{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nPodaj nazwę białka stanowiącego główny składnik pierścieni tchawicy człowieka oraz\nnazwę polisacharydu stanowiącego główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach\nowadów.\nBiałko stanowiące główny składnik pierścieni tchawicy człowieka:\nPolisacharyd stanowiący główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach owadów:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących\nna różnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy;\n3) wykazuje związki pomiędzy strukturą\ni funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia.\nI. Chemizm życia.\n2. Składniki organiczne. Zdający:\n1) […] rozróżnia […] polisacharydy ([…]\nchityna) i określa znaczenie biologiczne\nwęglowodanów […].\n2) […] określa biologiczne znaczenie białek\n([…] kolagen […]) […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za podanie dwóch poprawnych nazw.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nBiałko stanowiące główny składnik pierścieni tchawicy człowieka: kolagen.\nPolisacharyd stanowiący główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach owadów: chityna.\nUwaga:\nDopuszcza się opisową odpowiedź „polimer N-acetyloglukozaminy” zamiast nazwy „chityna”.","solution":"- **Białko** w pierścieniach tchawicy człowieka: **kolagen** (główny składnik **chrząstki szklistej** budującej pierścienie). Chrząstka jest zbudowana z chondrocytów + macierzy bogatej w **kolagen typu II** + proteoglikany. - **Polisacharyd** w tchawkach owadów: **chityna** — polimer N-acetyloglukozaminy. Główny składnik **kutykuli owadów** (egzoszkielet + wyściółka tchawek). Zapewnia sztywność i ochronę przed urazami.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"układ oddechowy, tchawica, tchawki, kolagen, chityna, bronchoskopia","page_from":17,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Podaj nazwę białka stanowiącego główny składnik pierścieni tchawicy człowieka oraz<br>nazwę polisacharydu stanowiącego główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach<br>owadów.<br>Białko stanowiące główny składnik pierścieni tchawicy człowieka:<br>Polisacharyd stanowiący główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach owadów:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących<br>na różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje […] organizmy;</li><li>wykazuje związki pomiędzy strukturą</li></ol>\n<p>i funkcją na różnych poziomach organizacji<br>życia.<br>I. Chemizm życia.</p>\n<ol><li>Składniki organiczne. Zdający:</li><li>[…] rozróżnia […] polisacharydy ([…]</li></ol>\n<p>chityna) i określa znaczenie biologiczne<br>węglowodanów […].</p>\n<ol><li>[…] określa biologiczne znaczenie białek</li></ol>\n<p>([…] kolagen […]) […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za podanie dwóch poprawnych nazw.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Białko stanowiące główny składnik pierścieni tchawicy człowieka: kolagen.<br>Polisacharyd stanowiący główny składnik zgrubień kutykuli w tchawkach owadów: chityna.<br>Uwaga:<br>Dopuszcza się opisową odpowiedź „polimer N-acetyloglukozaminy” zamiast nazwy „chityna”.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<ul><li><strong>Białko</strong> w pierścieniach tchawicy człowieka: <strong>kolagen</strong> (główny składnik <strong>chrząstki szklistej</strong> budującej pierścienie). Chrząstka jest zbudowana z chondrocytów + macierzy bogatej w <strong>kolagen typu II</strong> + proteoglikany. - <strong>Polisacharyd</strong> w tchawkach owadów: <strong>chityna</strong> — polimer N-acetyloglukozaminy. Główny składnik <strong>kutykuli owadów</strong> (egzoszkielet + wyściółka tchawek). Zapewnia sztywność i ochronę przed urazami.</li></ul>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<ul><li>Pierścienie tchawicy człowieka → <strong>kolagen</strong></li><li>Zgrubienia kutykuli tchawek owadów → <strong>chityna</strong></li></ul>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: skład tkanki chrzęstnej i kutykuli</h4>\n<p><strong>Pierścienie tchawicy człowieka:</strong></p>\n<p>Pierścienie mają kształt podkowiasty i zbudowane są z <strong>chrząstki szklistej (hialinowej)</strong>. Macierz chrząstki hialinowej składa się w ~40% suchej masy z <strong>kolagenu</strong> (głównie typ II), który tworzy sieć fibryli nadających twardość i elastyczność. To kolagen decyduje o właściwościach mechanicznych pierścieni - utrzymują światło tchawicy otwarte, uniemożliwiając jej zapadnięcie podczas wdechu.</p>\n<blockquote>Kolagen = białko (polipeptyd bogaty w Gly-Pro-Hyp, trójhelisa) → organizacja III-rzędowa z udziałem wiązań kowalencyjnych (mostki peptydowe) i wodorowych między łańcuchami α.</blockquote>\n<p><strong>Zgrubienia kutykuli tchawek owadów:</strong></p>\n<p>Kutykula owadów jest szkieletem zewnętrznym produkowanym przez epidermę. Jej głównym składnikiem strukturalnym jest <strong>chityna</strong> - polisacharyd zbudowany z reszt <em>N</em>-acetylo-D-glukozaminy połączonych wiązaniami β(1→4)-glikozydowymi. To ten sam typ polisacharydu co w ścianie komórkowej grzybów. Pierścieniowe zgrubienia kutykuli w tchawkach (taenidia) utrzymują kanał powietrzny drożny - analogicznie do pierścieni chrzęstnych w tchawicy człowieka.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analogia strukturalno-funkcjonalna (nauka przez porównanie)</h4>\n<p>Oba układy rozwiązują <strong>ten sam problem inżynieryjny</strong>: kanał powietrzny musi pozostać drożny pod ciśnieniem.</p>\n<p>| Cecha | Tchawica człowieka | Tchawka owada |<br>| Element wzmacniający | Pierścień chrzęstny | Taenidium (zgrubienie kutykuli) |<br>| Główny składnik strukturalny | <strong>Kolagen</strong> (białko) | <strong>Chityna</strong> (polisacharyd) |<br>| Typ struktury | Chrząstka szklista (tkanka łączna) | Kutykula (wytwór epidermy) |<br>| Wiązanie chemiczne | Wiązania peptydowe + wodorowe | Wiązania β(1→4)-glikozydowe |<br>| Właściwości | Sztywność + elastyczność | Sztywność + lekkość |</p>\n<p>Skoro tekst zadania mówi, że ściana tchawki owada to <strong>kutykula</strong> (przedłużenie epidermy), a pytanie dotyczy <strong>polisacharydu</strong> - jedynym polisacharydem kutykuli owadów jest chityna. Kolagen nie wchodzi w grę, bo to białko, nie polisacharyd.</p>\n<h4>Sposób 3 - Eliminacja przez definicję (polisacharyd vs. białko)</h4>\n<p>Zadanie WPROST wymaga:</p>\n<ul><li><em>&quot;białko stanowiące główny składnik pierścieni&quot;</em> → szukamy <strong>białka</strong></li><li><em>&quot;polisacharyd stanowiący główny składnik zgrubień&quot;</em> → szukamy <strong>polisacharydu</strong></li></ul>\n<p>Polisacharydy budujące szkielety biologiczne:</p>\n<ul><li><strong>Chityna</strong> - owady, skorupiaki, grzyby ✓</li><li>Celuloza - rośliny (ściana komórkowa)</li><li>Skrobia / glikogen - materiał zapasowy (NIE strukturalny)</li></ul>\n<p>Białka strukturalne:</p>\n<ul><li><strong>Kolagen</strong> - tkanka łączna, ścięgna, chrząstka ✓</li><li>Elastyna - więzadła, naczynia</li><li>Keratyna - włosy, paznokcie, naskórek (NIE chrząstka)</li></ul>\n<p>Kolagen w chrząstce i chityna w kutykuli to jedyni kandydaci spełniający oba warunki jednocześnie.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za podanie dwoch poprawnych nazw.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Poprawne nazwy (klucz CKE):</strong> pierscienie tchawicy czlowieka - <strong>kolagen</strong>; zgrubienia kutykuli w tchawkach owadow - <strong>chityna</strong>.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> Dopuszcza sie opisowa odpowiedz &#x27;polimer N-acetyloglukozaminy&#x27; zamiast nazwy &#x27;chityna&#x27;.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość składu tkanki chrzęstnej i kutykuli owadów z zakresu biologii komórki i histologii.</p>\n<blockquote>📖 Marginalnie użyteczne: str. 6-7 karty - wzory aminokwasów (Gly, Pro, Hyp jako charakterystyczne dla kolagenu), ale to wiedza z biologii, nie z karty wzorów fizyczno-chemicznych.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd to napisanie <strong>keratyny</strong> zamiast kolagenu - keratyna buduje naskórek i przydatki skóry (włosy, paznokcie, pióra), NIE chrząstkę. Chrząstka = kolagen typ II.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Zamiana odpowiedzi miejscami - kolagen to <strong>białko</strong> (nie polisacharyd!), chityna to <strong>polisacharyd</strong> (nie białko!). Zadanie explicite pyta o białko dla człowieka i polisacharyd dla owada - przeczytaj uważnie, co do czego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Chityna bywa mylona z celulozą - obie to β(1→4) polisacharydy, ale celuloza = glukoza (rośliny), chityna = <em>N</em>-acetylo-D-glukozamina (owady, grzyby). Celuloza <strong>nie</strong> jest składnikiem kutykuli owadów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie pisz &quot;chondroityna&quot; ani &quot;proteoglikany&quot; - choć są obecne w chrząstce, <strong>głównym białkiem</strong> jest kolagen. Pytanie pyta o główny składnik białkowy.</blockquote>"}]}