{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/16","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"16","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.\nWargatek czyściciel (Labroides dimidiatus) żywi się pasożytniczymi bezkręgowcami, które\nprzebijają i rozrywają skórę oraz skrzela innych ryb. Wargatek jest dobrze widoczny w toni\nwodnej dzięki czarnemu pasowi biegnącemu od głowy do ogona oraz niebieskim plamom\nna tułowiu i na ogonie. Aby pozbyć się pasożytów, do wargatka czyściciela podpływają ryby\nz około 50 różnych gatunków. Wśród ryb zbliżających się do wargatka znajdują się także\ndrapieżniki, które go nie atakują, ale pozwalają mu na usunięcie pasożytów.\nZ wargatkiem współwystępuje inna ryba - aspidont (Aspidontus taeniatus) - która jest\npodobna morfologicznie do wargatka, ale prowadzi odmienny tryb życia. Gdy do aspidonta\nzbliży się większa ryba, ten szybko atakuje i odgryza jej kawałek płetwy bądź skóry, po czym\nucieka do swojej kryjówki. Oba gatunki przedstawiono na poniższych ilustracjach.\nNa podstawie: T. Kaleta, Zachowanie się zwierząt. Zarys problematyki, Warszawa 2014;\nJ. Morrissey i in., Introduction to the Biology of Marine Life, Sudbury 2009.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **16.1.** **A — mutualizm**. **Uzasadnienie**: - **Wargatek** zyskuje **pokarm** (pasożyty z innych ryb). - **Ryba czyszczona** zyskuje **pozbycie się pasożytów** (które jej szkodzą). - Oboje **korzystają** = mutualizm (oba +, +). Dlaczego nie inne?: - **Komensalizm**: tylko jeden zyskuje, drugi obojętny. Tu **oboje** zyskują → mutualizm. - **Drapieżnictwo**: jeden zjada drugiego. Wargatek nie zjada ryby. - **Pasożytnictwo**: jeden żyje kosztem drugiego, szkodząc. Wargatek **pomaga** rybie. **16.2.** **Adaptacyjne znaczenie podobieństwa** aspidonta do wargatka czyściciela = **mimikra agresywna** (peckhammimicry): - Aspidon **naśladuje wygląd** wargatka czyściciela (ciemny pas + niebieskie plamy). - **Ryby pozwalają aspidonowi się zbliżyć**, \"myśląc\", że to wargatek-czyściciel (który je czyści). - Aspidon zamiast czyścić — **atakuje** i odgryza kawałek płetwy/skóry → uzyskuje **pokarm**. - Bez podobieństwa: ryby uciekałyby przed aspidonem (rozpoznałyby drapieżnika) → trudniejsze zdobycie pokarmu. **Znaczenie**: mimikra umożliwia aspidonowi **podchodzenie do ofiar** bez wzbudzania alarmu → efektywniejsze drapieżnictwo + większa skuteczność reprodukcji. **16.3.** **Mechanizm doboru naturalnego** utrwalającego wygląd aspidonta: 1. **Wariancja**: w populacji pradawnych aspidontów występowała **zmienność wyglądu** (różne ubarwienia, kształty ciała) — wynik mutacji + rekombinacji. 2. **Selekcja**: osobniki **bardziej podobne** do wargatka czyściciela **łatwiej** zbliżały się do innych ryb (ryby je tolerowały). Aspidon-mimik dostawał więcej pokarmu (więcej okazji do ataku). 3. **Większy sukces reprodukcyjny**: lepiej odżywione aspidony przeżywały i miały **więcej potomstwa** → ich allele **przekazywane**. 4. **Akumulacja**: w kolejnych pokoleniach **częstość alleli** dających podobieństwo do wargatka **rosła** w populacji. 5. **Utrwalenie**: po wielu pokoleniach niemal cała populacja aspidonta wygląda jak wargatek → mimikra agresywna **utrwalona** jako cecha gatunkowa. To klasyczny **dobór naturalny Darwina** w działaniu — przewaga adaptacyjna prowadzi do **kumulacji** korzystnych cech.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — typy mimikry\n\nTyp mimikry | Mimik | Model | Cel\nBatesowska | Nieszkodliwy gatunek | Niebezpieczny / niesmaczny | Ochrona przed drapieżnikami\nMüllerowska | Niebezpieczny | Niebezpieczny | Wspólny sygnał ostrzegawczy\nAgresywna (Peckhama) | Drapieżnik | Nieszkodliwy / korzystny | Polowanie — usypianie czujności ofiary\nWabiąca | Drapieżnik | Pokarm / partner | Wabienie ofiar\n\nWargatek-aspidon = mimikra agresywna. Aspidon (drapieżnik) udaje wargatka (przyjaznego czyściciela) by atakować.\n\nKlucz pojęciowy — typy interakcji międzygatunkowych\n\nTyp | Gatunek A | Gatunek B | Przykład\nMutualizm | + | + | Wargatek + ryba, mikoryza, korale + zooxantelle\nKomensalizm | + | 0 | Ptaki w ogonie krowy (zjadają pasożyty wzbudzane przez wypas)\nKonkurencja | – | – | Krzewy + jednoroczne o wodę (zad 21 z 2024)\nDrapieżnictwo | + | – | Lis – zając\nPasożytnictwo | + | – | Kleszcz, tasiemiec\nAmensalizm | 0 | – | Allelopatia (orzechy włoskie hamują rośliny pod sobą)\n\nMechanizm: dobór naturalny aspidonta (16.3)\n\nStan wyjściowy: pradawne aspidonty miały różne ubarwienia (zmienność dziedziczna).\n\nŚrodowisko: rafa koralowa z populacją wargatków czyścicieli. Ryby na rafie rozpoznają wzór wargatka i pozwalają mu się zbliżyć.\n\nFiltr selekcyjny: aspidonty bardziej podobne do wargatka — bezkarnie podchodzą do ryb → łatwiej zdobywają pokarm. Mniej podobne → ryby uciekają.\n\nReprodukcja: lepsze odżywienie = więcej potomstwa. Cechy \"podobieństwa do wargatka\" przekazane częściej.\n\nKumulacja: po pokoleniach częstość alleli dających podobieństwo wzrasta w populacji aspidonta.\n\nUtrwalenie: po wielu pokoleniach niemal wszystkie aspidonty są mimikami → cecha utrwalona.\n\nTo klasyczny przykład doboru naturalnego — losowa zmienność + selekcja środowiskowa + dziedziczenie korzystnych cech.\n\nPunktacja CKE\n\n- 16.1. 1 pkt — A.\n- 16.2. 1 pkt — wskazanie mimikry agresywnej + jej funkcji (ułatwienie polowania).\n- 16.3. 1 pkt — wskazanie zmienności + selekcji + dziedziczenia (klasyczny darwinowski mechanizm).\n- Suma: 3 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nStacja czyszczenia (cleaning station) na rafach koralowych:\n- Wargatki + krewetki czyściciele to kluczowy element ekosystemu rafy.\n- Duże ryby (rekiny, mureny, grupery) regularnie odwiedzają stacje czyszczenia.\n- W trakcie czyszczenia normalnie agresywne ryby pozostają nieagresywne (znana biała flaga).\n\nAspidon wykorzystuje to. Konsekwencja ewolucyjna: ryby zaczynają być bardziej ostrożne wobec wargatków/aspidontów (uczenie się rozpoznawania). To wyścig zbrojeń koewolucyjny.\n\nInne przykłady mimikry agresywnej:\n- Świetliki Photuris udające Photinus (zad 3 z 2024).\n- Pająki ogrodowe (Argiope) udające płatki kwiatów na nici sieci → wabienie zapylaczy.\n- Modliszka kwiatowa (Hymenopus coronatus) — przypomina kwiat, łapie zapylaczy.\n\nCleaner shrimp: czyszczące krewetki (Lysmata, Periclimenes) — analog wargatków. Również usuwają pasożyty z ryb. Komercjalnie sprzedawane jako akwariowe.\n\nTypowy błąd: Pułapka 16.1 — pomylenie mutualizmu z komensalizmem. **Komensalizm** = tylko jeden korzysta. **Mutualizm** = oba korzystają. Wargatek dostaje pokarm, ryba pozbywa się pasożytów = oba +. Pułapka 16.2 — odpowiedź \"ochrona przed drapieżnikami\". To **klasyczna mimikra obronna** (np. motyl wicekról-monarcha). Tu mamy **mimikrę AGRESYWNĄ** — drapieżnik udaje nieszkodliwego, by **podejść do ofiar**. Pułapka 16.3 — pomylenie z lamarkizmem (\"aspidon postanowił wyglądać jak wargatek\"). NIE — to **dobór naturalny**: losowa zmienność + selekcja środowiskowa + dziedziczenie cech.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-16.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, mutualizm, mimikra agresywna, dobór naturalny, wargatek czyściciel, aspidon","page_from":25,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.<br>Wargatek czyściciel (Labroides dimidiatus) żywi się pasożytniczymi bezkręgowcami, które<br>przebijają i rozrywają skórę oraz skrzela innych ryb. Wargatek jest dobrze widoczny w toni<br>wodnej dzięki czarnemu pasowi biegnącemu od głowy do ogona oraz niebieskim plamom<br>na tułowiu i na ogonie. Aby pozbyć się pasożytów, do wargatka czyściciela podpływają ryby<br>z około 50 różnych gatunków. Wśród ryb zbliżających się do wargatka znajdują się także<br>drapieżniki, które go nie atakują, ale pozwalają mu na usunięcie pasożytów.<br>Z wargatkiem współwystępuje inna ryba - aspidont (Aspidontus taeniatus) - która jest<br>podobna morfologicznie do wargatka, ale prowadzi odmienny tryb życia. Gdy do aspidonta<br>zbliży się większa ryba, ten szybko atakuje i odgryza jej kawałek płetwy bądź skóry, po czym<br>ucieka do swojej kryjówki. Oba gatunki przedstawiono na poniższych ilustracjach.<br>Na podstawie: T. Kaleta, Zachowanie się zwierząt. Zarys problematyki, Warszawa 2014;<br>J. Morrissey i in., Introduction to the Biology of Marine Life, Sudbury 2009.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>16.1.</strong> <strong>A — mutualizm</strong>. <strong>Uzasadnienie</strong>: - <strong>Wargatek</strong> zyskuje <strong>pokarm</strong> (pasożyty z innych ryb). - <strong>Ryba czyszczona</strong> zyskuje <strong>pozbycie się pasożytów</strong> (które jej szkodzą). - Oboje <strong>korzystają</strong> = mutualizm (oba +, +). Dlaczego nie inne?: - <strong>Komensalizm</strong>: tylko jeden zyskuje, drugi obojętny. Tu <strong>oboje</strong> zyskują → mutualizm. - <strong>Drapieżnictwo</strong>: jeden zjada drugiego. Wargatek nie zjada ryby. - <strong>Pasożytnictwo</strong>: jeden żyje kosztem drugiego, szkodząc. Wargatek <strong>pomaga</strong> rybie. <strong>16.2.</strong> <strong>Adaptacyjne znaczenie podobieństwa</strong> aspidonta do wargatka czyściciela = <strong>mimikra agresywna</strong> (peckhammimicry): - Aspidon <strong>naśladuje wygląd</strong> wargatka czyściciela (ciemny pas + niebieskie plamy). - <strong>Ryby pozwalają aspidonowi się zbliżyć</strong>, &quot;myśląc&quot;, że to wargatek-czyściciel (który je czyści). - Aspidon zamiast czyścić — <strong>atakuje</strong> i odgryza kawałek płetwy/skóry → uzyskuje <strong>pokarm</strong>. - Bez podobieństwa: ryby uciekałyby przed aspidonem (rozpoznałyby drapieżnika) → trudniejsze zdobycie pokarmu. <strong>Znaczenie</strong>: mimikra umożliwia aspidonowi <strong>podchodzenie do ofiar</strong> bez wzbudzania alarmu → efektywniejsze drapieżnictwo + większa skuteczność reprodukcji. <strong>16.3.</strong> <strong>Mechanizm doboru naturalnego</strong> utrwalającego wygląd aspidonta: 1. <strong>Wariancja</strong>: w populacji pradawnych aspidontów występowała <strong>zmienność wyglądu</strong> (różne ubarwienia, kształty ciała) — wynik mutacji + rekombinacji. 2. <strong>Selekcja</strong>: osobniki <strong>bardziej podobne</strong> do wargatka czyściciela <strong>łatwiej</strong> zbliżały się do innych ryb (ryby je tolerowały). Aspidon-mimik dostawał więcej pokarmu (więcej okazji do ataku). 3. <strong>Większy sukces reprodukcyjny</strong>: lepiej odżywione aspidony przeżywały i miały <strong>więcej potomstwa</strong> → ich allele <strong>przekazywane</strong>. 4. <strong>Akumulacja</strong>: w kolejnych pokoleniach <strong>częstość alleli</strong> dających podobieństwo do wargatka <strong>rosła</strong> w populacji. 5. <strong>Utrwalenie</strong>: po wielu pokoleniach niemal cała populacja aspidonta wygląda jak wargatek → mimikra agresywna <strong>utrwalona</strong> jako cecha gatunkowa. To klasyczny <strong>dobór naturalny Darwina</strong> w działaniu — przewaga adaptacyjna prowadzi do <strong>kumulacji</strong> korzystnych cech.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — typy mimikry</p>\n<p>Typ mimikry | Mimik | Model | Cel<br>Batesowska | Nieszkodliwy gatunek | Niebezpieczny / niesmaczny | Ochrona przed drapieżnikami<br>Müllerowska | Niebezpieczny | Niebezpieczny | Wspólny sygnał ostrzegawczy<br>Agresywna (Peckhama) | Drapieżnik | Nieszkodliwy / korzystny | Polowanie — usypianie czujności ofiary<br>Wabiąca | Drapieżnik | Pokarm / partner | Wabienie ofiar</p>\n<p>Wargatek-aspidon = mimikra agresywna. Aspidon (drapieżnik) udaje wargatka (przyjaznego czyściciela) by atakować.</p>\n<p>Klucz pojęciowy — typy interakcji międzygatunkowych</p>\n<p>Typ | Gatunek A | Gatunek B | Przykład<br>Mutualizm | + | + | Wargatek + ryba, mikoryza, korale + zooxantelle<br>Komensalizm | + | 0 | Ptaki w ogonie krowy (zjadają pasożyty wzbudzane przez wypas)<br>Konkurencja | – | – | Krzewy + jednoroczne o wodę (zad 21 z 2024)<br>Drapieżnictwo | + | – | Lis – zając<br>Pasożytnictwo | + | – | Kleszcz, tasiemiec<br>Amensalizm | 0 | – | Allelopatia (orzechy włoskie hamują rośliny pod sobą)</p>\n<p>Mechanizm: dobór naturalny aspidonta (16.3)</p>\n<p>Stan wyjściowy: pradawne aspidonty miały różne ubarwienia (zmienność dziedziczna).</p>\n<p>Środowisko: rafa koralowa z populacją wargatków czyścicieli. Ryby na rafie rozpoznają wzór wargatka i pozwalają mu się zbliżyć.</p>\n<p>Filtr selekcyjny: aspidonty bardziej podobne do wargatka — bezkarnie podchodzą do ryb → łatwiej zdobywają pokarm. Mniej podobne → ryby uciekają.</p>\n<p>Reprodukcja: lepsze odżywienie = więcej potomstwa. Cechy &quot;podobieństwa do wargatka&quot; przekazane częściej.</p>\n<p>Kumulacja: po pokoleniach częstość alleli dających podobieństwo wzrasta w populacji aspidonta.</p>\n<p>Utrwalenie: po wielu pokoleniach niemal wszystkie aspidonty są mimikami → cecha utrwalona.</p>\n<p>To klasyczny przykład doboru naturalnego — losowa zmienność + selekcja środowiskowa + dziedziczenie korzystnych cech.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>16.1. 1 pkt — A.</li><li>16.2. 1 pkt — wskazanie mimikry agresywnej + jej funkcji (ułatwienie polowania).</li><li>16.3. 1 pkt — wskazanie zmienności + selekcji + dziedziczenia (klasyczny darwinowski mechanizm).</li><li>Suma: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Stacja czyszczenia (cleaning station) na rafach koralowych:</p>\n<ul><li>Wargatki + krewetki czyściciele to kluczowy element ekosystemu rafy.</li><li>Duże ryby (rekiny, mureny, grupery) regularnie odwiedzają stacje czyszczenia.</li><li>W trakcie czyszczenia normalnie agresywne ryby pozostają nieagresywne (znana biała flaga).</li></ul>\n<p>Aspidon wykorzystuje to. Konsekwencja ewolucyjna: ryby zaczynają być bardziej ostrożne wobec wargatków/aspidontów (uczenie się rozpoznawania). To wyścig zbrojeń koewolucyjny.</p>\n<p>Inne przykłady mimikry agresywnej:</p>\n<ul><li>Świetliki Photuris udające Photinus (zad 3 z 2024).</li><li>Pająki ogrodowe (Argiope) udające płatki kwiatów na nici sieci → wabienie zapylaczy.</li><li>Modliszka kwiatowa (Hymenopus coronatus) — przypomina kwiat, łapie zapylaczy.</li></ul>\n<p>Cleaner shrimp: czyszczące krewetki (Lysmata, Periclimenes) — analog wargatków. Również usuwają pasożyty z ryb. Komercjalnie sprzedawane jako akwariowe.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 16.1 — pomylenie mutualizmu z komensalizmem. <strong>Komensalizm</strong> = tylko jeden korzysta. <strong>Mutualizm</strong> = oba korzystają. Wargatek dostaje pokarm, ryba pozbywa się pasożytów = oba +. Pułapka 16.2 — odpowiedź &quot;ochrona przed drapieżnikami&quot;. To <strong>klasyczna mimikra obronna</strong> (np. motyl wicekról-monarcha). Tu mamy <strong>mimikrę AGRESYWNĄ</strong> — drapieżnik udaje nieszkodliwego, by <strong>podejść do ofiar</strong>. Pułapka 16.3 — pomylenie z lamarkizmem (&quot;aspidon postanowił wyglądać jak wargatek&quot;). NIE — to <strong>dobór naturalny</strong>: losowa zmienność + selekcja środowiskowa + dziedziczenie cech.</p>"}]}