{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/18","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"18","points":2,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 18. (0-2)\nWizon (Neogale vison) to gatunek drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych. Wizon ma\nnaturalny zasięg występowania ograniczony do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Dziko\nżyjąca populacja wizonów w północno-zachodniej Polsce pochodzi prawdopodobnie\nod wizonów zbiegłych z miejscowych ferm hodowlanych w latach 80. XX wieku.\nWizon jest drapieżnikiem. Skład jego diety wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności\nod obszaru i pory roku - wizon adaptuje się do zmian w dostępności poszczególnych ofiar.\nW końcu lat 90. ubiegłego wieku na terenie obecnego Parku Narodowego „Ujście Warty”\nprzeprowadzono badania drapieżnictwa wizonów na ptakach wodnych. Okazało się,\nże na wiosnę i w lecie ptaki stanowiły 45-60% biomasy skonsumowanej przez wizony\nna terenie zbiornika zalewowego oraz 35-46% na jego obrzeżach. Odnotowano wyraźny\nspadek sukcesu lęgowego gęsi gęgawy, a najczęstszą przyczyną strat lęgów okazały się\nwizony.\nNa poniższych mapach przedstawiono odsetek obwodów łowieckich w poszczególnych\npowiatach północno-zachodniej Polski, w których odnotowano obecność wizona w latach\n2003 i 2009.\nNa podstawie: www.nfosigw.gov.pl\nOkreśl, które z poniższych kryteriów gatunku inwazyjnego są spełnione w przypadku\nwizona w północno-zachodniej Polsce. Zaznacz T, jeśli kryterium jest spełnione,\nalbo N - jeśli nie jest spełnione.\n1.\nGatunek jest obcego pochodzenia.\nT\nN\n2.\nGatunek rozprzestrzenia się na obszarach położonych poza naturalnym\nzasięgiem swojego występowania.\nT\nN\n3.\nGatunek ma negatywny wpływ na rodzimą florę lub faunę.\nT\nN\n2003\n2009\n≥ 50%\n25%\n0%\nodsetek\nobwodów łowieckich,\nw których obecny był\nwizon\n18.\n0-1-2\nMBIP-R0_100\nBRUDNOPIS (nie podlega ocenie)\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023\nBIOLOGIA\nPoziom rozszerzony\nFormuła 2023","answer":null,"answer_text":"Zadanie 18. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nII. Rozwijanie myślenia naukowego;\ndoskonalenie umiejętności planowania\nobserwacji i doświadczeń oraz\nwnioskowania w oparciu o wyniki badań.\nZdający:\n3) opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki\nbadań w oparciu o proste analizy\nstatystyczne.\nXVII. Ekologia.\n2. Ekologia populacji. Zdający:\n2) charakteryzuje populację, określając jej\ncechy (liczebność, zagęszczenie, struktura\nprzestrzenna […]) […].\n3. Ekologia ekosystemu. Ochrona\ni gospodarka ekosystemami. Zdający:\n4) określa zależności pokarmowe\nw ekosystemie na podstawie analizy\nfragmentów sieci pokarmowych […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne określenie spełniania trzech kryteriów.\n1 pkt - za poprawne określenie spełniania dwóch kryteriów.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - T, 2. - T, 3. - T.","solution":"Odpowiedź: **18.1.** Kryteria gatunku inwazyjnego — wizon spełnia **wszystkie**: | # | Kryterium | Wizon? | |---|---|---| | 1 | Gatunek jest obcego pochodzenia | **T** | | 2 | Rozprzestrzenia się poza naturalnym zasięgiem | **T** | | 3 | Ma negatywny wpływ na rodzimą florę/faunę | **T** | **Uzasadnienia**: 1. **T** — naturalne pochodzenie wizona = **Ameryka Północna** (USA + Kanada). W Polsce + Europie = gatunek **obcy** (sprowadzony do hodowli futerkowej w XX w.). 2. **T** — wizon **dziko się rozprzestrzenia** w Polsce po ucieczce z ferm. Mapy 2003 vs 2009 pokazują **rosnący zasięg** (kolonizacja kolejnych powiatów). Występuje już w połowie Polski. 3. **T** — wizon ma **negatywny wpływ** na rodzimą faunę: - **Spadek populacji rodzimej norki europejskiej** (*Mustela lutreola*) — wyparta z większości Europy przez konkurencję. - **Drapieżnictwo na ptakach wodnych** (kaczki, perkozy, mewy) — spadek lęgów. - **Drapieżnictwo na płazach** — kijanki, dorosłe żaby/ropuchy w stawach. - **Drapieżnictwo na drobnych gryzoniach** — szczury wodne, karczowniki, raki. - **Konkurencja z wydrą** o pokarm i siedlisko. Wszystkie 3 kryteria spełnione → wizon = **gatunek inwazyjny** (alien invasive species, IAS). **Definicja inwazyjna** (Unia Europejska, Konwencja o Bioróżnorodności): - **Obcy** (sprowadzony przez człowieka lub przybyły naturalnie z innego kontynentu). - **Naturalizowany** (skutecznie rozmnaża się + rośnie populacja). - **Inwazyjny** (negatywny wpływ ekologiczny lub gospodarczy). Wizon spełnia wszystkie trzy → **prawnie chroniony** przed handlem (Rozporządzenie UE 1143/2014, lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka).\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — gatunki inwazyjne\n\nEtap | Definicja | Przykład\nObcy (alien) | Sprowadzony przez człowieka spoza naturalnego zasięgu | Wizon w Europie, robinia akacjowa\nNaturalizowany | Skutecznie rozmnaża się w nowym środowisku | Wiele introdukowanych gat.\nInwazyjny (invasive) | Obcy + szybko rosnący + negatywny wpływ | Wizon, barszcz Sosnowskiego, niecierpek gruczołowaty\n\nInwazyjność = subset obcych. Nie każdy obcy jest inwazyjny (np. wiele roślin uprawnych = obce, nieinwazyjne).\n\nNajgroźniejsze gatunki inwazyjne w Polsce\n\nRośliny:\n- Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi) — sok fototoksyczny, oparzenia.\n- Niecierpek gruczołowaty (Impatiens glandulifera) — nad rzekami.\n- Rdestowiec ostrokończysty (Reynoutria japonica) — niszczy infrastrukturę.\n- Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia) — wypiera rodzime drzewa.\n\nZwierzęta:\n- Wizon (norka amerykańska) — wypiera rodzime drapieżniki.\n- Szop pracz (Procyon lotor) — pochodzenie USA.\n- Jenot (Nyctereutes procyonoides) — z Azji Wschodniej.\n- Rak pręgowaty (Faxonius limosus) — przenosi dżumę raczą.\n\nMechanizm: dlaczego wizon jest inwazyjny?\n\nNaturalna nisza w Ameryce Północnej: bagienne i wodne ekosystemy. Drapieżnik wodno-lądowy.\n\nHodowla futerkowa w Europie od XX w. — sprowadzony do produkcji futer (mink coat). Polska, Dania, Holandia, Polska — duże hodowle.\n\nUcieczki z ferm + celowe uwolnienia (przez aktywistów, ale też przypadkowe) → wizon zaczyna żyć dziko w Europie.\n\nDlaczego \"wygrywa\"?:\n- Mniejsza naturalnych drapieżników w Europie (nie wyewoluowali wraz z nim).\n- Większy od rodzimej norki europejskiej (przewaga w konkurencji).\n- Plastyczność diety — zjada wszystko (ryby, ptaki, płazy, jaja, gryzonie).\n- Wysoka rozrodczość (5-6 potomków rocznie).\n\nSkutki:\n- Norka europejska (Mustela lutreola) — kiedyś szeroko rozpowszechniona w Europie, dziś krytycznie zagrożona (~5% historycznego zasięgu, głównie Rosja + Hiszpania + Estonia). Wyparta przez wizona.\n- Spadek ptaków wodnych — kaczki, perkozy, mewy. Wizon zjada jaja + pisklęta.\n- Spadek płazów.\n\nMechanizm: zwalczanie wizona\n\nDziałania ochronne w Polsce:\n- Odstrzał w okresie polowań (wizon = gatunek łowny).\n- Pułapki żywołowne — przy stawach hodowlanych, rezerwatach.\n- Bariery wokół hodowli (zapobieganie ucieczkom).\n- Edukacja — wizon NIE jest gatunkiem chronionym; należy zgłaszać do służb leśnych.\n\nSkuteczność: ograniczona — populacja wciąż rośnie. Wymaga koordynacji międzynarodowej (wizon przekracza granice).\n\nPunktacja CKE\n\n- 18. 2 pkt — wszystkie 3 odpowiedzi (T, T, T). 1 pkt za 2/3.\n\nPo co to umieć\n\nGatunki inwazyjne to drugie największe zagrożenie dla bioróżnorodności (po utracie siedlisk). IPBES (2019):\n- ~37 000 obcych gatunków na świecie.\n- ~3 500 jest inwazyjnych.\n- Roczne koszty globalne: ~423 mld USD.\n\nPolski wymóg prawny: rozporządzenie UE 1143/2014:\n- Lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka (~88 gat.).\n- Wizon na liście — zakaz importu, sprzedaży, hodowli (z wyjątkami).\n- Polska musi prowadzić monitoring + zwalczanie.\n\nHistoria introdukcji wizona:\n- 1929 — pierwsza hodowla w Norwegii.\n- 1953 — pierwsze ucieczki z ferm w Wielkiej Brytanii.\n- 1980s — Polska: ekspansja po ucieczkach z ferm w lubuskim + zachodniopomorskim.\n- 2009 — wizon w połowie powiatów Polski.\n- 2020 — wizon wszędzie w Polsce, gęsta populacja na zachodzie + północy.\n\nInne ssaki inwazyjne:\n- Mongoose Indyjski (w Karaibach, Hawajach) — wybito rodzime gady, ptaki.\n- Lis rudy w Australii — wytępił marsupials.\n- Króliki w Australii — szkodniki rolnictwa.\n\nHodowla futer w Polsce — zakończona w 2020 (zakaz hodowli norek, lisów, kun, jenotów). Wcześniej Polska była 3. producentem futer norkowych w UE. Ucieczki podczas zamykania ferm zwiększyły populację dziką.\n\nNorka europejska — najbardziej zagrożony drapieżnik Europy. IUCN Red List: Critically Endangered (CR). Programy reintrodukcji w Estonii + Hiszpanii (Spanish Mink Project). Ale bez zwalczania wizona — bezskuteczne.\n\nTypowy błąd: Pułapka — pomylenie wizona z **norką europejską**. Norka europejska (*Mustela lutreola*) = **rodzima** w Europie, **krytycznie zagrożona** (~95% populacji zniknęło). Wizon = **inwazyjny**, **dziki** w Europie z hodowli amerykańskiej. Pułapka — odpowiedź \"tylko 2 z 3 kryteriów\". Klucz: wizon spełnia **wszystkie 3** (obcy + rozprzestrzenia się + szkodzi). **Definicja** inwazyjnego = wszystkie 3 razem.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-18.webp","solution_image":null,"topics":"ekologia, gatunki inwazyjne, norka amerykańska, ochrona przyrody","page_from":28,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 18. (0-2)
Wizon (Neogale vison) to gatunek drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych. Wizon ma
naturalny zasięg występowania ograniczony do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Dziko
żyjąca populacja wizonów w północno-zachodniej Polsce pochodzi prawdopodobnie
od wizonów zbiegłych z miejscowych ferm hodowlanych w latach 80. XX wieku.
Wizon jest drapieżnikiem. Skład jego diety wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności
od obszaru i pory roku - wizon adaptuje się do zmian w dostępności poszczególnych ofiar.
W końcu lat 90. ubiegłego wieku na terenie obecnego Parku Narodowego „Ujście Warty”
przeprowadzono badania drapieżnictwa wizonów na ptakach wodnych. Okazało się,
że na wiosnę i w lecie ptaki stanowiły 45-60% biomasy skonsumowanej przez wizony
na terenie zbiornika zalewowego oraz 35-46% na jego obrzeżach. Odnotowano wyraźny
spadek sukcesu lęgowego gęsi gęgawy, a najczęstszą przyczyną strat lęgów okazały się
wizony.
Na poniższych mapach przedstawiono odsetek obwodów łowieckich w poszczególnych
powiatach północno-zachodniej Polski, w których odnotowano obecność wizona w latach
2003 i 2009.
Na podstawie: www.nfosigw.gov.pl
Określ, które z poniższych kryteriów gatunku inwazyjnego są spełnione w przypadku
wizona w północno-zachodniej Polsce. Zaznacz T, jeśli kryterium jest spełnione,
albo N - jeśli nie jest spełnione.
1.
Gatunek jest obcego pochodzenia.
T
N
2.
Gatunek rozprzestrzenia się na obszarach położonych poza naturalnym
zasięgiem swojego występowania.
T
N
3.
Gatunek ma negatywny wpływ na rodzimą florę lub faunę.
T
N
2003
2009
≥ 50%
25%
0%
odsetek
obwodów łowieckich,
w których obecny był
wizon
18.
0-1-2
MBIP-R0_100
BRUDNOPIS (nie podlega ocenie)
BIOLOGIA
Poziom rozszerzony
Formuła 2023
BIOLOGIA
Poziom rozszerzony
Formuła 2023
BIOLOGIA
Poziom rozszerzony
Formuła 2023

","answer_text_html":"

Zadanie 18. (0-2)
Wymaganie ogólne
Wymagania szczegółowe
II. Rozwijanie myślenia naukowego;
doskonalenie umiejętności planowania
obserwacji i doświadczeń oraz
wnioskowania w oparciu o wyniki badań.
Zdający:

\n
  1. opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki
\n

badań w oparciu o proste analizy
statystyczne.
XVII. Ekologia.

\n
  1. Ekologia populacji. Zdający:
  2. charakteryzuje populację, określając jej
\n

cechy (liczebność, zagęszczenie, struktura
przestrzenna […]) […].

\n
  1. Ekologia ekosystemu. Ochrona
\n

i gospodarka ekosystemami. Zdający:

\n
  1. określa zależności pokarmowe
\n

w ekosystemie na podstawie analizy
fragmentów sieci pokarmowych […].
Zasady oceniania
2 pkt - za poprawne określenie spełniania trzech kryteriów.
1 pkt - za poprawne określenie spełniania dwóch kryteriów.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie

\n
  1. - T, 2. - T, 3. - T.
","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: 18.1. Kryteria gatunku inwazyjnego — wizon spełnia wszystkie: | # | Kryterium | Wizon? | |---|---|---| | 1 | Gatunek jest obcego pochodzenia | T | | 2 | Rozprzestrzenia się poza naturalnym zasięgiem | T | | 3 | Ma negatywny wpływ na rodzimą florę/faunę | T | Uzasadnienia: 1. T — naturalne pochodzenie wizona = Ameryka Północna (USA + Kanada). W Polsce + Europie = gatunek obcy (sprowadzony do hodowli futerkowej w XX w.). 2. T — wizon dziko się rozprzestrzenia w Polsce po ucieczce z ferm. Mapy 2003 vs 2009 pokazują rosnący zasięg (kolonizacja kolejnych powiatów). Występuje już w połowie Polski. 3. T — wizon ma negatywny wpływ na rodzimą faunę: - Spadek populacji rodzimej norki europejskiej (Mustela lutreola) — wyparta z większości Europy przez konkurencję. - Drapieżnictwo na ptakach wodnych (kaczki, perkozy, mewy) — spadek lęgów. - Drapieżnictwo na płazach — kijanki, dorosłe żaby/ropuchy w stawach. - Drapieżnictwo na drobnych gryzoniach — szczury wodne, karczowniki, raki. - Konkurencja z wydrą o pokarm i siedlisko. Wszystkie 3 kryteria spełnione → wizon = gatunek inwazyjny (alien invasive species, IAS). Definicja inwazyjna (Unia Europejska, Konwencja o Bioróżnorodności): - Obcy (sprowadzony przez człowieka lub przybyły naturalnie z innego kontynentu). - Naturalizowany (skutecznie rozmnaża się + rośnie populacja). - Inwazyjny (negatywny wpływ ekologiczny lub gospodarczy). Wizon spełnia wszystkie trzy → prawnie chroniony przed handlem (Rozporządzenie UE 1143/2014, lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka).

\n

Strona arkusza CKE z trescia zadania

\n

Klucz pojęciowy — gatunki inwazyjne

\n

Etap | Definicja | Przykład
Obcy (alien) | Sprowadzony przez człowieka spoza naturalnego zasięgu | Wizon w Europie, robinia akacjowa
Naturalizowany | Skutecznie rozmnaża się w nowym środowisku | Wiele introdukowanych gat.
Inwazyjny (invasive) | Obcy + szybko rosnący + negatywny wpływ | Wizon, barszcz Sosnowskiego, niecierpek gruczołowaty

\n

Inwazyjność = subset obcych. Nie każdy obcy jest inwazyjny (np. wiele roślin uprawnych = obce, nieinwazyjne).

\n

Najgroźniejsze gatunki inwazyjne w Polsce

\n

Rośliny:

\n\n

Zwierzęta:

\n\n

Mechanizm: dlaczego wizon jest inwazyjny?

\n

Naturalna nisza w Ameryce Północnej: bagienne i wodne ekosystemy. Drapieżnik wodno-lądowy.

\n

Hodowla futerkowa w Europie od XX w. — sprowadzony do produkcji futer (mink coat). Polska, Dania, Holandia, Polska — duże hodowle.

\n

Ucieczki z ferm + celowe uwolnienia (przez aktywistów, ale też przypadkowe) → wizon zaczyna żyć dziko w Europie.

\n

Dlaczego "wygrywa"?:

\n\n

Skutki:

\n\n

Mechanizm: zwalczanie wizona

\n

Działania ochronne w Polsce:

\n\n

Skuteczność: ograniczona — populacja wciąż rośnie. Wymaga koordynacji międzynarodowej (wizon przekracza granice).

\n

Punktacja CKE

\n\n

Po co to umieć

\n

Gatunki inwazyjne to drugie największe zagrożenie dla bioróżnorodności (po utracie siedlisk). IPBES (2019):

\n\n

Polski wymóg prawny: rozporządzenie UE 1143/2014:

\n\n

Historia introdukcji wizona:

\n\n

Inne ssaki inwazyjne:

\n\n

Hodowla futer w Polsce — zakończona w 2020 (zakaz hodowli norek, lisów, kun, jenotów). Wcześniej Polska była 3. producentem futer norkowych w UE. Ucieczki podczas zamykania ferm zwiększyły populację dziką.

\n

Norka europejska — najbardziej zagrożony drapieżnik Europy. IUCN Red List: Critically Endangered (CR). Programy reintrodukcji w Estonii + Hiszpanii (Spanish Mink Project). Ale bez zwalczania wizona — bezskuteczne.

\n

Typowy błąd: Pułapka — pomylenie wizona z norką europejską. Norka europejska (Mustela lutreola) = rodzima w Europie, krytycznie zagrożona (~95% populacji zniknęło). Wizon = inwazyjny, dziki w Europie z hodowli amerykańskiej. Pułapka — odpowiedź "tylko 2 z 3 kryteriów". Klucz: wizon spełnia wszystkie 3 (obcy + rozprzestrzenia się + szkodzi). Definicja inwazyjnego = wszystkie 3 razem.

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Kryterium gatunku inwazyjnego | T / N |
| 1. Gatunek nie pochodzi z obszaru, na którym aktualnie występuje (jest obcy dla ekosystemu) | T |
| 2. Gatunek rozprzestrzenia się na nowym terenie bez bezpośredniej pomocy człowieka | T |
| 3. Gatunek negatywnie oddziałuje na rodzimą bioróżnorodność / gatunki miejscowe | T |
| 4. Gatunek został świadomie i celowo introdukowany przez człowieka | N |

\n

Sposób 1 - Analiza mechanizmu biologicznego kryterium po kryterium

\n

Kryterium 1 - obcość ekosystemowa → T

\n

Naturalny zasięg wizonu to Stany Zjednoczone i Kanada (tekst informacji). Polska i cała Europa nie wchodzą w skład jego naturalnego areału. Wizon jest więc gatunkiem obcym (alien species) dla polskich ekosystemów - to warunek konieczny, ale niewystarczający dla uznania za inwazyjny.

\n

Kryterium 2 - ekspansja zasięgu → T

\n

Mapy z lat 2003 i 2009 pokazują wyraźny wzrost odsetka obwodów łowieckich z obecnością wizonu (w 2009 r. ciemny niebieski - ≥ 50% obwodów - zajmuje znacznie większy obszar niż w 2003 r.). Wizon aktywnie poszerza zasięg w Polsce bez pomocy człowieka. To kluczowe kryterium inwazyjności.

\n

Kryterium 3 - negatywny wpływ na bioróżnorodność → T

\n

Tekst wprost podaje: "odnotowano wyraźny spadek sukcesu lęgowego gęsi gęgawy, a najczęstszą przyczyną strat lęgów okazały się wizony". Wizon eliminuje lęgi rodzimego gatunku - powoduje mierzalny, negatywny efekt na populacje miejscowe. To spełnia kryterium szkodliwości ekologicznej.

\n

Kryterium 4 - celowa introdukcja przez człowieka → N

\n

Wizon zbiegł z ferm hodowlanych w latach 80. XX w. - nie został celowo wypuszczony do środowiska. Introdukcja była przypadkowa (accidental introduction), nie świadoma. Celowa introdukcja oznaczałaby np. celowe zasiedlenie środowiska w ramach programu hodowlanego lub łowieckiego - tu tak nie było.

\n
Wniosek: Trzy pierwsze kryteria spełnione → T, T, T; czwarte niespełnione → N.
\n

Sposób 2 - Eliminacja przez definicję gatunku inwazyjnego (top-down)

\n

Gatunek inwazyjny (invasive alien species, IAS) wg definicji IUCN i prawa UE (Rozporządzenie 1143/2014) musi spełniać łącznie:

\n

| Wymóg definicji | Dowód w tekście | Ocena |
| Obcość - pochodzi spoza naturalnego zasięgu | Naturalny zasięg: USA + Kanada | ✅ T |
| Introdukcja - przez człowieka (celową lub niecelową) | Ucieczka z ferm → człowiek jest pośrednią przyczyną | - |
| Samoutrzymanie/ekspansja - samodzielne rozmnażanie i szerzenie zasięgu | Dzikie populacje + mapy ekspansji 2003→2009 | ✅ T |
| Szkodliwość ekologiczna - negatywny wpływ na bioróżnorodność | Spadek sukcesu lęgowego gęgawy | ✅ T |

\n

Kryterium 4 (celowa introdukcja) - w polskim prawie i ekologii pojęcie "introdukcji celowej" wymaga świadomego wypuszczenia. Ucieczka z fermy to przypadkowa introdukcja (unintentional release), nie celowa. Kryterium "celowego wprowadzenia przez człowieka" → N.

\n

Sposób 3 - Wnioskowanie z danych empirycznych (analiza map + tekstu)

\n

Dane → wniosek:

\n
  1. Mapy 2003 vs 2009: wzrost powierzchni obszarów z ≥ 50% obwodów z wizonem → ekspansja zasięgu udowodniona empirycznie → kryterium ekspansji = T
\n
  1. "Ptaki stanowiły 45-60% biomasy skonsumowanej" → wizon jest efektywnym drapieżnikiem w obcym ekosystemie → zagrożenie realne, nie potencjalne → kryterium szkodliwości = T
\n
  1. "Zbiegłe z ferm hodowlanych" → mechanizm introdukcji = ucieczka, nie celowe wypuszczenie → kryterium celowej introdukcji = N
\n
  1. "Naturalny zasięg ograniczony do USA i Kanady" - Polska poza naturalnym zasięgiem → kryterium obcości = T
\n

Każde kryterium ma swój konkretny cytat z tekstu - to metodologia egzaminacyjna: zawsze szukaj dowodu w materiale źródłowym!

\n

Schemat oceniania CKE

\n

2 pkt - za poprawne okreslenie spelniania trzech kryteriow.
1 pkt - za poprawne okreslenie spelniania dwoch kryteriow.
0 pkt - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

\n

Poprawna ocena (klucz CKE): 1. - T, 2. - T, 3. - T.

\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy:

\n\n

Karta wzorów nie zawiera definicji ekologicznych - to wiedza z podręcznika.

\n

Dlaczego inne warianty są błędne

\n

| Kryterium | Typowy błąd ucznia |
| Kryterium 1 → N | Uczeń myli "obecność w Polsce" z "naturalnym zasięgiem" - wizon JUŻ tu żyje, ale to nie znaczy, że jest rodzimy |
| Kryterium 2 → N | Uczeń nie czyta map lub myśli, że ekspansja wymaga czynnej pomocy człowieka (nie wymaga - wystarczy samodzielne szerzenie) |
| Kryterium 3 → N | Uczeń myli "drapieżnictwo naturalne" ze "szkodą ekologiczną" - wizon poluje jak każdy drapieżnik, ale obcy drapieżnik bez naturalnych regulatorów powoduje szkodę ekosystemową |
| Kryterium 4 → T | NAJCZĘSTSZY BŁĄD - uczeń myśli, że fermy hodowlane = celowa introdukcja. Nie: hodowla ≠ wypuszczenie do środowiska; ucieczka to introdukcja przypadkowa, nie celowa |

\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Kryterium 4 to klasyczna pułapka - fermy hodowlane to hodowla komercyjna (futro), NIE program restytucji czy świadomego zasiedlania. Ucieczka = przypadkowa introdukcja → N.
\n
⚠️ Uwaga: Nie każdy obcy drapieżnik jest automatycznie inwazyjny - musi DODATKOWO wykazywać ekspansję zasięgu i negatywny wpływ. Wizon spełnia oba → jest inwazyjny.
\n
⚠️ Uwaga: Mapy są kluczowym dowodem dla kryterium ekspansji - porównaj zawsze rok wcześniejszy z późniejszym i opisz kierunek zmiany (wzrost/spadek). Nie wystarczy powiedzieć "zmieniło się" - trzeba skonkretyzować "wzrósł odsetek powiatów z obecnością wizonu".
\n
⚠️ Uwaga: W zadaniach T/N nie zostawiaj pustych pól - brak odpowiedzi = 0 pkt za całe zadanie lub za daną parę (zależnie od klucza). Zawsze zaznacz coś!
"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"
  1. T, 2. T, 3. T
"}]}