{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/14.4","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"14.4","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.4. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nKod genetyczny określa się jako zdegenerowany, co oznacza, że\nA. różne organizmy mają ten sam kod genetyczny.\nB. kolejne kodony następują bezpośrednio po sobie.\nC. jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon.\nD. kolejność kodonów w mRNA odpowiada kolejności reszt aminokwasowych w peptydzie.","answer":"C","answer_text":"Zadanie 14.4. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy.\nXIII. Ekspresja informacji genetycznej.\nZdający:\n4) przedstawia cechy kodu genetycznego.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nC","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**C** - jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon.\n\n## Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: definicja degeneracji kodu\n\n**Zdegenerowany** (synonimiczny) kod genetyczny oznacza, że **relacja kodon → aminokwas jest wiele-do-jednego**.\n\nMamy 64 kodony (4³), ale tylko 20 aminokwasów + 3 kodony STOP. Matematycznie **musi** istnieć nadmiar kodonów - większość aminokwasów jest kodowana przez 2, 3, 4 lub nawet 6 kodonów synonimicznych.\n\nPrzykłady z tablicy kodu genetycznego (karta wzorów CKE):\n\n| Aminokwas | Kodony (wszystkie równoważne) |\n| Leucyna (Leu) | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG - **6 kodonów** |\n| Seryna (Ser) | UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC - **6 kodonów** |\n| Fenyloalanina (Phe) | UUU, UUC - **2 kodony** |\n| Metionina (Met) | AUG - wyjątek, **tylko 1 kodon** |\n\n**Wniosek:** Jeden aminokwas → wiele kodonów. Jedno zdanie = opcja C.\n\n## Sposób 2 - Eliminacja błędów: każda opcja to inna właściwość kodu genetycznego\n\nCKE lubi sprawdzać, czy uczeń zna **wszystkie cztery cechy** kodu genetycznego. Każda z opcji A-D opisuje inną właściwość - ale **tylko jedna dotyczy degeneracji**:\n\n| Opcja | Opisuje właściwość | Poprawna nazwa cechy |\n| A | Ten sam kod u wszystkich organizmów | **Uniwersalność** (powszechność) kodu |\n| B | Kodony leżą bezpośrednio jeden za drugim | **Nienachodząca** (ciągła, bezprzerwowa) budowa |\n| **C** | Jeden aminokwas ← wiele kodonów | **Degeneracja** (synonimiczność) ✅ |\n| D | Kolejność kodonów = kolejność aminokwasów | **Kolinearność** mRNA i białka |\n\nEliminacja: A, B, D opisują inne cechy → zostaje tylko C.\n\n## Sposób 3 - Wnioskowanie z liczb (matematyczny dowód konieczności degeneracji)\n\nDany jest alfabet kodonów: 4 zasady azotowe, tryplet → \\(4^3 = 64\\) możliwych kodonów.\n\nDo zakodowania potrzeba: 20 aminokwasów + 1 sygnał START (AUG) + 3 sygnały STOP = **24 funkcje**.\n\n\\[64 \\gg 24\\]\n\nPozostałe \\(64 - 4 = 60\\) kodonów kodujących musi być rozdzielone między 20 aminokwasów → **średnio 3 kodony na aminokwas**. Degeneracja jest **nieuchronna matematycznie** - a nie przypadkowa biologicznie.\n\nTo potwierdza opcję C.\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne dokonczenie zdania.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n**Poprawna odpowiedz (klucz CKE):** C.\n\n## Wzory z karty CKE\n\n> 📖 **Karta wzorów CKE str. 5 - Kod genetyczny (tabela 64 kodonów):**\n> Tabela kodonów mRNA → aminokwasy. Widać w niej wprost, że np. kolumna dla Leu zawiera 6 kodonów, dla Gly - 4, dla Met - 1.\n> Użyliśmy w Sposób 1 i Sposób 3 do zliczenia kodonów na aminokwas i wykazania degeneracji.\n\n## Dlaczego inne odpowiedzi są błędne\n\n| Wariant | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |\n| **A** | Uczeń myli **zdegenerowany** z **uniwersalny** - oba brzmią jak \"ogólna cecha kodu\", ale dotyczą zupełnie innych zjawisk. Uniwersalność = ten sam kod u prawie wszystkich organizmów |\n| **B** | Uczeń kojarzy \"zdegenerowany\" z \"rozpadający się, nieciągły\" → wybiera opcję o kodonach następujących bezpośrednio po sobie (to cecha **nienachodząca/ciągła**, nie degeneracja) |\n| **D** | Uczeń myśli, że \"zdegenerowany\" = \"przełożony 1:1 na białko\" → to jest **kolinearność** (kolejność kodonów = kolejność aminokwasów), nie degeneracja |\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** \"Zdegenerowany\" w biologii ≠ \"zniszczony/gorszy\" - to termin techniczny oznaczający **redundancję kodonów**. Nie daj się zmylić negatywnemu brzmieniu słowa.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Degeneracja chroni organizm - mutacja w trzeciej pozycji kodonu (tzw. mutacja milcząca/synonimiczna) często NIE zmienia aminokwasu, bo inne kodony z tej samej rodziny kodują ten sam aminokwas.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Metionina (AUG = START) i tryptofan (UGG) to **jedyne aminokwasy bez degeneracji** - po jednym kodonie. Na egzaminie pytają o to jako wyjątek.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-14.4.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":24,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.4. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>Kod genetyczny określa się jako zdegenerowany, co oznacza, że<br>A. różne organizmy mają ten sam kod genetyczny.<br>B. kolejne kodony następują bezpośrednio po sobie.<br>C. jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon.<br>D. kolejność kodonów w mRNA odpowiada kolejności reszt aminokwasowych w peptydzie.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14.4. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje […] organizmy.</li></ol>\n<p>XIII. Ekspresja informacji genetycznej.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia cechy kodu genetycznego.</li></ol>\n<p>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>C</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>C</strong> - jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny: definicja degeneracji kodu</h4>\n<p><strong>Zdegenerowany</strong> (synonimiczny) kod genetyczny oznacza, że <strong>relacja kodon → aminokwas jest wiele-do-jednego</strong>.</p>\n<p>Mamy 64 kodony (4³), ale tylko 20 aminokwasów + 3 kodony STOP. Matematycznie <strong>musi</strong> istnieć nadmiar kodonów - większość aminokwasów jest kodowana przez 2, 3, 4 lub nawet 6 kodonów synonimicznych.</p>\n<p>Przykłady z tablicy kodu genetycznego (karta wzorów CKE):</p>\n<p>| Aminokwas | Kodony (wszystkie równoważne) |<br>| Leucyna (Leu) | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG - <strong>6 kodonów</strong> |<br>| Seryna (Ser) | UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC - <strong>6 kodonów</strong> |<br>| Fenyloalanina (Phe) | UUU, UUC - <strong>2 kodony</strong> |<br>| Metionina (Met) | AUG - wyjątek, <strong>tylko 1 kodon</strong> |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Jeden aminokwas → wiele kodonów. Jedno zdanie = opcja C.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędów: każda opcja to inna właściwość kodu genetycznego</h4>\n<p>CKE lubi sprawdzać, czy uczeń zna <strong>wszystkie cztery cechy</strong> kodu genetycznego. Każda z opcji A-D opisuje inną właściwość - ale <strong>tylko jedna dotyczy degeneracji</strong>:</p>\n<p>| Opcja | Opisuje właściwość | Poprawna nazwa cechy |<br>| A | Ten sam kod u wszystkich organizmów | <strong>Uniwersalność</strong> (powszechność) kodu |<br>| B | Kodony leżą bezpośrednio jeden za drugim | <strong>Nienachodząca</strong> (ciągła, bezprzerwowa) budowa |<br>| <strong>C</strong> | Jeden aminokwas ← wiele kodonów | <strong>Degeneracja</strong> (synonimiczność) ✅ |<br>| D | Kolejność kodonów = kolejność aminokwasów | <strong>Kolinearność</strong> mRNA i białka |</p>\n<p>Eliminacja: A, B, D opisują inne cechy → zostaje tylko C.</p>\n<h4>Sposób 3 - Wnioskowanie z liczb (matematyczny dowód konieczności degeneracji)</h4>\n<p>Dany jest alfabet kodonów: 4 zasady azotowe, tryplet → \\(4^3 = 64\\) możliwych kodonów.</p>\n<p>Do zakodowania potrzeba: 20 aminokwasów + 1 sygnał START (AUG) + 3 sygnały STOP = <strong>24 funkcje</strong>.</p>\n<p>\\[64 \\gg 24\\]</p>\n<p>Pozostałe \\(64 - 4 = 60\\) kodonów kodujących musi być rozdzielone między 20 aminokwasów → <strong>średnio 3 kodony na aminokwas</strong>. Degeneracja jest <strong>nieuchronna matematycznie</strong> - a nie przypadkowa biologicznie.</p>\n<p>To potwierdza opcję C.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne dokonczenie zdania.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Poprawna odpowiedz (klucz CKE):</strong> C.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<blockquote>📖 <strong>Karta wzorów CKE str. 5 - Kod genetyczny (tabela 64 kodonów):</strong><br>Tabela kodonów mRNA → aminokwasy. Widać w niej wprost, że np. kolumna dla Leu zawiera 6 kodonów, dla Gly - 4, dla Met - 1.<br>Użyliśmy w Sposób 1 i Sposób 3 do zliczenia kodonów na aminokwas i wykazania degeneracji.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |<br>| <strong>A</strong> | Uczeń myli <strong>zdegenerowany</strong> z <strong>uniwersalny</strong> - oba brzmią jak &quot;ogólna cecha kodu&quot;, ale dotyczą zupełnie innych zjawisk. Uniwersalność = ten sam kod u prawie wszystkich organizmów |<br>| <strong>B</strong> | Uczeń kojarzy &quot;zdegenerowany&quot; z &quot;rozpadający się, nieciągły&quot; → wybiera opcję o kodonach następujących bezpośrednio po sobie (to cecha <strong>nienachodząca/ciągła</strong>, nie degeneracja) |<br>| <strong>D</strong> | Uczeń myśli, że &quot;zdegenerowany&quot; = &quot;przełożony 1:1 na białko&quot; → to jest <strong>kolinearność</strong> (kolejność kodonów = kolejność aminokwasów), nie degeneracja |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Zdegenerowany&quot; w biologii ≠ &quot;zniszczony/gorszy&quot; - to termin techniczny oznaczający <strong>redundancję kodonów</strong>. Nie daj się zmylić negatywnemu brzmieniu słowa.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Degeneracja chroni organizm - mutacja w trzeciej pozycji kodonu (tzw. mutacja milcząca/synonimiczna) często NIE zmienia aminokwasu, bo inne kodony z tej samej rodziny kodują ten sam aminokwas.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Metionina (AUG = START) i tryptofan (UGG) to <strong>jedyne aminokwasy bez degeneracji</strong> - po jednym kodonie. Na egzaminie pytają o to jako wyjątek.</blockquote>"}]}