{"id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad/6.5","paper_id":"biologia-2022-maj-matura-rozszerzona","number":"6.5","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2022,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.5. (0-2)\nWykaż, że wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę. W odpowiedzi uwzględnij różnicę\nw budowie wirusów i bakterii oraz mechanizm działania streptomycyny.\nWypełnia\negzaminator\nNr zadania\n6.1.\n6.2.\n6.3.\n6.4.\n6.5.\nMaks. liczba pkt\n1\n1\n1\n1\n2\nUzyskana liczba pkt\nEBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"6.5. (0-2)\nWymagania egzaminacyjne 2022\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nV. Rozumowanie i argumentacja. Zdający\nobjaśnia i komentuje informacje […],\nwyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe.\nIV. Przegląd różnorodności organizmów.\n2. Wirusy. Zdający:\n1) omawia podstawowe elementy budowy\nwirionu […].\n3. Bakterie. Zdający:\n1) przedstawia różnorodność bakterii pod\nwzględem budowy komórki […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za prawidłowe wykazanie, że wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę,\nuwzględniające wiązanie się streptomycyny z bakteryjnymi rybosomami, które nie\nwystępują u wirusów.\n1 pkt - za prawidłowe opisanie mechanizmu działania streptomycyny lub za prawidłowe\nopisanie różnic w budowie wirusów i bakterii.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nStreptomycyna działa na bakterie poprzez zahamowanie syntezy białek zachodzącej\nw rybosomach, których nie mają wirusy.\nTen antybiotyk łączy się z rybosomami, a wirusy nie mają własnych rybosomów, dlatego\nstreptomycyna nie będzie miała wpływu na replikację wirusów.\nWirusy korzystają z maszynerii translacyjnej eukariotycznych komórek gospodarza,\na streptomycyna oddziałuje z podjednostką rybosomu prokariotycznego.\nZadanie 7. (0-5)","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę, ponieważ nie posiadają własnych rybosomów - czyli struktury, na którą streptomycyna działa u bakterii.** Streptomycyna nie ma w wirusie żadnego celu (targetu molekularnego).\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku\n\n**Krok 1. Co to jest streptomycyna i jak działa na bakterie?**\n\nStreptomycyna jest antybiotykiem aminoglikozydowym. Jej mechanizm działania:\n- wiąże się nieodwracalnie z podjednostką **30S rybosomu prokariotycznego** (rybosom 70S = 30S + 50S)\n- powoduje **błędne odczytywanie (misreading) kodu genetycznego** podczas translacji\n- w efekcie hamuje **syntezę białek** bakteryjnych → bakteria ginie\n\n**Krok 2. Co mają bakterie, czego nie mają wirusy?**\n\n| Cecha | Bakteria | Wirus |\n| Rybosom | TAK - 70S (30S + 50S) | NIE - brak |\n| Własna translacja | TAK | NIE - używa rybosomów komórki gospodarza |\n| Błona komórkowa | TAK | NIE (tylko kapsyd) |\n| Metabolizm | TAK | NIE - są niekomórkowe |\n\n**Krok 3. Wniosek - brak targetu:**\n\nWirusy są cząsteczkami **niekomórkowymi** - nie mają rybosomów, cytoplazmy ani metabolizmu. Do syntezy swoich białek **przejmują rybosomy komórki gospodarza** (80S u eukariontów). Ponieważ streptomycyna nie ma w wirusie żadnej struktury do której mogłaby się przyłączyć, **antybiotyk nie wywiera żadnego efektu**.\n\n> **Wniosek:** Brak rybosomu 30S w wirusie = brak targetu streptomycyny = brak wrażliwości.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja przez porównanie z bakterią (argumentacja przez kontrast)\n\nPytanie brzmi: *czego wirus NIE MA, co ma bakteria i co warunkuje działanie streptomycyny?*\n\n1. **Streptomycyna → target = podjednostka 30S rybosomu prokariotycznego**\n2. Sprawdzamy: *czy wirus ma rybosomy?* → **NIE.** Wirus to kapsyd + kwas nukleinowy. Brak jakichkolwiek organelli komórkowych.\n3. Skoro brak rybosomu 30S → streptomycyna nie ma do czego się przyłączyć → **nie działa**.\n4. Dodatkowo: nawet gdyby wirus jakoś \"wchłonął\" streptomycynę, translacja wirusowych białek i tak odbywa się na rybosomach **komórki gospodarza** (80S), które są inne strukturalnie od bakteryjnych 30S i **nie są celem streptomycyny**.\n\n> **Wniosek kontrastowy:** Bakteria jest komórką z rybosomem 70S → wrażliwa. Wirus jest niekomórkowy, bez rybosomów → niewrażliwy.\n\n## Sposób 3 - Definicyjny (od definicji wirusa do wniosku)\n\nWirus jest **obligatoryjnym pasożytem wewnątrzkomórkowym** - sam nie posiada struktur umożliwiających replikację ani syntezę białek. Z definicji:\n\n- brak rybosomów (wszystkich podjednostek: 30S, 50S, 40S, 60S)\n- brak enzymów metabolicznych\n- brak cytoplazmy\n\nStreptomycyna działa **wyłącznie na prokariotyczne rybosomy 30S**. Ponieważ wirusy:\n1. nie posiadają rybosomów w ogóle,\n2. a translację prowadzą na rybosomach **eukariontycznych (80S)** komórki gospodarza (które nie są celem streptomycyny),\n\nto antybiotyk nie może wywrzeć żadnego działania na wirus ani na proces jego namnażania.\n\n## Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)\n\n> 📋 **Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 6.5, max 2 pkt):**\n>\n> Zdający otrzymuje **1 punkt** za każdy z dwóch wymaganych elementów:\n>\n> - **1 pkt** - podanie różnicy w budowie: **wirusy nie mają rybosomów** (są organizmami / strukturami niekomórkowymi, pozakomórkowymi, nie posiadają organelli), natomiast bakterie posiadają rybosomy (podjednostkę 30S)\n> - **1 pkt** - podanie mechanizmu działania streptomycyny i wynikającego z niego braku wrażliwości wirusów: **streptomycyna działa na podjednostkę 30S rybosomu bakteryjnego** (hamuje syntezę białek przez wiązanie z 30S), wobec czego wirusy pozbawione tej struktury są na nią niewrażliwe\n>\n> **Akceptowane warianty:**\n> - \"wirusy nie mają własnych rybosomów, korzystają z rybosomów komórki gospodarza\" ✅\n> - \"streptomycyna uniemożliwia translację u bakterii, wirusy nie prowadzą własnej translacji\" ✅\n> - \"antybiotyki działają na struktury komórkowe, a wirusy są niekomórkowe\" ✅ (jeśli uzupełnione o mechanizm)\n>\n> **Nie uznaje się:** ❌ samego stwierdzenia \"wirusy są niewrażliwe na antybiotyki\" bez uzasadnienia; ❌ \"wirusy nie mają ściany komórkowej\" jako jedynego argumentu (to tłumaczy oporność na penicylinę, nie streptomycynę)\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wymagana jest znajomość:\n- definicji i budowy wirusa (niekomórkowa, kapsyd + kwas nukleinowy)\n- budowy rybosomu prokariotycznego (70S = 30S + 50S)\n- mechanizmu działania streptomycyny (antybiotyk aminoglikozydowy → 30S)\n\nKarta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o antybiotykach ani budowie wirusów - to wiedza z podręcznika, nie narzędzie obliczeniowe.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - pisanie \"wirusy nie mają ściany komórkowej\". To wyjaśnia oporność na *penicylinę* (która niszczy syntezę peptydoglikanu), **nie na streptomycynę**. Tutaj kluczowy jest brak *rybosomu*, nie ściany!\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Uważaj na sformułowanie \"wirusy mają rybosomy komórki gospodarza\" - to błąd! Wirusy *używają* rybosomów komórki gospodarza, ale nie *mają* własnych. Klucz CKE nagradza precyzję: \"wirusy nie posiadają własnych rybosomów\".\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Niepełna odpowiedź - jeśli napiszesz tylko *\"wirusy to nie komórki\"* bez wskazania na **30S** i **mechanizm streptomycyny**, dostaniesz 1/2 punktów. Wykaż = daj DWA elementy: budowę + mechanizm.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Streptomycyna działa na **podjednostkę 30S** (małą), nie 50S (dużą). Inne antybiotyki (np. erytromycyna, chloramfenikol) działają na 50S - nie mylić!","image":"img/biologia-2022-maj-matura-rozszerzona/zad-6.5.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2022 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.5. (0-2)<br>Wykaż, że wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę. W odpowiedzi uwzględnij różnicę<br>w budowie wirusów i bakterii oraz mechanizm działania streptomycyny.<br>Wypełnia<br>egzaminator<br>Nr zadania<br>6.1.<br>6.2.<br>6.3.<br>6.4.<br>6.5.<br>Maks. liczba pkt<br>1<br>1<br>1<br>1<br>2<br>Uzyskana liczba pkt<br>EBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>6.5. (0-2)<br>Wymagania egzaminacyjne 2022<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>V. Rozumowanie i argumentacja. Zdający<br>objaśnia i komentuje informacje […],<br>wyjaśnia zależności przyczynowo-skutkowe.<br>IV. Przegląd różnorodności organizmów.</p>\n<ol><li>Wirusy. Zdający:</li><li>omawia podstawowe elementy budowy</li></ol>\n<p>wirionu […].</p>\n<ol><li>Bakterie. Zdający:</li><li>przedstawia różnorodność bakterii pod</li></ol>\n<p>względem budowy komórki […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za prawidłowe wykazanie, że wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę,<br>uwzględniające wiązanie się streptomycyny z bakteryjnymi rybosomami, które nie<br>występują u wirusów.<br>1 pkt - za prawidłowe opisanie mechanizmu działania streptomycyny lub za prawidłowe<br>opisanie różnic w budowie wirusów i bakterii.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań za 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Streptomycyna działa na bakterie poprzez zahamowanie syntezy białek zachodzącej<br>w rybosomach, których nie mają wirusy.<br>Ten antybiotyk łączy się z rybosomami, a wirusy nie mają własnych rybosomów, dlatego<br>streptomycyna nie będzie miała wpływu na replikację wirusów.<br>Wirusy korzystają z maszynerii translacyjnej eukariotycznych komórek gospodarza,<br>a streptomycyna oddziałuje z podjednostką rybosomu prokariotycznego.<br>Zadanie 7. (0-5)</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Wirusy nie są wrażliwe na streptomycynę, ponieważ nie posiadają własnych rybosomów - czyli struktury, na którą streptomycyna działa u bakterii.</strong> Streptomycyna nie ma w wirusie żadnego celu (targetu molekularnego).</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1. Co to jest streptomycyna i jak działa na bakterie?</strong></p>\n<p>Streptomycyna jest antybiotykiem aminoglikozydowym. Jej mechanizm działania:</p>\n<ul><li>wiąże się nieodwracalnie z podjednostką <strong>30S rybosomu prokariotycznego</strong> (rybosom 70S = 30S + 50S)</li><li>powoduje <strong>błędne odczytywanie (misreading) kodu genetycznego</strong> podczas translacji</li><li>w efekcie hamuje <strong>syntezę białek</strong> bakteryjnych → bakteria ginie</li></ul>\n<p><strong>Krok 2. Co mają bakterie, czego nie mają wirusy?</strong></p>\n<p>| Cecha | Bakteria | Wirus |<br>| Rybosom | TAK - 70S (30S + 50S) | NIE - brak |<br>| Własna translacja | TAK | NIE - używa rybosomów komórki gospodarza |<br>| Błona komórkowa | TAK | NIE (tylko kapsyd) |<br>| Metabolizm | TAK | NIE - są niekomórkowe |</p>\n<p><strong>Krok 3. Wniosek - brak targetu:</strong></p>\n<p>Wirusy są cząsteczkami <strong>niekomórkowymi</strong> - nie mają rybosomów, cytoplazmy ani metabolizmu. Do syntezy swoich białek <strong>przejmują rybosomy komórki gospodarza</strong> (80S u eukariontów). Ponieważ streptomycyna nie ma w wirusie żadnej struktury do której mogłaby się przyłączyć, <strong>antybiotyk nie wywiera żadnego efektu</strong>.</p>\n<blockquote><strong>Wniosek:</strong> Brak rybosomu 30S w wirusie = brak targetu streptomycyny = brak wrażliwości.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja przez porównanie z bakterią (argumentacja przez kontrast)</h4>\n<p>Pytanie brzmi: <em>czego wirus NIE MA, co ma bakteria i co warunkuje działanie streptomycyny?</em></p>\n<ol><li><strong>Streptomycyna → target = podjednostka 30S rybosomu prokariotycznego</strong></li><li>Sprawdzamy: <em>czy wirus ma rybosomy?</em> → <strong>NIE.</strong> Wirus to kapsyd + kwas nukleinowy. Brak jakichkolwiek organelli komórkowych.</li><li>Skoro brak rybosomu 30S → streptomycyna nie ma do czego się przyłączyć → <strong>nie działa</strong>.</li><li>Dodatkowo: nawet gdyby wirus jakoś &quot;wchłonął&quot; streptomycynę, translacja wirusowych białek i tak odbywa się na rybosomach <strong>komórki gospodarza</strong> (80S), które są inne strukturalnie od bakteryjnych 30S i <strong>nie są celem streptomycyny</strong>.</li></ol>\n<blockquote><strong>Wniosek kontrastowy:</strong> Bakteria jest komórką z rybosomem 70S → wrażliwa. Wirus jest niekomórkowy, bez rybosomów → niewrażliwy.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Definicyjny (od definicji wirusa do wniosku)</h4>\n<p>Wirus jest <strong>obligatoryjnym pasożytem wewnątrzkomórkowym</strong> - sam nie posiada struktur umożliwiających replikację ani syntezę białek. Z definicji:</p>\n<ul><li>brak rybosomów (wszystkich podjednostek: 30S, 50S, 40S, 60S)</li><li>brak enzymów metabolicznych</li><li>brak cytoplazmy</li></ul>\n<p>Streptomycyna działa <strong>wyłącznie na prokariotyczne rybosomy 30S</strong>. Ponieważ wirusy:</p>\n<ol><li>nie posiadają rybosomów w ogóle,</li><li>a translację prowadzą na rybosomach <strong>eukariontycznych (80S)</strong> komórki gospodarza (które nie są celem streptomycyny),</li></ol>\n<p>to antybiotyk nie może wywrzeć żadnego działania na wirus ani na proces jego namnażania.</p>\n<h4>Orientacyjny schemat punktowania (odtworzony przez AI - NIE oficjalny klucz CKE)</h4>\n<blockquote>📋 <strong>Orientacyjny schemat punktowania (nieoficjalny, odtworzony przez AI) (zadanie 6.5, max 2 pkt):</strong><br><br>Zdający otrzymuje <strong>1 punkt</strong> za każdy z dwóch wymaganych elementów:<br><br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie różnicy w budowie: <strong>wirusy nie mają rybosomów</strong> (są organizmami / strukturami niekomórkowymi, pozakomórkowymi, nie posiadają organelli), natomiast bakterie posiadają rybosomy (podjednostkę 30S)<br>- <strong>1 pkt</strong> - podanie mechanizmu działania streptomycyny i wynikającego z niego braku wrażliwości wirusów: <strong>streptomycyna działa na podjednostkę 30S rybosomu bakteryjnego</strong> (hamuje syntezę białek przez wiązanie z 30S), wobec czego wirusy pozbawione tej struktury są na nią niewrażliwe<br><br><strong>Akceptowane warianty:</strong><br>- &quot;wirusy nie mają własnych rybosomów, korzystają z rybosomów komórki gospodarza&quot; ✅<br>- &quot;streptomycyna uniemożliwia translację u bakterii, wirusy nie prowadzą własnej translacji&quot; ✅<br>- &quot;antybiotyki działają na struktury komórkowe, a wirusy są niekomórkowe&quot; ✅ (jeśli uzupełnione o mechanizm)<br><br><strong>Nie uznaje się:</strong> ❌ samego stwierdzenia &quot;wirusy są niewrażliwe na antybiotyki&quot; bez uzasadnienia; ❌ &quot;wirusy nie mają ściany komórkowej&quot; jako jedynego argumentu (to tłumaczy oporność na penicylinę, nie streptomycynę)</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wymagana jest znajomość:</p>\n<ul><li>definicji i budowy wirusa (niekomórkowa, kapsyd + kwas nukleinowy)</li><li>budowy rybosomu prokariotycznego (70S = 30S + 50S)</li><li>mechanizmu działania streptomycyny (antybiotyk aminoglikozydowy → 30S)</li></ul>\n<p>Karta wzorów EM2023 nie zawiera sekcji o antybiotykach ani budowie wirusów - to wiedza z podręcznika, nie narzędzie obliczeniowe.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - pisanie &quot;wirusy nie mają ściany komórkowej&quot;. To wyjaśnia oporność na <em>penicylinę</em> (która niszczy syntezę peptydoglikanu), <strong>nie na streptomycynę</strong>. Tutaj kluczowy jest brak <em>rybosomu</em>, nie ściany!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Uważaj na sformułowanie &quot;wirusy mają rybosomy komórki gospodarza&quot; - to błąd! Wirusy <em>używają</em> rybosomów komórki gospodarza, ale nie <em>mają</em> własnych. Klucz CKE nagradza precyzję: &quot;wirusy nie posiadają własnych rybosomów&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Niepełna odpowiedź - jeśli napiszesz tylko <em>&quot;wirusy to nie komórki&quot;</em> bez wskazania na <strong>30S</strong> i <strong>mechanizm streptomycyny</strong>, dostaniesz 1/2 punktów. Wykaż = daj DWA elementy: budowę + mechanizm.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Streptomycyna działa na <strong>podjednostkę 30S</strong> (małą), nie 50S (dużą). Inne antybiotyki (np. erytromycyna, chloramfenikol) działają na 50S - nie mylić!</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<p>Streptomycyna działa na bakterie poprzez zahamowanie syntezy białek zachodzącej w rybosomach, których nie mają wirusy.</p>"}]}