{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/16.3","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"16.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nWyjaśnij, w jaki sposób w toku ewolucji doszło do utrwalenia się wyglądu aspidonta\nprzedstawionego na rysunku. W odpowiedzi uwzględnij mechanizm działania doboru\nnaturalnego.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] organizmy;\n2) wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne\nzachodzące w wybranych organizmach\ni w środowisku;\n6) wykazuje, że różnorodność organizmów\njest wynikiem procesów ewolucyjnych.\nXVI. Ewolucja. Zdający:\n4) wyjaśnia mechanizm działania doboru\nnaturalnego i przedstawia jego rodzaje ([…]\nkierunkowy […]).\n5) wykazuje, że dzięki doborowi\nnaturalnemu organizmy zyskują nowe cechy\nadaptacyjne.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie mechanizmu utrwalenia się wyglądu aspidonta na drodze\ndoboru naturalnego, uwzględniające większą szansę na zdobycie pokarmu lub na\nuniknięcie ataku drapieżników przez osobniki o podobnym ubarwieniu do wargatka,\na więc warunkujące większe szanse przeżycia i rozrodu.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nNajwiększe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa miały te osobniki A. taeniatus,\nktóre skuteczniej zdobywały pokarm dzięki wyglądowi przypominającemu L. dimidiatus.\nOsobniki aspidonta, które były bardziej podobne wyglądem do wargatka, miały większą\nszansę na uniknięcie ataku drapieżników, a więc również na przeżycie i rozmnożenie się.\nAspidonty bardziej podobne do wargatków były rzadziej atakowane przez drapieżniki,\na ponadto miały większe szanse na zdobycie pokarmu. Dlatego takie aspidonty miały\nwiększe szanse przeżycia i rozrodu od innych aspidontów.\nUwaga:\nUznaje się odpowiedzi odnoszące się tylko do większych szans rozrodu, np. „Aspidonty\nbardziej podobne do wargatków zdobywały skuteczniej pokarm i pozostawiały więcej\npotomstwa”.","solution":"**Mechanizm doboru naturalnego** utrwalającego wygląd aspidonta: 1. **Wariancja**: w populacji pradawnych aspidontów występowała **zmienność wyglądu** (różne ubarwienia, kształty ciała) — wynik mutacji + rekombinacji. 2. **Selekcja**: osobniki **bardziej podobne** do wargatka czyściciela **łatwiej** zbliżały się do innych ryb (ryby je tolerowały). Aspidon-mimik dostawał więcej pokarmu (więcej okazji do ataku). 3. **Większy sukces reprodukcyjny**: lepiej odżywione aspidony przeżywały i miały **więcej potomstwa** → ich allele **przekazywane**. 4. **Akumulacja**: w kolejnych pokoleniach **częstość alleli** dających podobieństwo do wargatka **rosła** w populacji. 5. **Utrwalenie**: po wielu pokoleniach niemal cała populacja aspidonta wygląda jak wargatek → mimikra agresywna **utrwalona** jako cecha gatunkowa. To klasyczny **dobór naturalny Darwina** w działaniu — przewaga adaptacyjna prowadzi do **kumulacji** korzystnych cech.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-16.3.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, mutualizm, mimikra agresywna, dobór naturalny, wargatek czyściciel, aspidon","page_from":26,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 16.3. (0-1)<br>Wyjaśnij, w jaki sposób w toku ewolucji doszło do utrwalenia się wyglądu aspidonta<br>przedstawionego na rysunku. W odpowiedzi uwzględnij mechanizm działania doboru<br>naturalnego.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 16.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje […] organizmy;</li><li>wyjaśnia zjawiska i procesy biologiczne</li></ol>\n<p>zachodzące w wybranych organizmach<br>i w środowisku;</p>\n<ol><li>wykazuje, że różnorodność organizmów</li></ol>\n<p>jest wynikiem procesów ewolucyjnych.<br>XVI. Ewolucja. Zdający:</p>\n<ol><li>wyjaśnia mechanizm działania doboru</li></ol>\n<p>naturalnego i przedstawia jego rodzaje ([…]<br>kierunkowy […]).</p>\n<ol><li>wykazuje, że dzięki doborowi</li></ol>\n<p>naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy<br>adaptacyjne.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie mechanizmu utrwalenia się wyglądu aspidonta na drodze<br>doboru naturalnego, uwzględniające większą szansę na zdobycie pokarmu lub na<br>uniknięcie ataku drapieżników przez osobniki o podobnym ubarwieniu do wargatka,<br>a więc warunkujące większe szanse przeżycia i rozrodu.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Największe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa miały te osobniki A. taeniatus,<br>które skuteczniej zdobywały pokarm dzięki wyglądowi przypominającemu L. dimidiatus.<br>Osobniki aspidonta, które były bardziej podobne wyglądem do wargatka, miały większą<br>szansę na uniknięcie ataku drapieżników, a więc również na przeżycie i rozmnożenie się.<br>Aspidonty bardziej podobne do wargatków były rzadziej atakowane przez drapieżniki,<br>a ponadto miały większe szanse na zdobycie pokarmu. Dlatego takie aspidonty miały<br>większe szanse przeżycia i rozrodu od innych aspidontów.<br>Uwaga:<br>Uznaje się odpowiedzi odnoszące się tylko do większych szans rozrodu, np. „Aspidonty<br>bardziej podobne do wargatków zdobywały skuteczniej pokarm i pozostawiały więcej<br>potomstwa”.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>Mechanizm doboru naturalnego</strong> utrwalającego wygląd aspidonta: 1. <strong>Wariancja</strong>: w populacji pradawnych aspidontów występowała <strong>zmienność wyglądu</strong> (różne ubarwienia, kształty ciała) — wynik mutacji + rekombinacji. 2. <strong>Selekcja</strong>: osobniki <strong>bardziej podobne</strong> do wargatka czyściciela <strong>łatwiej</strong> zbliżały się do innych ryb (ryby je tolerowały). Aspidon-mimik dostawał więcej pokarmu (więcej okazji do ataku). 3. <strong>Większy sukces reprodukcyjny</strong>: lepiej odżywione aspidony przeżywały i miały <strong>więcej potomstwa</strong> → ich allele <strong>przekazywane</strong>. 4. <strong>Akumulacja</strong>: w kolejnych pokoleniach <strong>częstość alleli</strong> dających podobieństwo do wargatka <strong>rosła</strong> w populacji. 5. <strong>Utrwalenie</strong>: po wielu pokoleniach niemal cała populacja aspidonta wygląda jak wargatek → mimikra agresywna <strong>utrwalona</strong> jako cecha gatunkowa. To klasyczny <strong>dobór naturalny Darwina</strong> w działaniu — przewaga adaptacyjna prowadzi do <strong>kumulacji</strong> korzystnych cech.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Wygląd aspiranta (aspironta) - <em>Aspidontus taeniatus</em>, ryby naśladującej wyglądem i zachowaniem czystoszka (<em>Labroides dimidiatus</em>) - utrwalił się w ewolucji przez <strong>dobór naturalny faworyzujący mimikrę agresywną</strong>: osobniki upodabniające się do czystoszka miały łatwiejszy dostęp do ofiar (podpływających ryb oczekujących na oczyszczenie) → wyższe przeżywalność i rozrodczość → przekazywanie genów warunkujących ten wygląd kolejnym pokoleniom.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm doboru naturalnego krok po kroku</h4>\n<ol><li><strong>Zmienność genetyczna (mutacje + rekombinacja):</strong> W populacji aspirontów pojawiały się osobniki różniące się wyglądem - część z nich, na skutek losowych mutacji, zaczęła upodabniać się do czystoszka (<em>Labroides dimidiatus</em>) - błękitnobiała barwa ciała, ciemna linia boczna, podobne proporcje ciała.</li></ol>\n<ol><li><strong>Mechanizm korzyści (presja selekcyjna):</strong> Czystoszki są pożytecznymi partnerami dla ryb koralowych - inne ryby aktywnie do nich podpływają i przyjmują pozycję &quot;klientów&quot;. Osobniki aspironta <strong>wyglądające jak czystoszek</strong> mogły podpłynąć do niczego niespodziewających się ryb i odgryźć kawałki skóry, płetw lub łusek → <strong>lepszy dostęp do pokarmu</strong>.</li></ol>\n<ol><li><strong>Wyższa przeżywalność i sukces reprodukcyjny:</strong> Aspironty bardziej podobne do czystoszka:</li></ol>\n<ul><li>łatwiej zdobywały pokarm (wyższe tempo wzrostu),</li><li>były rzadziej atakowane przez ofiary ostrzegawczo,</li><li><strong>częściej dożywały do rozrodu i pozostawiały więcej potomstwa</strong>.</li></ul>\n<ol><li><strong>Selekcja i dziedziczenie:</strong> Geny warunkujące podobieństwo do czystoszka były przekazywane kolejnym pokoleniom z <strong>wyższą częstością</strong> niż geny osobników niepodobnych.</li></ol>\n<ol><li><strong>Utrwalenie cechy w populacji:</strong> Przez wiele pokoleń dobór naturalny konsekwentnie eliminował osobniki mniej podobne (mniejszy sukces pokarmowy), a faworyzował coraz dokładniejsze naśladownictwo → wygląd uległ <strong>utrwaleniu</strong>.</li></ol>\n<blockquote><strong>Podsumowanie mechanizmu:</strong><br>Losowe mutacje → zmienność wyglądu → część osobników podobna do czystoszka → wyższy sukces reprodukcyjny → dziedziczenie cech → utrwalenie mimikry w populacji.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez typ mimikry + ewolucja krokami selekcji</h4>\n<p><strong>Mimikra agresywna (Peckhamowska)</strong> - to strategia, w której drapieżnik lub &quot;exploit-er&quot; naśladuje coś pożytecznego dla ofiary, aby zbliżyć się bez wzbudzania czujności.</p>\n<p>Rozumowanie ewolucyjne:</p>\n<p>| Etap | Co się działo |<br>| <strong>Stan wyjściowy</strong> | Aspironty były zwykłymi rybami - brak ochrony, trudny dostęp do pokarmu |<br>| <strong>Pojawienie się wariacji</strong> | Mutacje losowe → niektóre osobniki zyskały barwy/kształt podobny do <em>Labroides</em> |<br>| <strong>Filtry doboru</strong> | 1️⃣ Ofiara nie ucieka (błędna identyfikacja) → aspiront je → przeżywa; 2️⃣ Aspiront niepodobny → ofiara ucieka → głód/gorsza kondycja |<br>| <strong>Różnicowy sukces reprodukcyjny</strong> | Osobniki podobne → więcej energii → więcej potomstwa |<br>| <strong>Dziedziczność cechy</strong> | Geny barwy i kształtu przekazywane potomstwu |<br>| <strong>Utrwalenie</strong> | Po wielu pokoleniach populacja zdominowana przez osobniki z mimikrą |</p>\n<p><strong>Kluczowy mechanizm:</strong> dobór naturalny działa przez <strong>różnicowy sukces reprodukcyjny</strong> - nie &quot;chce&quot; utrwalić mimikry, ale w warunkach rafowych upodobnienie do czystoszka było przewagą selektywną przekładającą się na więcej potomstwa.</p>\n<h4>Sposób 3 - Analogia z klasyczną mimikrią Batesowską vs. Peckhamowską</h4>\n<p>Zestawienie pomaga zrozumieć DLACZEGO dobór faworyzuje tę konkretną cechę:</p>\n<p>| Cecha | Mimikra Batesowska | Mimikra Peckhamowska (aspiront) |<br>| <strong>Model</strong> | Organizm niebezpieczny/trujący | Organizm pożyteczny (<em>czystoszek</em>) |<br>| <strong>Naśladowca</strong> | Niegroźny, udaje niebezpiecznego | &quot;Szkodnik&quot; udający pożytecznego |<br>| <strong>Mechanizm ochrony</strong> | Odstrasza drapieżniki | Przywabia ofiary |<br>| <strong>Presja selekcyjna</strong> | Drapieżnik unika → naśladowca przeżywa | Ofiara podpływa → naśladowca je |</p>\n<p>W przypadku aspironta dobór naturalny premiuje podobieństwo do <strong>czystoszka</strong> (model pożyteczny), bo to umożliwia łatwy dostęp do pokarmu, a nie - jak w mimikrze Batesowskiej - ucieczkę przed drapieżnikiem. Mechanizm doboru jest identyczny: <strong>wyższy sukces reprodukcyjny osobników z korzystną cechą</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie mechanizmu utrwalenia sie wygladu aspidonta na drodze doboru naturalnego, uwzgledniajace wieksza szanse na zdobycie pokarmu lub unikniecie ataku drapieznikow przez osobniki o podobnym ubarwieniu do wargatka, a wiec wieksze szanse przezycia i rozrodu.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> Uznaje sie odpowiedzi odnoszace sie tylko do wiekszych szans rozrodu.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość mechanizmu doboru naturalnego i definicji mimikry agresywnej. Zagadnienia ewolucyjne nie mają wzorów na karcie EM2023.</p>\n<blockquote>ℹ️ Jedynym wzorem ewolucyjnym na karcie (str. 4) jest <strong>prawo Hardy&#x27;ego-Weinberga</strong>: \\(p + q = 1\\) i \\((p+q)^2 = p^2 + 2pq + q^2\\) - stosowane do obliczania częstości alleli w populacji, <strong>nie</strong> do wyjaśniania mechanizmu doboru naturalnego.</blockquote>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - teleologia (najczęstszy błąd!):</strong> Pisanie &quot;ryby ewoluowały, żeby wyglądać jak czystoszki&quot; lub &quot;dobór naturalny dostosował ryby&quot; sugeruje celowość. Ewolucja jest <strong>ślepa</strong> - dobór naturalny jedynie filtruje istniejącą zmienność. Pisz: &quot;osobniki podobne do czystoszka <em>miały wyższy sukces reprodukcyjny</em>&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - lamarckizm:</strong> &quot;Ryby naśladowały czystoszka i przekazały tę umiejętność dzieciom&quot; to błąd lamarkowski (nabyte cechy nie są dziedziczone). Mimikra to cecha genetyczna, nie wyuczona.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - niekompletność odpowiedzi:</strong> Samo napisanie &quot;dobór naturalny faworyzował te osobniki&quot; bez wyjaśnienia DLACZEGO (lepszy dostęp do pokarmu) i JAK cecha się utrwaliła (dziedziczenie → kolejne pokolenia) = 0 pkt. Klucz CKE wymaga pełnego łańcucha przyczynowo-skutkowego.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga - typ mimikry:</strong> Aspiront to mimikra <strong>agresywna (Peckhamowska)</strong>, nie ochronna (Batesowska). Jeśli napiszesz &quot;aspironty upodabniają się do czystoszka, żeby uniknąć drapieżników&quot; - odpowiedź jest biologicznie błędna, bo model (<em>Labroides</em>) nie jest groźny ani trujący.</blockquote>"}]}