{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/17","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"17","points":5,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.\nPrzedstawiony na poniższej fotografii rezerwat „Zbocza Płutowskie” utworzono w 1963 roku\nna prawym zboczu doliny dolnej Wisły. Celem podjętych działań była ochrona muraw\nkserotermicznych oraz związanych z nimi światło- i ciepłolubnych gatunków roślin. Przed\nutworzeniem rezerwatu na całej powierzchni zboczy przeważały zbiorowiska muraw, które\nbyły wykorzystywane gospodarczo - koszono trawę i prowadzono wypas bydła. W ciągu\n40 lat od utworzenia rezerwatu i od zaprzestania użytkowania gospodarczego\nzaobserwowano zmiany w składzie roślinności, związane z wkraczaniem gatunków\nkrzewiastych i gatunków azotolubnych.\nW 2000 roku na terenie rezerwatu zaczęto wypasać owce. Obok pozytywnych efektów tego\neksperymentu - utrzymanie się w wypasanych miejscach dużych płatów muraw\nkserotermicznych - zauważono także jego negatywne skutki, m.in. zwiększenie erozji gleby\ni znaczny wzrost udziału wilczomlecza sosnki (Euphorbia cyparissias) - gatunku, którego\nowce nie zjadają ze względu na gorzki smak. Zbyt intensywny wypas, który trwa przez cały\nsezon wegetacyjny, może po dłuższym czasie być przyczyną także zubożenia gatunkowego\nmuraw i ograniczenia kwitnienia.\nNa podstawie: L. Rutkowski i in., Stan zachowania i przekształcenia szaty roślinnej wybranych rezerwatów\nnad dolną Wisłą, w: Wycieczki geobotaniczne. Region Kujawsko-Pomorski, Toruń 2004;\nparki.kujawsko-pomorskie.pl; źródło fotografii: Wikimedia Commons.\n16.3.\n0-1\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **17.1.** | # | Stwierdzenie | Ocena | |---|---|---| | 1 | Murawy są ekosystemami półnaturalnymi, których utrzymanie **wymaga działalności człowieka** | **P** | | 2 | Po zaprzestaniu użytkowania doszło do zmian składu gatunkowego | **P** | | 3 | Umiarkowane użytkowanie umożliwia zachowanie typowego składu gatunkowego | **P** | **Wszystkie 3 stwierdzenia = P** (wszystkie prawdziwe). **Uzasadnienia**: 1. **P** — murawy kserotermiczne są **półnaturalne** (powstały dzięki działalności człowieka — wypas, koszenie). Bez ingerencji ulegają **sukcesji** — zarastają. 2. **P** — po zaprzestaniu użytkowania (po 1963) zaobserwowano **ekspansję sosny + krzewów** → zacienienie + zmiana składu gatunkowego (utrata gatunków światłolubnych). 3. **P** — **umiarkowany wypas/koszenie** powstrzymuje sukcesję → zachowanie **muraw + ich gatunków** typowych (ostnice, ożanki, sasanki, ksztrzykiewice). **17.2.** **Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy** wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ: - **Brak wypasu i koszenia** → niezjedzone rośliny zaczynają konkurować ze sobą. - **Sukcesja ekologiczna** postępuje: na murawie zaczynają wkraczać **gatunki ekspansywne** — głównie **sosna zwyczajna** + krzewy (głóg, tarnina, róża). - **Sosna + krzewy zacieniały** murawy → **zmniejszało dostęp światła** dla roślin światłolubnych (kserotermicznych). - **Murawy kserotermiczne to gatunki światłolubne** (heliofity) — wymagają pełnego słońca → bez słońca **giną**. - **Konkurencja** o wodę i składniki gleby między sosną a roślinami muraw → murawy wypierane. - **Wzbogacenie gleby azotem** z opadłych liści sosen → **eutrofizacja** → preferowanie gatunków nitrofilnych zamiast kserotermicznych. Skutek: utrata gatunków typowych dla muraw + zubożenie bioróżnorodności + zanik rezerwatu jako celu ochrony. **17.3.** Przykłady **ochrony czynnej** muraw kserotermicznych: - **B. Wycinka drzew i krzewów** — usuwanie sosen i krzewów eliminuje zacienienie i konkurencję → murawy odzyskują światło i przestrzeń. - **C. Kontrolowany wypas zwierząt** — zwierzęta zjadają młode pędy drzew + traw, **powstrzymując sukcesję**. Tradycyjna metoda hodowlana, ekosystem pasterski. **Dlaczego nie inne?**: - **A. Regularna głęboka orka** — **niszczyłaby murawy** (orka odsłania glebę, niszczy korzenie wieloletnich roślin). - **D. Wprowadzenie roślin uprawnych** — **inwazja** gatunków obcych, niszczy ekosystem naturalny. - **E. Nawożenie związkami azotowymi** — **eutrofizacja**, faworyzowanie gatunków konkurencyjnych (azotofilnych), nie kserotermicznych. Odpowiedź: **B + C**.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — murawy kserotermiczne\n\nCecha | Opis\nSiedlisko | Suche, słoneczne zbocza (ekspozycja południowa), gleby wapienne/lessowe\nKlimat | Ciepłe + suche (kserotermiczne)\nRoślinność | Niska, trawiasta + zielne (ostnice, ożanki, sasanki, dziewięćsiły)\nPochodzenie | Półnaturalne — z pastwisk i koszonych łąk (gospodarka pasterska)\nStatus ochrony | Większość obszarów w Polsce — rezerwaty, Natura 2000\nZagrożenia | Sukcesja (zarastanie), nawożenie, urbanizacja, intensyfikacja rolnictwa\n\nKlucz pojęciowy — sukcesja ekologiczna\n\nFaza | Roślinność | Warunki\nPionierska | Mchy, porosty, jednoroczne | Goła skała / piasek / pożar\nTrawiasta | Trawy, byliny (np. murawy) | Gleba początkowa\nKrzewiasta | Krzewy (głóg, tarnina, róża) | Gleba grubsza\nPionierski las | Sosna, brzoza, osika | Gleba dojrzała\nLas klimaksowy | Dąb, buk, grab | Pełna gleba, mature ekosystem\n\nSukcesja postępuje w kierunku lasu (w Polsce). Bez ingerencji murawa → krzewy → las.\n\nKlucz pojęciowy — ochrona czynna vs bierna\n\nTyp | Definicja | Przykłady\nOchrona bierna | Pozostawienie ekosystemu bez ingerencji | Rezerwaty ścisłe lasów pierwotnych (Białowieski Park)\nOchrona czynna | Aktywne działania podtrzymujące ekosystem | Wypas owiec na murawach, koszenie łąk, wycinka, mokradła\n\nDla ekosystemów półnaturalnych (murawy, łąki, wrzosowiska) tylko ochrona czynna = skuteczna. Bierna prowadzi do sukcesji i utraty pożądanego ekosystemu.\n\nMechanizm: dlaczego zaniechanie szkodzi murawom?\n\nPrzed: tradycyjny wypas + koszenie utrzymują niskorosłą murawę. Drzewa nie mają szans → światła pełno → murawy światłolubne kwitną.\n\nPo zaprzestaniu: sosna i krzewy zaczynają kolonizować murawę. Nasiona sosny rozsiewane wiatrem trafiają na otwartą przestrzeń, kiełkują w pełni słońca.\n\nWzrost zarośli: po kilku-kilkunastu latach sosny i krzewy osiągają rozmiary konkurencyjne:\n- Zacieniają murawę → światła mniej.\n- Wciągają wodę i azot z gleby.\n- Liście opadają → eutrofizacja gleby (więcej azotu).\n\nMurawy giną: gatunki kserotermiczne to heliofity (światłolubne) + nitrofile rzadkie. W cieniu + bogatej glebie nie wytrzymują → wyparte przez gatunki cieniste.\n\nSkutek: sukcesja postępuje, murawa zarasta. Po 30-50 latach bez ingerencji → las. Bioróżnorodność spada (las ma inne, ale mniej różnorodne gatunki kserotermiczne).\n\nOchrona czynna w praktyce\n\nNajlepsze metody dla muraw:\n- Wypas owiec / kóz / koni — najbardziej tradycyjny + skuteczny. Wybierają młode pędy drzew, krzewów + trawę.\n- Koszenie ręczne lub mechaniczne — 1-2 razy w roku, zbieranie biomasy (nie pozostawianie w ekosystemie — by nie wzbogacać azotu).\n- Wycinka drzew + krzewów — punktowo, gdy ekspansja zaawansowana.\n- Wypalanie kontrolowane — eliminuje krzewy, zachowuje bulwy/cebule muraw.\n\nPunktacja CKE\n\n- 17.1. 2 pkt — wszystkie 3 P/F (P, P, P). 1 pkt za 2/3.\n- 17.2. 1 pkt — wskazanie sukcesji + jej skutków (zacienienie, konkurencja, eutrofizacja).\n- 17.3. 2 pkt — obie odpowiedzi (B, C). 1 pkt za 1/2.\n- Suma: 5 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nMurawy kserotermiczne w Polsce:\n- ~0.1% powierzchni kraju, ale kluczowy ekosystem chroniony.\n- Najwięcej: Wyżyna Małopolska, Lubelszczyzna, Dolny Śląsk, Pomorze.\n- Gatunki rzadkie: sasanka łąkowa, ostnica włosowata, len austriacki, ksykiniaka mała.\n\nSieć Natura 2000:\n- Murawy kserotermiczne = typ siedliska 6210 (Dyrektywa siedliskowa UE).\n- Polska wytypowała ~30 obszarów Natura 2000 chroniących murawy.\n\nEkosystemy półnaturalne w Europie:\n- Murawy (Polska, Niemcy, Czechy) — pasterstwo + wypas owiec.\n- Łąki kośne (Polska, Słowacja, Rumunia) — tradycyjne sianokoszenie.\n- Wrzosowiska (Lüneburger Heide w Niemczech) — wypas owiec.\n- Polderlands (Holandia) — koszenie + zalewanie kontrolowane.\n\nWszystkie wymagają ochrony czynnej. UE finansuje tradycyjne pasterstwo + sianokoszenie przez rolno-środowiskowe programy (CAP).\n\nLekcja: nie wszystkie cenne ekosystemy są \"naturalne\". Niektóre wymagają człowieka by istnieć. Klasyczna lekcja ekologii konserwacyjnej.\n\nTypowy błąd: Pułapka 17.1 — odpowiedź \"F\" na 1 (myśląc, że \"naturalne ekosystemy nie wymagają człowieka\"). Klucz: **murawy kserotermiczne** są **półnaturalne** = stworzone przez działalność człowieka. Bez ingerencji ulegają sukcesji. Pułapka 17.2 — odpowiedź \"drzewa rosły\". Klucz: **mechanizm**: 1. Sukcesja (sosna + krzewy). 2. Zacienienie. 3. Murawy = heliofity → giną w cieniu. Pułapka 17.3 — wybór A (orka). Orka niszczyłaby murawy (odsłania glebę, wyrywa korzenie). Ochrona czynna **nie jest niszczeniem**.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-17.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, murawy kserotermiczne, ekosystemy półnaturalne, sukcesja, ochrona czynna","page_from":26,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.<br>Przedstawiony na poniższej fotografii rezerwat „Zbocza Płutowskie” utworzono w 1963 roku<br>na prawym zboczu doliny dolnej Wisły. Celem podjętych działań była ochrona muraw<br>kserotermicznych oraz związanych z nimi światło- i ciepłolubnych gatunków roślin. Przed<br>utworzeniem rezerwatu na całej powierzchni zboczy przeważały zbiorowiska muraw, które<br>były wykorzystywane gospodarczo - koszono trawę i prowadzono wypas bydła. W ciągu<br>40 lat od utworzenia rezerwatu i od zaprzestania użytkowania gospodarczego<br>zaobserwowano zmiany w składzie roślinności, związane z wkraczaniem gatunków<br>krzewiastych i gatunków azotolubnych.<br>W 2000 roku na terenie rezerwatu zaczęto wypasać owce. Obok pozytywnych efektów tego<br>eksperymentu - utrzymanie się w wypasanych miejscach dużych płatów muraw<br>kserotermicznych - zauważono także jego negatywne skutki, m.in. zwiększenie erozji gleby<br>i znaczny wzrost udziału wilczomlecza sosnki (Euphorbia cyparissias) - gatunku, którego<br>owce nie zjadają ze względu na gorzki smak. Zbyt intensywny wypas, który trwa przez cały<br>sezon wegetacyjny, może po dłuższym czasie być przyczyną także zubożenia gatunkowego<br>muraw i ograniczenia kwitnienia.<br>Na podstawie: L. Rutkowski i in., Stan zachowania i przekształcenia szaty roślinnej wybranych rezerwatów<br>nad dolną Wisłą, w: Wycieczki geobotaniczne. Region Kujawsko-Pomorski, Toruń 2004;<br>parki.kujawsko-pomorskie.pl; źródło fotografii: Wikimedia Commons.<br>16.3.<br>0-1<br>MBIP-R0_100</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>17.1.</strong> | # | Stwierdzenie | Ocena | |---|---|---| | 1 | Murawy są ekosystemami półnaturalnymi, których utrzymanie <strong>wymaga działalności człowieka</strong> | <strong>P</strong> | | 2 | Po zaprzestaniu użytkowania doszło do zmian składu gatunkowego | <strong>P</strong> | | 3 | Umiarkowane użytkowanie umożliwia zachowanie typowego składu gatunkowego | <strong>P</strong> | <strong>Wszystkie 3 stwierdzenia = P</strong> (wszystkie prawdziwe). <strong>Uzasadnienia</strong>: 1. <strong>P</strong> — murawy kserotermiczne są <strong>półnaturalne</strong> (powstały dzięki działalności człowieka — wypas, koszenie). Bez ingerencji ulegają <strong>sukcesji</strong> — zarastają. 2. <strong>P</strong> — po zaprzestaniu użytkowania (po 1963) zaobserwowano <strong>ekspansję sosny + krzewów</strong> → zacienienie + zmiana składu gatunkowego (utrata gatunków światłolubnych). 3. <strong>P</strong> — <strong>umiarkowany wypas/koszenie</strong> powstrzymuje sukcesję → zachowanie <strong>muraw + ich gatunków</strong> typowych (ostnice, ożanki, sasanki, ksztrzykiewice). <strong>17.2.</strong> <strong>Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy</strong> wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ: - <strong>Brak wypasu i koszenia</strong> → niezjedzone rośliny zaczynają konkurować ze sobą. - <strong>Sukcesja ekologiczna</strong> postępuje: na murawie zaczynają wkraczać <strong>gatunki ekspansywne</strong> — głównie <strong>sosna zwyczajna</strong> + krzewy (głóg, tarnina, róża). - <strong>Sosna + krzewy zacieniały</strong> murawy → <strong>zmniejszało dostęp światła</strong> dla roślin światłolubnych (kserotermicznych). - <strong>Murawy kserotermiczne to gatunki światłolubne</strong> (heliofity) — wymagają pełnego słońca → bez słońca <strong>giną</strong>. - <strong>Konkurencja</strong> o wodę i składniki gleby między sosną a roślinami muraw → murawy wypierane. - <strong>Wzbogacenie gleby azotem</strong> z opadłych liści sosen → <strong>eutrofizacja</strong> → preferowanie gatunków nitrofilnych zamiast kserotermicznych. Skutek: utrata gatunków typowych dla muraw + zubożenie bioróżnorodności + zanik rezerwatu jako celu ochrony. <strong>17.3.</strong> Przykłady <strong>ochrony czynnej</strong> muraw kserotermicznych: - <strong>B. Wycinka drzew i krzewów</strong> — usuwanie sosen i krzewów eliminuje zacienienie i konkurencję → murawy odzyskują światło i przestrzeń. - <strong>C. Kontrolowany wypas zwierząt</strong> — zwierzęta zjadają młode pędy drzew + traw, <strong>powstrzymując sukcesję</strong>. Tradycyjna metoda hodowlana, ekosystem pasterski. <strong>Dlaczego nie inne?</strong>: - <strong>A. Regularna głęboka orka</strong> — <strong>niszczyłaby murawy</strong> (orka odsłania glebę, niszczy korzenie wieloletnich roślin). - <strong>D. Wprowadzenie roślin uprawnych</strong> — <strong>inwazja</strong> gatunków obcych, niszczy ekosystem naturalny. - <strong>E. Nawożenie związkami azotowymi</strong> — <strong>eutrofizacja</strong>, faworyzowanie gatunków konkurencyjnych (azotofilnych), nie kserotermicznych. Odpowiedź: <strong>B + C</strong>.</p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — murawy kserotermiczne</p>\n<p>Cecha | Opis<br>Siedlisko | Suche, słoneczne zbocza (ekspozycja południowa), gleby wapienne/lessowe<br>Klimat | Ciepłe + suche (kserotermiczne)<br>Roślinność | Niska, trawiasta + zielne (ostnice, ożanki, sasanki, dziewięćsiły)<br>Pochodzenie | Półnaturalne — z pastwisk i koszonych łąk (gospodarka pasterska)<br>Status ochrony | Większość obszarów w Polsce — rezerwaty, Natura 2000<br>Zagrożenia | Sukcesja (zarastanie), nawożenie, urbanizacja, intensyfikacja rolnictwa</p>\n<p>Klucz pojęciowy — sukcesja ekologiczna</p>\n<p>Faza | Roślinność | Warunki<br>Pionierska | Mchy, porosty, jednoroczne | Goła skała / piasek / pożar<br>Trawiasta | Trawy, byliny (np. murawy) | Gleba początkowa<br>Krzewiasta | Krzewy (głóg, tarnina, róża) | Gleba grubsza<br>Pionierski las | Sosna, brzoza, osika | Gleba dojrzała<br>Las klimaksowy | Dąb, buk, grab | Pełna gleba, mature ekosystem</p>\n<p>Sukcesja postępuje w kierunku lasu (w Polsce). Bez ingerencji murawa → krzewy → las.</p>\n<p>Klucz pojęciowy — ochrona czynna vs bierna</p>\n<p>Typ | Definicja | Przykłady<br>Ochrona bierna | Pozostawienie ekosystemu bez ingerencji | Rezerwaty ścisłe lasów pierwotnych (Białowieski Park)<br>Ochrona czynna | Aktywne działania podtrzymujące ekosystem | Wypas owiec na murawach, koszenie łąk, wycinka, mokradła</p>\n<p>Dla ekosystemów półnaturalnych (murawy, łąki, wrzosowiska) tylko ochrona czynna = skuteczna. Bierna prowadzi do sukcesji i utraty pożądanego ekosystemu.</p>\n<p>Mechanizm: dlaczego zaniechanie szkodzi murawom?</p>\n<p>Przed: tradycyjny wypas + koszenie utrzymują niskorosłą murawę. Drzewa nie mają szans → światła pełno → murawy światłolubne kwitną.</p>\n<p>Po zaprzestaniu: sosna i krzewy zaczynają kolonizować murawę. Nasiona sosny rozsiewane wiatrem trafiają na otwartą przestrzeń, kiełkują w pełni słońca.</p>\n<p>Wzrost zarośli: po kilku-kilkunastu latach sosny i krzewy osiągają rozmiary konkurencyjne:</p>\n<ul><li>Zacieniają murawę → światła mniej.</li><li>Wciągają wodę i azot z gleby.</li><li>Liście opadają → eutrofizacja gleby (więcej azotu).</li></ul>\n<p>Murawy giną: gatunki kserotermiczne to heliofity (światłolubne) + nitrofile rzadkie. W cieniu + bogatej glebie nie wytrzymują → wyparte przez gatunki cieniste.</p>\n<p>Skutek: sukcesja postępuje, murawa zarasta. Po 30-50 latach bez ingerencji → las. Bioróżnorodność spada (las ma inne, ale mniej różnorodne gatunki kserotermiczne).</p>\n<p>Ochrona czynna w praktyce</p>\n<p>Najlepsze metody dla muraw:</p>\n<ul><li>Wypas owiec / kóz / koni — najbardziej tradycyjny + skuteczny. Wybierają młode pędy drzew, krzewów + trawę.</li><li>Koszenie ręczne lub mechaniczne — 1-2 razy w roku, zbieranie biomasy (nie pozostawianie w ekosystemie — by nie wzbogacać azotu).</li><li>Wycinka drzew + krzewów — punktowo, gdy ekspansja zaawansowana.</li><li>Wypalanie kontrolowane — eliminuje krzewy, zachowuje bulwy/cebule muraw.</li></ul>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>17.1. 2 pkt — wszystkie 3 P/F (P, P, P). 1 pkt za 2/3.</li><li>17.2. 1 pkt — wskazanie sukcesji + jej skutków (zacienienie, konkurencja, eutrofizacja).</li><li>17.3. 2 pkt — obie odpowiedzi (B, C). 1 pkt za 1/2.</li><li>Suma: 5 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Murawy kserotermiczne w Polsce:</p>\n<ul><li>~0.1% powierzchni kraju, ale kluczowy ekosystem chroniony.</li><li>Najwięcej: Wyżyna Małopolska, Lubelszczyzna, Dolny Śląsk, Pomorze.</li><li>Gatunki rzadkie: sasanka łąkowa, ostnica włosowata, len austriacki, ksykiniaka mała.</li></ul>\n<p>Sieć Natura 2000:</p>\n<ul><li>Murawy kserotermiczne = typ siedliska 6210 (Dyrektywa siedliskowa UE).</li><li>Polska wytypowała ~30 obszarów Natura 2000 chroniących murawy.</li></ul>\n<p>Ekosystemy półnaturalne w Europie:</p>\n<ul><li>Murawy (Polska, Niemcy, Czechy) — pasterstwo + wypas owiec.</li><li>Łąki kośne (Polska, Słowacja, Rumunia) — tradycyjne sianokoszenie.</li><li>Wrzosowiska (Lüneburger Heide w Niemczech) — wypas owiec.</li><li>Polderlands (Holandia) — koszenie + zalewanie kontrolowane.</li></ul>\n<p>Wszystkie wymagają ochrony czynnej. UE finansuje tradycyjne pasterstwo + sianokoszenie przez rolno-środowiskowe programy (CAP).</p>\n<p>Lekcja: nie wszystkie cenne ekosystemy są &quot;naturalne&quot;. Niektóre wymagają człowieka by istnieć. Klasyczna lekcja ekologii konserwacyjnej.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 17.1 — odpowiedź &quot;F&quot; na 1 (myśląc, że &quot;naturalne ekosystemy nie wymagają człowieka&quot;). Klucz: <strong>murawy kserotermiczne</strong> są <strong>półnaturalne</strong> = stworzone przez działalność człowieka. Bez ingerencji ulegają sukcesji. Pułapka 17.2 — odpowiedź &quot;drzewa rosły&quot;. Klucz: <strong>mechanizm</strong>: 1. Sukcesja (sosna + krzewy). 2. Zacienienie. 3. Murawy = heliofity → giną w cieniu. Pułapka 17.3 — wybór A (orka). Orka niszczyłaby murawy (odsłania glebę, wyrywa korzenie). Ochrona czynna <strong>nie jest niszczeniem</strong>.</p>"}]}