{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/20.2","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"20.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego najwyższy poziom tolerancji uzyskały rośliny z najstarszych\npopulacji. W odpowiedzi uwzględnij działanie doboru naturalnego.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n20.1.\n20.2.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)","answer":null,"answer_text":"20.2. (0-1)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający:\nobjaśnia […] informacje, wyjaśnia\nzależności przyczynowo-skutkowe,\nformułuje wnioski, […] związane\nz omawianymi zagadnieniami biologicznymi,\ndobierając racjonalne argumenty […].\nIX. Ewolucja.\n2. Dobór naturalny. Zdający:\n1) wykazuje rolę mutacji i rekombinacji\ngenetycznej w powstawaniu zmienności,\nktóra jest surowcem ewolucji;\n2) przedstawia mechanizm działania doboru\nnaturalnego […], omawia skutki doboru\nw postaci powstawania adaptacji\nu organizmów.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające długie działanie pozytywnego doboru\nnaturalnego polegającego na przetrwaniu i rozrodzie osobników z jak największą\nliczbą korzystnych mutacji (alleli, genów, cech) i w konsekwencji wzrost częstości\nkorzystnych mutacji w czasie.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nDługotrwała ekspozycja roślin na toksyczną miedź spowodowała przetrwanie\ni rozmnażanie się w kolejnych pokoleniach osobników z coraz większą liczbą korzystnych\nmutacji.\nPonieważ rośliny, które przetrwały wysokie stężenie miedzi rozmnażały się\ni przekazywały potomkom geny warunkujące tolerancję na miedź, więc z pokolenia na\npokolenie wraz z czasem tolerancja na miedź wzrastała, bo rośliny miały coraz więcej\ngenów warunkujących tolerancję na miedź.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Najstarsze populacje były najdłużej poddawane działaniu czynnika stresowego (np. metali ciężkich / zanieczyszczenia), więc dobór naturalny działał przez największą liczbę pokoleń - eliminując osobniki wrażliwe i pozostawiając tolerancyjne, co stopniowo zwiększało średni poziom tolerancji w populacji.**\n\n## Sposób 1 - Mechanizm doboru naturalnego krok po kroku\n\n1. **Zmienność wyjściowa:** W każdej populacji roślin istnieje naturalna zmienność genetyczna - część osobników ma allele warunkujące wyższą tolerancję, część niższą.\n\n2. **Presja selekcyjna:** Czynnik środowiskowy (np. metale ciężkie w glebie, zanieczyszczenie przemysłowe) działa jako **czynnik selekcyjny** - obniża przeżywalność i sukces rozrodczy osobników mniej tolerancyjnych.\n\n3. **Eliminacja osobników wrażliwych:** Osobniki o niskiej tolerancji **giną lub nie rozmnażają się** skutecznie - nie przekazują swoich alleli następnemu pokoleniu.\n\n4. **Selekcja osobników tolerancyjnych:** Osobniki o wyższej tolerancji **przeżywają i rozmnażają się** - przekazują allele tolerancji potomstwu.\n\n5. **Kumulacja przez pokolenia:** Z każdym pokoleniem **częstość alleli tolerancji rośnie** w puli genowej populacji.\n\n6. **Wniosek:** Im dłużej trwa ten proces (= im starsza populacja), tym więcej pokoleń selekcji minęło → **tym wyższy przeciętny poziom tolerancji** całej populacji.\n\n> **Najstarsze populacje = najwięcej pokoleń selekcji = najwyższa kumulacja alleli tolerancji = najwyższy poziom tolerancji.**\n\n## Sposób 2 - Porównanie populacji przez pryzmat czasu trwania selekcji\n\n| Cecha | Populacja młoda | Populacja stara |\n| Liczba pokoleń pod presją selekcyjną | mało | dużo |\n| Częstość alleli tolerancji | niska | wysoka |\n| Udział osobników wrażliwych | duży | mały (zostali wyeliminowani) |\n| Średni poziom tolerancji populacji | niski | wysoki |\n\n**Wniosek przez kontrast:** Młoda populacja dopiero zaczyna być \"przesiewana\" przez dobór - większość wrażliwych osobników jeszcze nie zdążyła być wyeliminowana. Stara populacja przeszła już wielokrotne \"przesiewanie\" - pula genowa jest już silnie przesunięta w stronę alleli tolerancji.\n\n## Sposób 3 - Argumentacja ewolucyjna przez adaptację lokalną\n\n**Adaptacja lokalna** to zjawisko polegające na tym, że populacje żyjące w danym środowisku przez długi czas stają się do niego lepiej przystosowane niż populacje ze środowisk innych.\n\n- Stara populacja = **długa historia współistnienia z czynnikiem stresowym** → silna adaptacja lokalna.\n- Nowa populacja = **krótka historia** → słaba adaptacja, bo dobór nie zdążył zmienić częstości alleli.\n\nTo wyjaśnia, dlaczego **wiek populacji koreluje z poziomem tolerancji** - nie dlatego, że \"starsze rośliny są bardziej odporne\" (to błąd!), ale dlatego że **w starszych populacjach allele tolerancji zdążyły osiągnąć wyższą częstość** dzięki wielopokoleniowemu działaniu doboru naturalnego.\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 20.2, max 1 pkt):**\n> - **1 pkt** - uczeń wyjaśnia, że najstarsze populacje były **najdłużej poddawane działaniu doboru naturalnego**, który **eliminował osobniki o niższej tolerancji** (lub: faworyzował/pozostawiał osobniki o wyższej tolerancji), przez co **w kolejnych pokoleniach wzrastała częstość genotypów/alleli warunkujących wyższą tolerancję**\n> - **0 pkt** - odpowiedź niepełna lub błędna; brak odniesienia do doboru naturalnego; odpowiedź lakoniczna (\"bo były dłużej wystawione na działanie czynnika\" - bez mechanizmu doboru)\n> - **Akceptowane warianty:** wskazanie eliminacji osobników wrażliwych LUB wskazanie przeżywania i rozmnażania osobników tolerancyjnych - wystarczy jeden kierunek doboru\n> - **Uwagi (orientacyjne):** ❌ Nie uznaje się odpowiedzi sugerujących nabytą tolerancję osobniczą (\"rośliny przystosowały się w ciągu życia\") - to lamarckizm, nie darwinizm\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu doboru naturalnego i zasad ewolucji darwinowskiej.\n\n> Gdyby zadanie dotyczyło **częstości alleli** w populacji (np. pytanie o obliczenie), wtedy sięgamy po:\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 4 - prawo Hardy'ego-Weinberga:**\n> \\(p + q = 1\\), \\((p+q)^2 = p^2 + 2pq + q^2\\)\n> gdzie \\(p\\) = częstość allelu dominującego, \\(q\\) = częstość allelu recesywnego.\n\n## Częste błędne odpowiedzi\n\n| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |\n| \"Rośliny najstarszych populacji żyją dłużej i miały czas, żeby się przyzwyczaić do warunków\" | To lamarckizm - tolerancja nabyta osobniczo **nie jest dziedziczona**; CKE tego nie uzna |\n| \"Najstarsze populacje mają więcej mutacji tolerancji\" | Samo stwierdzenie mutacji bez wskazania **mechanizmu selekcji** to odpowiedź niekompletna |\n| \"Były tam od dawna, więc są bardziej odporne\" | Zbyt ogólne - brak mechanizmu (dobór eliminuje wrażliwych → zmiana puli genowej) |\n| \"Dobór naturalny działał i wybrał najlepsze rośliny\" | Za mało konkretne - trzeba wskazać ŻE eliminował wrażliwe **w kolejnych pokoleniach**, zwiększając częstość alleli tolerancji |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga - lamarckizm vs darwinizm:** Najczęstszy błąd to napisanie, że \"rośliny przystosowały się do warunków\" - sugeruje to nabytą cechę, co jest lamarckizmem. Prawidłowo: **dobór naturalny zmienił skład genetyczny populacji**, nie zmienił poszczególnych osobników.\n\n> ⚠️ **Uwaga - osobnik vs populacja:** Dobór naturalny działa na poziomie **populacji** przez wiele pokoleń. Nie piszemy \"roślina stała się bardziej odporna\" - piszemy \"populacja zmieniła skład genetyczny, zwiększając częstość alleli tolerancji\".\n\n> ⚠️ **Uwaga - 1 punkt = kompletna odpowiedź:** Przy 1 pkt za zadanie klucz CKE wymaga zazwyczaj **obu elementów**: (1) wskazania czasu trwania selekcji LUB liczby pokoleń ORAZ (2) mechanizmu doboru (eliminacja wrażliwych / sukces tolerancyjnych → zmiana puli genowej). Sam \"czas\" bez mechanizmu = 0 pkt.","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-20.2.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego najwyższy poziom tolerancji uzyskały rośliny z najstarszych<br>populacji. W odpowiedzi uwzględnij działanie doboru naturalnego.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>20.1.<br>20.2.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100<br>BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)</p>","answer_text_html":"<p>20.2. (0-1)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający:<br>objaśnia […] informacje, wyjaśnia<br>zależności przyczynowo-skutkowe,<br>formułuje wnioski, […] związane<br>z omawianymi zagadnieniami biologicznymi,<br>dobierając racjonalne argumenty […].<br>IX. Ewolucja.</p>\n<ol><li>Dobór naturalny. Zdający:</li><li>wykazuje rolę mutacji i rekombinacji</li></ol>\n<p>genetycznej w powstawaniu zmienności,<br>która jest surowcem ewolucji;</p>\n<ol><li>przedstawia mechanizm działania doboru</li></ol>\n<p>naturalnego […], omawia skutki doboru<br>w postaci powstawania adaptacji<br>u organizmów.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające długie działanie pozytywnego doboru<br>naturalnego polegającego na przetrwaniu i rozrodzie osobników z jak największą<br>liczbą korzystnych mutacji (alleli, genów, cech) i w konsekwencji wzrost częstości<br>korzystnych mutacji w czasie.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Długotrwała ekspozycja roślin na toksyczną miedź spowodowała przetrwanie<br>i rozmnażanie się w kolejnych pokoleniach osobników z coraz większą liczbą korzystnych<br>mutacji.<br>Ponieważ rośliny, które przetrwały wysokie stężenie miedzi rozmnażały się<br>i przekazywały potomkom geny warunkujące tolerancję na miedź, więc z pokolenia na<br>pokolenie wraz z czasem tolerancja na miedź wzrastała, bo rośliny miały coraz więcej<br>genów warunkujących tolerancję na miedź.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Najstarsze populacje były najdłużej poddawane działaniu czynnika stresowego (np. metali ciężkich / zanieczyszczenia), więc dobór naturalny działał przez największą liczbę pokoleń - eliminując osobniki wrażliwe i pozostawiając tolerancyjne, co stopniowo zwiększało średni poziom tolerancji w populacji.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm doboru naturalnego krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Zmienność wyjściowa:</strong> W każdej populacji roślin istnieje naturalna zmienność genetyczna - część osobników ma allele warunkujące wyższą tolerancję, część niższą.</li></ol>\n<ol><li><strong>Presja selekcyjna:</strong> Czynnik środowiskowy (np. metale ciężkie w glebie, zanieczyszczenie przemysłowe) działa jako <strong>czynnik selekcyjny</strong> - obniża przeżywalność i sukces rozrodczy osobników mniej tolerancyjnych.</li></ol>\n<ol><li><strong>Eliminacja osobników wrażliwych:</strong> Osobniki o niskiej tolerancji <strong>giną lub nie rozmnażają się</strong> skutecznie - nie przekazują swoich alleli następnemu pokoleniu.</li></ol>\n<ol><li><strong>Selekcja osobników tolerancyjnych:</strong> Osobniki o wyższej tolerancji <strong>przeżywają i rozmnażają się</strong> - przekazują allele tolerancji potomstwu.</li></ol>\n<ol><li><strong>Kumulacja przez pokolenia:</strong> Z każdym pokoleniem <strong>częstość alleli tolerancji rośnie</strong> w puli genowej populacji.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wniosek:</strong> Im dłużej trwa ten proces (= im starsza populacja), tym więcej pokoleń selekcji minęło → <strong>tym wyższy przeciętny poziom tolerancji</strong> całej populacji.</li></ol>\n<blockquote><strong>Najstarsze populacje = najwięcej pokoleń selekcji = najwyższa kumulacja alleli tolerancji = najwyższy poziom tolerancji.</strong></blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Porównanie populacji przez pryzmat czasu trwania selekcji</h4>\n<p>| Cecha | Populacja młoda | Populacja stara |<br>| Liczba pokoleń pod presją selekcyjną | mało | dużo |<br>| Częstość alleli tolerancji | niska | wysoka |<br>| Udział osobników wrażliwych | duży | mały (zostali wyeliminowani) |<br>| Średni poziom tolerancji populacji | niski | wysoki |</p>\n<p><strong>Wniosek przez kontrast:</strong> Młoda populacja dopiero zaczyna być &quot;przesiewana&quot; przez dobór - większość wrażliwych osobników jeszcze nie zdążyła być wyeliminowana. Stara populacja przeszła już wielokrotne &quot;przesiewanie&quot; - pula genowa jest już silnie przesunięta w stronę alleli tolerancji.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja ewolucyjna przez adaptację lokalną</h4>\n<p><strong>Adaptacja lokalna</strong> to zjawisko polegające na tym, że populacje żyjące w danym środowisku przez długi czas stają się do niego lepiej przystosowane niż populacje ze środowisk innych.</p>\n<ul><li>Stara populacja = <strong>długa historia współistnienia z czynnikiem stresowym</strong> → silna adaptacja lokalna.</li><li>Nowa populacja = <strong>krótka historia</strong> → słaba adaptacja, bo dobór nie zdążył zmienić częstości alleli.</li></ul>\n<p>To wyjaśnia, dlaczego <strong>wiek populacji koreluje z poziomem tolerancji</strong> - nie dlatego, że &quot;starsze rośliny są bardziej odporne&quot; (to błąd!), ale dlatego że <strong>w starszych populacjach allele tolerancji zdążyły osiągnąć wyższą częstość</strong> dzięki wielopokoleniowemu działaniu doboru naturalnego.</p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 20.2, max 1 pkt):</strong><br>- <strong>1 pkt</strong> - uczeń wyjaśnia, że najstarsze populacje były <strong>najdłużej poddawane działaniu doboru naturalnego</strong>, który <strong>eliminował osobniki o niższej tolerancji</strong> (lub: faworyzował/pozostawiał osobniki o wyższej tolerancji), przez co <strong>w kolejnych pokoleniach wzrastała częstość genotypów/alleli warunkujących wyższą tolerancję</strong><br>- <strong>0 pkt</strong> - odpowiedź niepełna lub błędna; brak odniesienia do doboru naturalnego; odpowiedź lakoniczna (&quot;bo były dłużej wystawione na działanie czynnika&quot; - bez mechanizmu doboru)<br>- <strong>Akceptowane warianty:</strong> wskazanie eliminacji osobników wrażliwych LUB wskazanie przeżywania i rozmnażania osobników tolerancyjnych - wystarczy jeden kierunek doboru<br>- <strong>Uwagi (orientacyjne):</strong> ❌ Nie uznaje się odpowiedzi sugerujących nabytą tolerancję osobniczą (&quot;rośliny przystosowały się w ciągu życia&quot;) - to lamarckizm, nie darwinizm</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość mechanizmu doboru naturalnego i zasad ewolucji darwinowskiej.</p>\n<blockquote>Gdyby zadanie dotyczyło <strong>częstości alleli</strong> w populacji (np. pytanie o obliczenie), wtedy sięgamy po:<br>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 4 - prawo Hardy&#x27;ego-Weinberga:</strong><br>\\(p + q = 1\\), \\((p+q)^2 = p^2 + 2pq + q^2\\)<br>gdzie \\(p\\) = częstość allelu dominującego, \\(q\\) = częstość allelu recesywnego.</blockquote>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |<br>| &quot;Rośliny najstarszych populacji żyją dłużej i miały czas, żeby się przyzwyczaić do warunków&quot; | To lamarckizm - tolerancja nabyta osobniczo <strong>nie jest dziedziczona</strong>; CKE tego nie uzna |<br>| &quot;Najstarsze populacje mają więcej mutacji tolerancji&quot; | Samo stwierdzenie mutacji bez wskazania <strong>mechanizmu selekcji</strong> to odpowiedź niekompletna |<br>| &quot;Były tam od dawna, więc są bardziej odporne&quot; | Zbyt ogólne - brak mechanizmu (dobór eliminuje wrażliwych → zmiana puli genowej) |<br>| &quot;Dobór naturalny działał i wybrał najlepsze rośliny&quot; | Za mało konkretne - trzeba wskazać ŻE eliminował wrażliwe <strong>w kolejnych pokoleniach</strong>, zwiększając częstość alleli tolerancji |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - lamarckizm vs darwinizm:</strong> Najczęstszy błąd to napisanie, że &quot;rośliny przystosowały się do warunków&quot; - sugeruje to nabytą cechę, co jest lamarckizmem. Prawidłowo: <strong>dobór naturalny zmienił skład genetyczny populacji</strong>, nie zmienił poszczególnych osobników.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - osobnik vs populacja:</strong> Dobór naturalny działa na poziomie <strong>populacji</strong> przez wiele pokoleń. Nie piszemy &quot;roślina stała się bardziej odporna&quot; - piszemy &quot;populacja zmieniła skład genetyczny, zwiększając częstość alleli tolerancji&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - 1 punkt = kompletna odpowiedź:</strong> Przy 1 pkt za zadanie klucz CKE wymaga zazwyczaj <strong>obu elementów</strong>: (1) wskazania czasu trwania selekcji LUB liczby pokoleń ORAZ (2) mechanizmu doboru (eliminacja wrażliwych / sukces tolerancyjnych → zmiana puli genowej). Sam &quot;czas&quot; bez mechanizmu = 0 pkt.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Długotrwała ekspozycja roślin na toksyczną miedź spowodowała przetrwanie i rozmnażanie się w kolejnych pokoleniach osobników z coraz większą liczbą korzystnych mutacji.</p>"}]}