błona podstawna kapilary jest zbudowana głównie z kolagenu IV.</p>\n<p><strong>Odpowiedź D bezpośrednio opisuje ten mechanizm.</strong></p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 15.3, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń zaznacza odpowiedź <strong>D</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - zaznaczenie innej odpowiedzi lub brak odpowiedzi</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wymagana jest znajomość:</p>\n<ul><li>funkcji biologicznej witaminy C (kofaktor hydroksylaz kolagenu)</li><li>choroby niedoborowej: szkorbut i jego mechanizm</li></ul>\n<p>Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji dotyczącej witamin - ta wiedza pochodzi z podręcznika (biochemia, fizjologia).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>A</strong> | Mylenie wit. C z wit. A - obydwie są antyoksydantami, ale to <strong>witamina A</strong> (retinol → retinal) jest składnikiem rodopsyny odpowiedzialnej za widzenie po zmroku |<br>| <strong>B</strong> | Błędna analogia „wit. C → krwawienie → mniejsza krzepliwość&quot; - w szkorbucie krwawienie wynika z <strong>pękania naczyń</strong> (słaby kolagen), a NIE z braku czynników krzepnięcia; za krzepliwość odpowiada <strong>witamina K</strong> |<br>| <strong>C</strong> | Rogowacenie skóry to objaw niedoboru <strong>witaminy A</strong> (hiperkeratoza - nadmierna keratynizacja nabłonka); wit. C nie uczestniczy w regulacji keratynizacji |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie mylić mechanizmu krwawienia w szkorbucie z zaburzeniem krzepnięcia - to dwa RÓŻNE procesy. W szkorbucie krzepnięcie jest SPRAWNE, ale naczynia są tak kruche, że krew z nich wycieka.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Witaminy A i C są obie niezbędne dla skóry, stąd łatwa pomyłka. Zapamiętaj: <strong>A → widzenie + keratynizacja</strong>; <strong>C → kolagen + naczynia</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Witamina C jest <strong>rozpuszczalna w wodzie</strong> (jak wit. B i B12) - nie kumuluje się w tkance tłuszczowej jak A, D, E, K. Stąd jej niedobór rozwija się stosunkowo szybko (~1-3 miesiące bez dowozu).</blockquote>"}]}