{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/17.2","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"17.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWyjaśnij, dlaczego zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło\nnegatywnie na roślinność muraw kserotermicznych.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 17.2. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nVI. Rozwijanie postawy szacunku wobec\nprzyrody i środowiska. Zdający:\n1) rozumie zasadność ochrony przyrody;\n4) objaśnia zasady zrównoważonego\nrozwoju.\nXVIII. Różnorodność biologiczna, jej\nzagrożenia i ochrona. Zdający:\n2) wykazuje wpływ działalności człowieka\n[…] na różnorodność biologiczną.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające\nwzrost niezgryzanych lub niekoszonych roślin - np. drzew lub krzewów, oraz\nspowolnienie rozwoju lub wyparcie roślin muraw kserotermicznych w wyniku\nkonkurencji o zasoby środowiska LUB\nograniczenie presji roślinożerców lub koszenia i w wyniku tego wzrost konkurencji\no zasoby środowiska między gatunkami roślin muraw i wyparcie części z nich.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nBrak koszenia był przyczyną nadmiernego rozrostu krzewów i drzew, co doprowadziło do\nkonkurencyjnego wyparcia roślinności muraw kserotermicznych.\nZaniechanie wypasania zwierząt, które zjadały roślinność porastającą zbocza,\nprzyczyniło się do zwiększenia powierzchni zajmowanej przez zarośla, które zasłaniały\nroślinom muraw dostęp do światła słonecznego.\nPonieważ brakowało bydła zjadającego większe rośliny, co spowodowało ich znaczny\nwzrost i zacienienie światłolubnych roślin muraw kserotermicznych.\nUsunięcie roślinożerców podwyższyło konkurencję międzygatunkową, a tym samym\nnasiliło konkurencyjne wypieranie i ustępowanie słabszych gatunków.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nie odnoszących się do konkretnego rodzaju\nużytkowania gospodarczego - koszenia roślin lub wypasu zwierząt, np. „Zaniechanie\nużytkowania gospodarczego zboczy wpłynęło negatywnie na roślinność muraw\nkserotermicznych, ponieważ gatunki krzewiaste zaczęły się rozrastać i wpływać negatywnie\nna gatunki muraw, np. na gatunki światłolubne, które zostały zacienione, a ich rozwój -\nograniczony”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"**Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy** wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ: - **Brak wypasu i koszenia** → niezjedzone rośliny zaczynają konkurować ze sobą. - **Sukcesja ekologiczna** postępuje: na murawie zaczynają wkraczać **gatunki ekspansywne** — głównie **sosna zwyczajna** + krzewy (głóg, tarnina, róża). - **Sosna + krzewy zacieniały** murawy → **zmniejszało dostęp światła** dla roślin światłolubnych (kserotermicznych). - **Murawy kserotermiczne to gatunki światłolubne** (heliofity) — wymagają pełnego słońca → bez słońca **giną**. - **Konkurencja** o wodę i składniki gleby między sosną a roślinami muraw → murawy wypierane. - **Wzbogacenie gleby azotem** z opadłych liści sosen → **eutrofizacja** → preferowanie gatunków nitrofilnych zamiast kserotermicznych. Skutek: utrata gatunków typowych dla muraw + zubożenie bioróżnorodności + zanik rezerwatu jako celu ochrony.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-17.2.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, murawy kserotermiczne, ekosystemy półnaturalne, sukcesja, ochrona czynna","page_from":27,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 17.2. (0-1)<br>Wyjaśnij, dlaczego zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło<br>negatywnie na roślinność muraw kserotermicznych.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 17.2. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>VI. Rozwijanie postawy szacunku wobec<br>przyrody i środowiska. Zdający:</p>\n<ol><li>rozumie zasadność ochrony przyrody;</li><li>objaśnia zasady zrównoważonego</li></ol>\n<p>rozwoju.<br>XVIII. Różnorodność biologiczna, jej<br>zagrożenia i ochrona. Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje wpływ działalności człowieka</li></ol>\n<p>[…] na różnorodność biologiczną.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wyjaśnienie, uwzględniające<br>wzrost niezgryzanych lub niekoszonych roślin - np. drzew lub krzewów, oraz<br>spowolnienie rozwoju lub wyparcie roślin muraw kserotermicznych w wyniku<br>konkurencji o zasoby środowiska LUB<br>ograniczenie presji roślinożerców lub koszenia i w wyniku tego wzrost konkurencji<br>o zasoby środowiska między gatunkami roślin muraw i wyparcie części z nich.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Brak koszenia był przyczyną nadmiernego rozrostu krzewów i drzew, co doprowadziło do<br>konkurencyjnego wyparcia roślinności muraw kserotermicznych.<br>Zaniechanie wypasania zwierząt, które zjadały roślinność porastającą zbocza,<br>przyczyniło się do zwiększenia powierzchni zajmowanej przez zarośla, które zasłaniały<br>roślinom muraw dostęp do światła słonecznego.<br>Ponieważ brakowało bydła zjadającego większe rośliny, co spowodowało ich znaczny<br>wzrost i zacienienie światłolubnych roślin muraw kserotermicznych.<br>Usunięcie roślinożerców podwyższyło konkurencję międzygatunkową, a tym samym<br>nasiliło konkurencyjne wypieranie i ustępowanie słabszych gatunków.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi zbyt ogólnych, nie odnoszących się do konkretnego rodzaju<br>użytkowania gospodarczego - koszenia roślin lub wypasu zwierząt, np. „Zaniechanie<br>użytkowania gospodarczego zboczy wpłynęło negatywnie na roślinność muraw<br>kserotermicznych, ponieważ gatunki krzewiaste zaczęły się rozrastać i wpływać negatywnie<br>na gatunki muraw, np. na gatunki światłolubne, które zostały zacienione, a ich rozwój -<br>ograniczony”.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy</strong> wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ: - <strong>Brak wypasu i koszenia</strong> → niezjedzone rośliny zaczynają konkurować ze sobą. - <strong>Sukcesja ekologiczna</strong> postępuje: na murawie zaczynają wkraczać <strong>gatunki ekspansywne</strong> — głównie <strong>sosna zwyczajna</strong> + krzewy (głóg, tarnina, róża). - <strong>Sosna + krzewy zacieniały</strong> murawy → <strong>zmniejszało dostęp światła</strong> dla roślin światłolubnych (kserotermicznych). - <strong>Murawy kserotermiczne to gatunki światłolubne</strong> (heliofity) — wymagają pełnego słońca → bez słońca <strong>giną</strong>. - <strong>Konkurencja</strong> o wodę i składniki gleby między sosną a roślinami muraw → murawy wypierane. - <strong>Wzbogacenie gleby azotem</strong> z opadłych liści sosen → <strong>eutrofizacja</strong> → preferowanie gatunków nitrofilnych zamiast kserotermicznych. Skutek: utrata gatunków typowych dla muraw + zubożenie bioróżnorodności + zanik rezerwatu jako celu ochrony.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Zaniechanie użytkowania (wypas, koszenie) umożliwiło ekspansję wyższych, bardziej konkurencyjnych roślin (traw, krzewów, drzew), które <strong>zacieniły</strong> stanowiska muraw kserotermicznych. Rośliny kserotermiczne - wymagające pełnego nasłonecznienia i suchego, ciepłego podłoża - zostały wyparte w wyniku sukcesji wtórnej.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm ekologiczny: sukcesja wtórna i konkurencja o światło</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Czym są murawy kserotermiczne i dlaczego potrzebują użytkowania?</strong><br>Murawy kserotermiczne to otwarte, ciepłolubne zbiorowiska roślinne na nagrzanych, suchych zboczach (najczęściej o ekspozycji południowej). Rośliny je tworzące są <strong>światłolubne i słabokonkurencyjne</strong> - doskonale znoszą suszę i ciepło, ale przegrywają z roślinami o dużym wigorzem wzrostu. Historycznie utrzymywały się dzięki wypasowi i koszeniu, które <strong>stale usuwały biomasę</strong> konkurencyjnych gatunków.</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co się dzieje po zaniechaniu użytkowania?</strong><br>Bez pasienia/koszenia:</p>\n<ul><li>Wysokie trawy (np. trzcinnik, kłosownica) i krzewy (tarnina, głóg) rosną bez ograniczeń.</li><li>Gromadzi się <strong>ściółka</strong> - zmienia to wilgotność i termikę gleby.</li><li>Zbocze stopniowo zarasta → <strong>sukcesja wtórna</strong>: murawa → zarośla krzewiastে → las.</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Mechanizm wykluczenia</strong><br>Gatunki kserotermiczne są eliminowane przez:</p>\n<ol><li><strong>Zacienienie</strong> (brak dostępu do pełnego słońca - kluczowy czynnik).</li><li><strong>Wzrost wilgotności</strong> podłoża pod warstwą ściółki (ograniczenie specjalizacji kserofilnej).</li><li><strong>Konkurencję korzeniową</strong> o wodę i składniki mineralne.</li></ol>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Użytkowanie gospodarcze pełniło rolę <strong>czynnika zaburzającego</strong> (<em>disturbance</em>), który cofał sukcesję i utrzymywał murawę w otwartej, nasłonecznionej fazie. Bez niego sukcesja wtórna niszczy siedlisko.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez kontrast: adaptacje kserotermiczne vs. warunki po sukcesji</h4>\n<p>| Cecha | Warunki w murawi kserotermicznej (z użytkowaniem) | Warunki po zaniechaniu użytkowania |<br>| Nasłonecznienie | Pełne - zbocze otwarte | Zmniejszone - zacienione przez krzewy/drzewa |<br>| Temperatura gleby | Wysoka (nagrzane zbocze) | Niższa (izolacja przez ściółkę i cień) |<br>| Wilgotność podłoża | Niska - sucho | Wyższa - ściółka zatrzymuje wodę |<br>| Konkurencja | Niska - regulowana koszeniem/wypasem | Wysoka - ekspansja gatunków krzewiastych |</p>\n<p>Rośliny kserotermiczne (np. <em>Festuca valesiaca</em>, <em>Stipa capillata</em>, <em>Adonis vernalis</em>) są <strong>wysoce wyspecjalizowane</strong> pod kątem suchości i ciepła - nie mają mechanizmów konkurowania w warunkach zacienienia. Gdy warunki przestają odpowiadać ich adaptacjom, <strong>przegrywają z sukcesją</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Perspektywa ochrony przyrody: użytkowanie jako substytut naturalnych zaburzeń</h4>\n<p>W naturalnych warunkach (przed antropogenizacją krajobrazu) otwartość zboczy utrzymywana była przez:</p>\n<ul><li>intensywny wypas przez dzikie kopytne (żubr, koń dziki, tur),</li><li>erozję gleby na stromych zboczach,</li><li>sporadyczne pożary.</li></ul>\n<p>Użytkowanie gospodarcze (wypas owiec, kóz; koszenie) <strong>zastąpiło te naturalne zaburzenia</strong>. Zaniechanie go bez zastąpienia innym czynnikiem zaburzającym = przyspieszenie sukcesji. Dlatego w ochronie przyrody murawy kserotermiczne są <strong>siedliskiem półnaturalnym</strong> - wymagają aktywnej ochrony czynnej (koszenie, wypas ekstensywny).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wyjasnienie uwzgledniajace wzrost niezgryzanych/niekoszonych roslin (np. drzew lub krzewow) oraz spowolnienie rozwoju lub wyparcie roslin muraw kserotermicznych w wyniku konkurencji o zasoby srodowiska (lub ograniczenie presji roslinozercow/koszenia i wynikajacy z tego wzrost konkurencji miedzy gatunkami roslin muraw, prowadzacy do wyparcia czesci z nich).<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> Nie uznaje sie odpowiedzi zbyt ogolnych, nie odnoszacych sie do konkretnego rodzaju uzytkowania gospodarczego (koszenia lub wypasu).</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość ekologii zbiorowisk roślinnych: pojęć sukcesji wtórnej, konkurencji międzygatunkowej i wymagań siedliskowych roślin kserotermicznych.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - pisanie tylko &quot;zbocza zarosły roślinnością&quot; bez wyjaśnienia, <strong>dlaczego to szkodzi murawi</strong>. CKE wymaga wskazania mechanizmu (zacienienie → brak warunków dla gatunków kserotermicznych).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mylenie przyczyny i skutku - &quot;rośliny kserotermiczne zniknęły, bo nie było wypasu&quot;. To niepełna odpowiedź! Trzeba pokazać łańcuch: brak wypasu → ekspansja konkurencji → zacienienie/zmiana warunków → eliminacja gatunków.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pisanie o &quot;braku nawożenia&quot; lub &quot;degradacji gleby&quot; - to nie jest mechanizm w tym przypadku. Murawy kserotermiczne rozwijają się na glebach ubogich i to im odpowiada. Problem to <strong>sukcesja i zacienienie</strong>, nie jakość gleby.</blockquote>"}]}