{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/20.1","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"20.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.\nW tekście opisano skutki działania\nA.\ndoboru\nkierunkowego,\nponieważ\n1.\nwysokie stężenie miedzi w glebie utrzymywało\nsię na przestrzeni wielu lat.\nB.\ndoboru\nróżnicującego,\n2.\nwyniki badań wskazują na zróżnicowany poziom\ntolerancji na miedź między populacjami.\nC.\ndoboru\nstabilizującego,\n3.\nwraz z czasem wzrasta odporność populacji\nna skażenie gleby miedzią.","answer":"A3","answer_text":"20.1. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający:\nobjaśnia […] informacje […], dobierając\nracjonalne argumenty […].\nI. Poznanie świata organizmów na różnych\npoziomach organizacji życia. Zdający […]\nprzedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska\nbiologiczne […].\nIX. Ewolucja.\n2. Dobór naturalny. Zdający:\n2) przedstawia mechanizm działania doboru\nnaturalnego i jego rodzaje (stabilizujący,\nkierunkowy, różnicujący), omawia skutki\ndoboru w postaci powstawania adaptacji\nu organizmów.\nZasady oceniania\n1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nA3","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**A. doboru kierunkowego, 3. - wraz z czasem wzrasta odporność populacji na skażenie gleby miedzią.**\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co dzieje się w populacji krok po kroku\n\n1. **Zmienna selekcyjna:** Wysoka zawartość miedzi w glebie → silna presja selekcyjna eliminuje osobniki o niskiej tolerancji (ich korzenie rosną słabo → nie przeżywają / słabiej się rozmnażają).\n2. **Kierunek selekcji:** Przeżywają i zostawiają potomstwo TYLKO osobniki z **wyżej niż przeciętna** tolerancją na miedź. Jedno ekstremum rozkładu cechy (duża tolerancja) jest faworyzowane.\n3. **Skutek w czasie:** Średnia tolerancja populacji **przesuwa się w jednym kierunku** - ku coraz większej odporności. Starsze populacje (70 lat na glebie skażonej) są bardziej tolerancyjne niż młodsze (4 lata).\n4. **To jest definicja doboru kierunkowego:** selekcja faworyzuje jedno ekstremum rozkładu fenotypowego → środek ciężkości populacji stopniowo wędruje w tym kierunku przez kolejne pokolenia.\n\n**Uzasadnienie 3.** idealnie opisuje ten skutek: \"wraz z czasem wzrasta odporność populacji\" = unidirectionalna zmiana średniej cechy = dobór **kierunkowy**, nie inny.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez definicje typów doboru\n\n| Typ doboru | Co faworyzuje | Skutek w populacji | Pasuje do tekstu? |\n| **Kierunkowy (A)** | Jedno ekstremum (tu: max tolerancja) | Przesunięcie średniej w jednym kierunku | ✅ TAK - tolerancja rośnie z czasem |\n| **Różnicujący (B)** | **Oba** ekstrema jednocześnie | Rozkład staje się dwumodalny (dwa \"szczyty\") | ❌ NIE - nie ma tu faworyzowania osobników wrażliwych |\n| **Stabilizujący (C)** | Średnia, eliminuje ekstrema | Rozkład zwęża się wokół środka, populacja nie zmienia średniej | ❌ NIE - populacja zmienia się (nie jest utrzymywana na stałym poziomie) |\n\n→ Jedyna spójna odpowiedź: **A. dobór kierunkowy**.\n\n## Sposób 3 - Analiza uzasadnień: które pasuje do kierunkowego?\n\nSprawdź każde uzasadnienie niezależnie:\n\n**Uzasadnienie 1.** *\"wysokie stężenie miedzi utrzymywało się przez wiele lat\"*\n- To opisuje **warunek środowiskowy** (stała presja), ale nie wyjaśnia DLACZEGO dobór jest kierunkowy (a nie stabilizujący - ta sama presja przez lata mogłaby teoretycznie utrzymywać populację na plateau). → ❌ Nie jest uzasadnieniem dla kierunkowego.\n\n**Uzasadnienie 2.** *\"wyniki wskazują na zróżnicowany poziom tolerancji między populacjami\"*\n- Zróżnicowanie między populacjami to zapis **dokonanej ewolucji** w różnych populacjach - ale samo \"zróżnicowanie\" sugeruje dobór **różnicujący** (rozrywający, faworyzujący dwa bieguny). Poza tym w tekście nie opisano faworyzowania populacji wrażliwych. → ❌ Pasowałoby do B, ale B jest błędne.\n\n**Uzasadnienie 3.** *\"wraz z czasem wzrasta odporność populacji\"*\n- To dokładnie opisuje **unidirectionalne przesunięcie fenotypu** w czasie = definicja doboru kierunkowego. Starsze populacje (dłużej pod presją) → wyższa tolerancja. → ✅ JEDYNE pasujące.\n\n**Odpowiedź: A + 3.**\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 20.1, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń zaznaczył: **A i 3**\n> - **0 pkt** - każda inna kombinacja, w tym A bez uzasadnienia, uzasadnienie bez litery, lub A+1, A+2, B+cokolwiek, C+cokolwiek\n> - **Uwagi (orientacyjne):** Wymagana jest poprawna kombinacja obu elementów - zarówno litery (typ doboru), jak i uzasadnienia (3.). Zaznaczenie samej litery A bez uzasadnienia 3. = 0 pkt.\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji trzech typów doboru naturalnego i umiejętność interpretacji opisu eksperymentu. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji ewolucji (definicje typów doboru to wiedza z podręcznika, nie wzory formalne).\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd ucznia |\n| **A + 1** | Uczeń kojarzy: \"długi czas = długo działający dobór kierunkowy\" - tymczasem uzasadnienie 1. opisuje tylko trwałość presji, nie kierunek zmiany. Równie dobrze długo działający może być dobór stabilizujący. |\n| **B + 2** | Uczeń widzi \"zróżnicowanie między populacjami\" i myśli o doborze różnicującym (rozbijającym). Błąd: dobór różnicujący oznacza faworyzowanie OBU ekstremów JEDNOCZEŚNIE w tej samej populacji. Tu tylko jedno ekstremum (odporność) jest faworyzowane. |\n| **C + 1** | Uczeń myśli: \"stałe środowisko = dobór stabilizujący (utrzymuje stan)\". Błąd: stabilizujący utrzymuje DOTYCHCZASOWĄ średnią cechy. Tu średnia populacji ZMIENIA SIĘ (rośnie tolerancja) → to zaprzeczenie stabilizacji. |\n| **B + 3** | Uczeń wie, że uzasadnienie 3. jest poprawne, ale myli typy: \"wzrost odporności = rozbicie populacji na dwa typy\". Błąd: dobór różnicujący tworzy dwa ekstrema, nie przesuwa całej populacji w jednym kierunku. |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Dobór **różnicujący** (disruptive) ≠ \"różne populacje mają różne cechy\" - to znaczy faworyzowanie OBUS ekstremów w tej samej populacji (np. ptaki z dziobem bardzo długim LUB bardzo krótkim, a środkowy wymierają). Słowo \"różnicujący\" kusi, gdy tekst mówi o zróżnicowaniu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Dobór **stabilizujący** bywa mylony ze \"stałą presją środowiskową\". Stabilizujący = eliminuje ekstrema → populacja nie zmienia średniej. Gdy średnia ROŚNIE lub MALEJE = kierunkowy.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** W zadaniach \"połącz literę z uzasadnieniem\" - najpierw ustal TYP doboru przez mechanizm (kierunek zmiany populacji), potem dobierz uzasadnienie. Nie szukaj uzasadnienia na ślepo - łatwo dopasować złe do złej litery i \"jakoś pasuje\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Cecha ilościowa warunkowana przez geny kumulatywne (poligeniczna) daje ciągły rozkład fenotypów - to właśnie umożliwia działanie doboru kierunkowego (jest wiele pośrednich wartości tolerancji, selekcja systematycznie przesuwa rozkład).","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-20.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":"zadaniazmatur","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.1. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.<br>W tekście opisano skutki działania<br>A.<br>doboru<br>kierunkowego,<br>ponieważ<br>1.<br>wysokie stężenie miedzi w glebie utrzymywało<br>się na przestrzeni wielu lat.<br>B.<br>doboru<br>różnicującego,<br>2.<br>wyniki badań wskazują na zróżnicowany poziom<br>tolerancji na miedź między populacjami.<br>C.<br>doboru<br>stabilizującego,<br>3.<br>wraz z czasem wzrasta odporność populacji<br>na skażenie gleby miedzią.</p>","answer_text_html":"<p>20.1. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający:<br>objaśnia […] informacje […], dobierając<br>racjonalne argumenty […].<br>I. Poznanie świata organizmów na różnych<br>poziomach organizacji życia. Zdający […]<br>przedstawia i wyjaśnia procesy i zjawiska<br>biologiczne […].<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Dobór naturalny. Zdający:</li><li>przedstawia mechanizm działania doboru</li></ol>\n<p>naturalnego i jego rodzaje (stabilizujący,<br>kierunkowy, różnicujący), omawia skutki<br>doboru w postaci powstawania adaptacji<br>u organizmów.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za prawidłowe dokończenie zdania.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>A3</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>A. doboru kierunkowego, 3. - wraz z czasem wzrasta odporność populacji na skażenie gleby miedzią.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: co dzieje się w populacji krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Zmienna selekcyjna:</strong> Wysoka zawartość miedzi w glebie → silna presja selekcyjna eliminuje osobniki o niskiej tolerancji (ich korzenie rosną słabo → nie przeżywają / słabiej się rozmnażają).</li><li><strong>Kierunek selekcji:</strong> Przeżywają i zostawiają potomstwo TYLKO osobniki z <strong>wyżej niż przeciętna</strong> tolerancją na miedź. Jedno ekstremum rozkładu cechy (duża tolerancja) jest faworyzowane.</li><li><strong>Skutek w czasie:</strong> Średnia tolerancja populacji <strong>przesuwa się w jednym kierunku</strong> - ku coraz większej odporności. Starsze populacje (70 lat na glebie skażonej) są bardziej tolerancyjne niż młodsze (4 lata).</li><li><strong>To jest definicja doboru kierunkowego:</strong> selekcja faworyzuje jedno ekstremum rozkładu fenotypowego → środek ciężkości populacji stopniowo wędruje w tym kierunku przez kolejne pokolenia.</li></ol>\n<p><strong>Uzasadnienie 3.</strong> idealnie opisuje ten skutek: &quot;wraz z czasem wzrasta odporność populacji&quot; = unidirectionalna zmiana średniej cechy = dobór <strong>kierunkowy</strong>, nie inny.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez definicje typów doboru</h4>\n<p>| Typ doboru | Co faworyzuje | Skutek w populacji | Pasuje do tekstu? |<br>| <strong>Kierunkowy (A)</strong> | Jedno ekstremum (tu: max tolerancja) | Przesunięcie średniej w jednym kierunku | ✅ TAK - tolerancja rośnie z czasem |<br>| <strong>Różnicujący (B)</strong> | <strong>Oba</strong> ekstrema jednocześnie | Rozkład staje się dwumodalny (dwa &quot;szczyty&quot;) | ❌ NIE - nie ma tu faworyzowania osobników wrażliwych |<br>| <strong>Stabilizujący (C)</strong> | Średnia, eliminuje ekstrema | Rozkład zwęża się wokół środka, populacja nie zmienia średniej | ❌ NIE - populacja zmienia się (nie jest utrzymywana na stałym poziomie) |</p>\n<p>→ Jedyna spójna odpowiedź: <strong>A. dobór kierunkowy</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Analiza uzasadnień: które pasuje do kierunkowego?</h4>\n<p>Sprawdź każde uzasadnienie niezależnie:</p>\n<p><strong>Uzasadnienie 1.</strong> <em>&quot;wysokie stężenie miedzi utrzymywało się przez wiele lat&quot;</em></p>\n<ul><li>To opisuje <strong>warunek środowiskowy</strong> (stała presja), ale nie wyjaśnia DLACZEGO dobór jest kierunkowy (a nie stabilizujący - ta sama presja przez lata mogłaby teoretycznie utrzymywać populację na plateau). → ❌ Nie jest uzasadnieniem dla kierunkowego.</li></ul>\n<p><strong>Uzasadnienie 2.</strong> <em>&quot;wyniki wskazują na zróżnicowany poziom tolerancji między populacjami&quot;</em></p>\n<ul><li>Zróżnicowanie między populacjami to zapis <strong>dokonanej ewolucji</strong> w różnych populacjach - ale samo &quot;zróżnicowanie&quot; sugeruje dobór <strong>różnicujący</strong> (rozrywający, faworyzujący dwa bieguny). Poza tym w tekście nie opisano faworyzowania populacji wrażliwych. → ❌ Pasowałoby do B, ale B jest błędne.</li></ul>\n<p><strong>Uzasadnienie 3.</strong> <em>&quot;wraz z czasem wzrasta odporność populacji&quot;</em></p>\n<ul><li>To dokładnie opisuje <strong>unidirectionalne przesunięcie fenotypu</strong> w czasie = definicja doboru kierunkowego. Starsze populacje (dłużej pod presją) → wyższa tolerancja. → ✅ JEDYNE pasujące.</li></ul>\n<p><strong>Odpowiedź: A + 3.</strong></p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 20.1, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń zaznaczył: <strong>A i 3</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - każda inna kombinacja, w tym A bez uzasadnienia, uzasadnienie bez litery, lub A+1, A+2, B+cokolwiek, C+cokolwiek<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> Wymagana jest poprawna kombinacja obu elementów - zarówno litery (typ doboru), jak i uzasadnienia (3.). Zaznaczenie samej litery A bez uzasadnienia 3. = 0 pkt.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość definicji trzech typów doboru naturalnego i umiejętność interpretacji opisu eksperymentu. Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji ewolucji (definicje typów doboru to wiedza z podręcznika, nie wzory formalne).</p>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>A + 1</strong> | Uczeń kojarzy: &quot;długi czas = długo działający dobór kierunkowy&quot; - tymczasem uzasadnienie 1. opisuje tylko trwałość presji, nie kierunek zmiany. Równie dobrze długo działający może być dobór stabilizujący. |<br>| <strong>B + 2</strong> | Uczeń widzi &quot;zróżnicowanie między populacjami&quot; i myśli o doborze różnicującym (rozbijającym). Błąd: dobór różnicujący oznacza faworyzowanie OBU ekstremów JEDNOCZEŚNIE w tej samej populacji. Tu tylko jedno ekstremum (odporność) jest faworyzowane. |<br>| <strong>C + 1</strong> | Uczeń myśli: &quot;stałe środowisko = dobór stabilizujący (utrzymuje stan)&quot;. Błąd: stabilizujący utrzymuje DOTYCHCZASOWĄ średnią cechy. Tu średnia populacji ZMIENIA SIĘ (rośnie tolerancja) → to zaprzeczenie stabilizacji. |<br>| <strong>B + 3</strong> | Uczeń wie, że uzasadnienie 3. jest poprawne, ale myli typy: &quot;wzrost odporności = rozbicie populacji na dwa typy&quot;. Błąd: dobór różnicujący tworzy dwa ekstrema, nie przesuwa całej populacji w jednym kierunku. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Dobór <strong>różnicujący</strong> (disruptive) ≠ &quot;różne populacje mają różne cechy&quot; - to znaczy faworyzowanie OBUS ekstremów w tej samej populacji (np. ptaki z dziobem bardzo długim LUB bardzo krótkim, a środkowy wymierają). Słowo &quot;różnicujący&quot; kusi, gdy tekst mówi o zróżnicowaniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Dobór <strong>stabilizujący</strong> bywa mylony ze &quot;stałą presją środowiskową&quot;. Stabilizujący = eliminuje ekstrema → populacja nie zmienia średniej. Gdy średnia ROŚNIE lub MALEJE = kierunkowy.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> W zadaniach &quot;połącz literę z uzasadnieniem&quot; - najpierw ustal TYP doboru przez mechanizm (kierunek zmiany populacji), potem dobierz uzasadnienie. Nie szukaj uzasadnienia na ślepo - łatwo dopasować złe do złej litery i &quot;jakoś pasuje&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Cecha ilościowa warunkowana przez geny kumulatywne (poligeniczna) daje ciągły rozkład fenotypów - to właśnie umożliwia działanie doboru kierunkowego (jest wiele pośrednich wartości tolerancji, selekcja systematycznie przesuwa rozkład).</blockquote>"}]}