{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16. (0-1)\nWiele gatunków mew dokarmia swoje pisklęta poprzez zwracanie (regurgitację) części\nzjedzonego pokarmu. Głodne pisklęta, aby uzyskać pokarm od rodzica powracającego\ndo gniazda, odruchowo uderzają w jego dziób, czym wywołują zwrot pokarmu.\nZ wykorzystaniem sztucznych modeli ptasich głów postanowiono sprawdzić, jakie cechy\nmorfologiczne głowy dorosłej mewy wyzwalają opisane zachowanie piskląt. W badaniach\nwzięto pod uwagę następujące cechy:\nkształt głowy\nkolor upierzenia\nobecność oczu\nkształt dzioba\nwystępowanie plamki na dziobie.\nNa poniższym wykresie przedstawiono wyniki doświadczenia.\nNa podstawie: D. Sadava, D.M. Hillis, H.C. Heller, M.R. Berenbaum, Life - The Science of Biology, Sunderland 2014.\nOkreśl, która z badanych cech morfologicznych głowy dorosłych mew jest\nnajważniejsza w wywołaniu opisanego odruchu u piskląt.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n15.1.\n15.2.\n15.3.\n16.\nMaks. liczba pkt\n2\n1\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\n99%\n98%\n91%\n35%\n62%\n100%\n(kontrola)\nmodele głowy dorosłych mew\nwystępowanie odruchu u piskląt\n[% w stosunku do kontroli]\nplamka na dziobie\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Najważniejszą cechą morfologiczną wyzwalającą odruch u piskląt jest plamka na dziobie** (jej obecność lub brak decyduje o sile odruchu w największym stopniu).\n\n## Sposób 1 - Analiza porównawcza danych z wykresu (manipulacja jedną zmienną)\n\n**Zasada doświadczenia:** poprawna interpretacja wymaga porównania par modeli różniących się TYLKO jedną cechą. To klasyczna zasada jednej zmiennej w doświadczeniu biologicznym.\n\n**Krok 1 - co zmienia się między modelami o NAJWYŻSZYCH i NAJNIŻSZYCH wartościach?**\n\n| Model | Odruch [%] | Plamka na dziobie? |\n| Kontrola (żółty dziób, czerwona plamka) | 100% | ✅ TAK |\n| Model bez plamki | ~62% | ❌ NIE |\n| Model z deformowaną głową | ~35% | ❌ NIE |\n| Model z innym kształtem dzioba (ale z plamką) | 91% | ✅ TAK |\n| Model różowej głowy (z plamką) | 98% | ✅ TAK |\n| Model czarnej głowy (z plamką) | 99% | ✅ TAK |\n\n**Krok 2 - wnioskowanie:**\n\n- Kiedy **zmienia się kolor głowy** (żółta → różowa → czarna), ale **plamka pozostaje** → odruch **98-99%** (prawie identyczny z kontrolą)\n- Kiedy **zmienia się kształt dzioba**, ale **plamka pozostaje** → odruch **91%** (wciąż wysoki)\n- Kiedy **brak plamki** → odruch spada do **62%** lub niżej\n\n**Wniosek:** Jedyna cecha, której brak konsekwentnie OBNIŻA odruch, a której obecność utrzymuje go na poziomie ~91-99%, to **plamka na dziobie**.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja pozostałych cech przez dowód z danych\n\nSprawdzamy każdą z 5 badanych cech po kolei - czy jej zmiana drastycznie obniża odruch?\n\n**Kształt głowy:**\nModel z deformowaną głową → ~35%. Ale uwaga - ten model prawdopodobnie nie miał też plamki. Nie możemy przypisać spadku wyłącznie kształtowi głowy bez kontrolowania plamki.\n\n**Kolor upierzenia:**\nRóżowa głowa → 98%, czarna głowa → 99%. Zmiana koloru z żółtego na różowy i czarny **NIE obniża** odruchu. Kolor głowy **nie jest kluczowy**.\n\n**Obecność oczu:**\nNie wyróżniono osobnego modelu bez oczu jako dającego wyraźny kontrast w opisie - ten czynnik nie wykazuje dominującego efektu.\n\n**Kształt dzioba:**\nZmiana kształtu dzioba (przy zachowanej plamce) → 91%. Odruch **wciąż wysoki** → kształt dzioba jest drugorzędny.\n\n**Plamka na dziobie:**\nModel bez plamki → ~62%. Jedyna cecha, której **usunięcie** przy zachowaniu innych elementów **wyraźnie obniża** odruch.\n\n**Wniosek przez eliminację:** Wszystkie inne cechy można zmienić bez dramatycznego spadku - plamka na dziobie jest **warunkiem koniecznym** silnej reakcji.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie przez kontrast: \"co jest bodźcem kluczowym (releaser)?\"\n\nW etologii behawioralnej bodziec kluczowy (*releaser*) to minimalna cecha środowiskowa wyzwalająca wrodzone zachowanie. Klasyczny przykład: czerwona plamka na dziobie mewy srebrzystej (*Larus argentatus*) opisana przez Nikolaasa Tinbergena.\n\n**Rozumowanie:**\n- Pisklęta **odruchowo** reagują na dorosłe mewa → to zachowanie wrodzone (nie wyuczone)\n- Bodźce kluczowe dla zachowań wrodzonych to cechy **proste, kontrastowe, specyficzne**\n- Plamka na dziobie jest właśnie taką cechą: mała, kontrastowa (czerwona na żółtym), stała pozycja\n\n**Porównanie danych z teorią:**\n- Jeśli plamka = releaser → modele z plamką powinny dawać ~100% niezależnie od innych cech → **potwierdzone** (98%, 99%, 91%)\n- Brak plamki → wyraźny spadek → **potwierdzone** (~62%)\n\n**Wniosek:** Plamka na dziobie spełnia wszystkie kryteria bodźca kluczowego - jej **obecność decyduje** o wywołaniu odruchu.\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 16, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń poprawnie wskazuje plamkę na dziobie jako najważniejszą cechę morfologiczną wyzwalającą odruch u piskląt\n> - **0 pkt** - odpowiedź błędna, niepełna lub wskazanie innej cechy (np. kolor upierzenia, kształt głowy, kształt dzioba)\n> - **Akceptowane warianty:** \"plamka na dziobie\", \"czerwona plamka\", \"plamka barwna na dziobie\"\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi wymieniających więcej cech bez wyraźnego wskazania, która jest NAJWAŻNIEJSZA\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy umiejętność czytania wykresu i wyciągania wniosków z danych doświadczalnych. Nie ma tu wzorów matematycznych, genetycznych ani biochemicznych.\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Nie pisz \"kolor plamki\" - klucz pyta o **cechę morfologiczną**, czyli samo **występowanie plamki** (jej obecność/nieobecność), a nie konkretny kolor.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Model z deformowaną głową daje najniższy wynik (~35%), ale **nie możemy stąd wnioskować, że kształt głowy jest kluczowy** - ten model różnił się od kontroli prawdopodobnie też brakiem plamki. Nie wolno wyciągać wniosku bez zasady jednej zmiennej!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Modele różowej i czarnej głowy dają **98-99%** odruchu - to celowa \"pułapka\" dla uczniów, którzy intuicyjnie wskazaliby kolor upierzenia jako ważny. Dane pokazują odwrotnie - kolor głowy jest nieistotny.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Zadanie pyta o cechę **morfologiczną** (budowy), nie o zachowanie czy funkcję - odpowiedź musi być konkretna: \"plamka na dziobie\", nie \"kontrastowe oznakowanie\" czy \"sygnał wizualny\".","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":19,"source":"maturazai","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16. (0-1)<br>Wiele gatunków mew dokarmia swoje pisklęta poprzez zwracanie (regurgitację) części<br>zjedzonego pokarmu. Głodne pisklęta, aby uzyskać pokarm od rodzica powracającego<br>do gniazda, odruchowo uderzają w jego dziób, czym wywołują zwrot pokarmu.<br>Z wykorzystaniem sztucznych modeli ptasich głów postanowiono sprawdzić, jakie cechy<br>morfologiczne głowy dorosłej mewy wyzwalają opisane zachowanie piskląt. W badaniach<br>wzięto pod uwagę następujące cechy:<br>kształt głowy<br>kolor upierzenia<br>obecność oczu<br>kształt dzioba<br>występowanie plamki na dziobie.<br>Na poniższym wykresie przedstawiono wyniki doświadczenia.<br>Na podstawie: D. Sadava, D.M. Hillis, H.C. Heller, M.R. Berenbaum, Life - The Science of Biology, Sunderland 2014.<br>Określ, która z badanych cech morfologicznych głowy dorosłych mew jest<br>najważniejsza w wywołaniu opisanego odruchu u piskląt.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>15.1.<br>15.2.<br>15.3.<br>16.<br>Maks. liczba pkt<br>2<br>1<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>99%<br>98%<br>91%<br>35%<br>62%<br>100%<br>(kontrola)<br>modele głowy dorosłych mew<br>występowanie odruchu u piskląt<br>[% w stosunku do kontroli]<br>plamka na dziobie<br>EBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Najważniejszą cechą morfologiczną wyzwalającą odruch u piskląt jest plamka na dziobie</strong> (jej obecność lub brak decyduje o sile odruchu w największym stopniu).</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza porównawcza danych z wykresu (manipulacja jedną zmienną)</h4>\n<p><strong>Zasada doświadczenia:</strong> poprawna interpretacja wymaga porównania par modeli różniących się TYLKO jedną cechą. To klasyczna zasada jednej zmiennej w doświadczeniu biologicznym.</p>\n<p><strong>Krok 1 - co zmienia się między modelami o NAJWYŻSZYCH i NAJNIŻSZYCH wartościach?</strong></p>\n<p>| Model | Odruch [%] | Plamka na dziobie? |<br>| Kontrola (żółty dziób, czerwona plamka) | 100% | ✅ TAK |<br>| Model bez plamki | ~62% | ❌ NIE |<br>| Model z deformowaną głową | ~35% | ❌ NIE |<br>| Model z innym kształtem dzioba (ale z plamką) | 91% | ✅ TAK |<br>| Model różowej głowy (z plamką) | 98% | ✅ TAK |<br>| Model czarnej głowy (z plamką) | 99% | ✅ TAK |</p>\n<p><strong>Krok 2 - wnioskowanie:</strong></p>\n<ul><li>Kiedy <strong>zmienia się kolor głowy</strong> (żółta → różowa → czarna), ale <strong>plamka pozostaje</strong> → odruch <strong>98-99%</strong> (prawie identyczny z kontrolą)</li><li>Kiedy <strong>zmienia się kształt dzioba</strong>, ale <strong>plamka pozostaje</strong> → odruch <strong>91%</strong> (wciąż wysoki)</li><li>Kiedy <strong>brak plamki</strong> → odruch spada do <strong>62%</strong> lub niżej</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Jedyna cecha, której brak konsekwentnie OBNIŻA odruch, a której obecność utrzymuje go na poziomie ~91-99%, to <strong>plamka na dziobie</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja pozostałych cech przez dowód z danych</h4>\n<p>Sprawdzamy każdą z 5 badanych cech po kolei - czy jej zmiana drastycznie obniża odruch?</p>\n<p><strong>Kształt głowy:</strong><br>Model z deformowaną głową → ~35%. Ale uwaga - ten model prawdopodobnie nie miał też plamki. Nie możemy przypisać spadku wyłącznie kształtowi głowy bez kontrolowania plamki.</p>\n<p><strong>Kolor upierzenia:</strong><br>Różowa głowa → 98%, czarna głowa → 99%. Zmiana koloru z żółtego na różowy i czarny <strong>NIE obniża</strong> odruchu. Kolor głowy <strong>nie jest kluczowy</strong>.</p>\n<p><strong>Obecność oczu:</strong><br>Nie wyróżniono osobnego modelu bez oczu jako dającego wyraźny kontrast w opisie - ten czynnik nie wykazuje dominującego efektu.</p>\n<p><strong>Kształt dzioba:</strong><br>Zmiana kształtu dzioba (przy zachowanej plamce) → 91%. Odruch <strong>wciąż wysoki</strong> → kształt dzioba jest drugorzędny.</p>\n<p><strong>Plamka na dziobie:</strong><br>Model bez plamki → ~62%. Jedyna cecha, której <strong>usunięcie</strong> przy zachowaniu innych elementów <strong>wyraźnie obniża</strong> odruch.</p>\n<p><strong>Wniosek przez eliminację:</strong> Wszystkie inne cechy można zmienić bez dramatycznego spadku - plamka na dziobie jest <strong>warunkiem koniecznym</strong> silnej reakcji.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie przez kontrast: &quot;co jest bodźcem kluczowym (releaser)?&quot;</h4>\n<p>W etologii behawioralnej bodziec kluczowy (<em>releaser</em>) to minimalna cecha środowiskowa wyzwalająca wrodzone zachowanie. Klasyczny przykład: czerwona plamka na dziobie mewy srebrzystej (<em>Larus argentatus</em>) opisana przez Nikolaasa Tinbergena.</p>\n<p><strong>Rozumowanie:</strong></p>\n<ul><li>Pisklęta <strong>odruchowo</strong> reagują na dorosłe mewa → to zachowanie wrodzone (nie wyuczone)</li><li>Bodźce kluczowe dla zachowań wrodzonych to cechy <strong>proste, kontrastowe, specyficzne</strong></li><li>Plamka na dziobie jest właśnie taką cechą: mała, kontrastowa (czerwona na żółtym), stała pozycja</li></ul>\n<p><strong>Porównanie danych z teorią:</strong></p>\n<ul><li>Jeśli plamka = releaser → modele z plamką powinny dawać ~100% niezależnie od innych cech → <strong>potwierdzone</strong> (98%, 99%, 91%)</li><li>Brak plamki → wyraźny spadek → <strong>potwierdzone</strong> (~62%)</li></ul>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Plamka na dziobie spełnia wszystkie kryteria bodźca kluczowego - jej <strong>obecność decyduje</strong> o wywołaniu odruchu.</p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 16, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń poprawnie wskazuje plamkę na dziobie jako najważniejszą cechę morfologiczną wyzwalającą odruch u piskląt<br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź błędna, niepełna lub wskazanie innej cechy (np. kolor upierzenia, kształt głowy, kształt dzioba)<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> &quot;plamka na dziobie&quot;, &quot;czerwona plamka&quot;, &quot;plamka barwna na dziobie&quot;<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Nie uznaje się odpowiedzi wymieniających więcej cech bez wyraźnego wskazania, która jest NAJWAŻNIEJSZA</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy umiejętność czytania wykresu i wyciągania wniosków z danych doświadczalnych. Nie ma tu wzorów matematycznych, genetycznych ani biochemicznych.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;kolor plamki&quot; - klucz pyta o <strong>cechę morfologiczną</strong>, czyli samo <strong>występowanie plamki</strong> (jej obecność/nieobecność), a nie konkretny kolor.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Model z deformowaną głową daje najniższy wynik (~35%), ale <strong>nie możemy stąd wnioskować, że kształt głowy jest kluczowy</strong> - ten model różnił się od kontroli prawdopodobnie też brakiem plamki. Nie wolno wyciągać wniosku bez zasady jednej zmiennej!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Modele różowej i czarnej głowy dają <strong>98-99%</strong> odruchu - to celowa &quot;pułapka&quot; dla uczniów, którzy intuicyjnie wskazaliby kolor upierzenia jako ważny. Dane pokazują odwrotnie - kolor głowy jest nieistotny.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zadanie pyta o cechę <strong>morfologiczną</strong> (budowy), nie o zachowanie czy funkcję - odpowiedź musi być konkretna: &quot;plamka na dziobie&quot;, nie &quot;kontrastowe oznakowanie&quot; czy &quot;sygnał wizualny&quot;.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>obecność plamki</p>"}]}