{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/2","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"2","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.\nGoryczka wiosenna (Gentiana verna) to niewielka roślina o bardzo dużych kwiatach\nw stosunku do całego organizmu. Kolor jej kwiatów jest intensywnie niebieski. W kwiecie\nznajdują się jeden okółek pręcików i słupek zbudowany z dwóch owocolistków. Goryczka\nwiosenna jest rośliną zapylaną przez owady - głównie motyle i trzmiele.\nPoniżej przedstawiono zdjęcie goryczki wiosennej (I) oraz schemat budowy jej kwiatu\nw przekroju podłużnym (II).\nNa podstawie: A. Szweykowska i J. Szweykowski, Botanika, Warszawa 2013.\nŹródło fotografii: Wikimedia Commons.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **2.1.** - **A** = **płatek korony** (część zewnętrzna okwiatu, większa, kolorowa — niebieska). - **B** = **działka kielicha** (część zewnętrzna okwiatu, mniejsza, zielona, leżąca przy zalążni). *(Alternatywnie, w zależności od interpretacji rysunku):* - A = działka kielicha (zewnętrzny okwiat), - B = płatek korony. **Klucz**: w kwiecie obupłciowym **okwiat** = kielich (zewnętrzny, zwykle zielony, zbudowany z działek) + korona (wewnętrzna, zwykle kolorowa, zbudowana z płatków). U goryczki oba okręgi są dobrze rozróżnialne. **2.2.** Goryczka należy do **okrytonasiennych** (Angiospermae). W przemianie pokoleń **pokoleniem dominującym** jest **sporofit**. **Uzasadnienia**: - **Okrytonasienne** — rośliny kwitnące, mające **kwiaty** + **zalążki ukryte w zalążni słupka** + **podwójne zapłodnienie** + **owoce**. Goryczka ma wszystko: kwiat (niebieski), zalążnię (widoczna w przekroju), tworzy owoce (torebkę z nasionami). - **Sporofit dominujący** — u wszystkich roślin nasiennych (nago- i okrytonasiennych) pokoleniem widocznym, długowiecznym i fotosyntetyzującym jest **sporofit (2n)**. Gametofit jest **zredukowany**: ziarno pyłku (gametofit męski, 3-komórkowy) + woreczek zalążkowy (gametofit żeński, 7-komórkowy) — oba mikroskopowe, pasożytujące na sporoficie.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — budowa kwiatu okrytonasiennych\n\nElement kwiatu | Funkcja | Liczba u goryczki\nKielich (działki kielicha, sepalum) | Ochrona pąka kwiatowego, zewnętrzny okwiat | 5 (zrosłe)\nKorona (płatki, petalum) | Przyciąganie zapylaczy (kolor, zapach, nektar) | 5 (zrosłe, niebieskie)\nPręciki (stamen) | Wytwarzanie pyłku (gametofit męski) | 5\nSłupek (pistillum) | Słupek = znamię + szyjka + zalążnia | 1\nZalążnia (ovarium) | Mieści zalążki (gametofit żeński) | Wewnątrz słupka\n\nKlucz pojęciowy — przemienność pokoleń roślin nasiennych\n\nPokolenie | Ploidalność | U roślin nasiennych\nSporofit | 2n | Dominujące — cała widoczna roślina (drzewo, krzew, byliny)\nGametofit męski | n | Zredukowane — ziarno pyłku (3 komórki: wegetatywna + 2 plemniki)\nGametofit żeński | n | Zredukowane — woreczek zalążkowy w zalążku (7 komórek: 1 komórka jajowa + 2 synergidy + 3 antypody + 1 komórka centralna 2n)\n\nEwolucja zmierzała w kierunku dominacji sporofitu + redukcji gametofitu:\n- Mchy: dominuje gametofit (zielona \"łodyżka\").\n- Paprotniki: sporofit (paprotka) > gametofit (mała, przepada szybko).\n- Nasienne: gametofit niemal niewidoczny.\n\nMechanizm: okwiat goryczki\n\nKwiat goryczki w przekroju:\n- Zewnątrz: 5 działek kielicha (zielonych) — ochrona, zwykle krótsze.\n- Wewnątrz: 5 płatków korony (niebieskich) — zrosłe w rurkę koronową (charakterystyczne dla goryczek).\n- Wewnątrz korony: 5 pręcików (przyrosłych do rurki koronowej).\n- W centrum: 1 słupek z zalążnią u dołu.\n\nTak zorganizowana rurka koronowa wymusza na zapylaczu wsadzenie języka głęboko → kontakt z pyłkiem i znamieniem. Goryczka jest przystosowana do zapylania długim językiem (motyle, trzmiele).\n\nMechanizm: dlaczego okrytonasienne dominują?\n\nInnowacje okrytonasiennych (vs nagonasienne):\n- Kwiaty — kolorowe, pachnące → przyciągają zwierzęta zapylacze (entomofilia). Nagonasienne polegają na wietrze (anemofilia) — mniej efektywne.\n- Słupek + zalążnia — chronione zalążki (ukryte = \"okryte\" w zalążni).\n- Podwójne zapłodnienie — daje bielmo 3n = bogata tkanka zapasowa.\n- Owoce — strategia rozsiewania nasion (zwierzęta jedzą, przenoszą, wydalają).\n\nSkutek: ~250 000 gatunków okrytonasiennych (vs ~1000 nagonasiennych) — dominują od kredy.\n\nPunktacja CKE\n\n- 2.1. 1 pkt — obie nazwy poprawne (płatek korony / działka kielicha).\n- 2.2. 1 pkt — obie odpowiedzi (okrytonasienne + sporofit).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nGoryczki = klasyczne rośliny chronione Polski:\n- Goryczka wiosenna, goryczka krzyżowa, goryczka kropkowana — wszystkie chronione gatunkowo.\n- Siedliska: łąki kwietne, hale górskie. Wrażliwe na zmiany użytkowania (nawożenie, koszenie zbyt wcześnie).\n- Wskaźnik łąk ekstensywnych — gdzie nie ma intensywnej chemii rolnictwa.\n\nOkrytonasienne w przemyśle:\n- Wszystkie zboża (pszenica, ryż, kukurydza) = trawy = jednoliścienne okrytonasienne.\n- Owoce = jabłka, banany, cytrusy = okrytonasienne.\n- Warzywa = kapusta, marchew, pomidor = okrytonasienne.\n- Bawełna, kawa, kakao, kauczuk = okrytonasienne.\n\nŚwiat bez okrytonasiennych = bez większości żywności, ubrań, używek. Nagonasienne (sosna, jodła) = praktycznie tylko drewno + szyszki ozdobne.\n\nEwolucja kwiatu to ~140 mln lat (kreda) — niemal jednoczesna ekspansja owadów zapylających i okrytonasiennych = koewolucja (mutualizm). Klasyczna lekcja ekologii i ewolucji.\n\nTypowy błąd: Pułapka 2.1 — pomylenie kielicha z koroną. **Kielich** = ZEWNĘTRZNY okwiat, zwykle zielony (działki). **Korona** = WEWNĘTRZNY okwiat, kolorowy (płatki). U goryczki niebieskie elementy = płatki korony. Pułapka 2.2 — odpowiedź \"nagonasiennych\". Goryczka ma **kwiat z koroną + zalążnią** = okrytonasienne. Nagonasienne (sosna, jodła) mają **szyszki**, brak kwiatów, zalążki \"nagie\" na łuskach. Pułapka 2.2 — odpowiedź \"gametofit\". To prawda dla **mchów** (gdzie dominuje gametofit), ALE u roślin nasiennych dominuje **sporofit** (cały krzak/drzewo = sporofit). Gametofit u nasiennych jest zredukowany do struktur w pyłku i zalążku.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-2.webp","solution_image":null,"topics":"botanika, okrytonasienne, okwiat, korona, kielich, goryczka, sukces reprodukcyjny, zapylanie","page_from":6,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 2.<br>Goryczka wiosenna (Gentiana verna) to niewielka roślina o bardzo dużych kwiatach<br>w stosunku do całego organizmu. Kolor jej kwiatów jest intensywnie niebieski. W kwiecie<br>znajdują się jeden okółek pręcików i słupek zbudowany z dwóch owocolistków. Goryczka<br>wiosenna jest rośliną zapylaną przez owady - głównie motyle i trzmiele.<br>Poniżej przedstawiono zdjęcie goryczki wiosennej (I) oraz schemat budowy jej kwiatu<br>w przekroju podłużnym (II).<br>Na podstawie: A. Szweykowska i J. Szweykowski, Botanika, Warszawa 2013.<br>Źródło fotografii: Wikimedia Commons.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>2.1.</strong> - <strong>A</strong> = <strong>płatek korony</strong> (część zewnętrzna okwiatu, większa, kolorowa — niebieska). - <strong>B</strong> = <strong>działka kielicha</strong> (część zewnętrzna okwiatu, mniejsza, zielona, leżąca przy zalążni). <em>(Alternatywnie, w zależności od interpretacji rysunku):</em> - A = działka kielicha (zewnętrzny okwiat), - B = płatek korony. <strong>Klucz</strong>: w kwiecie obupłciowym <strong>okwiat</strong> = kielich (zewnętrzny, zwykle zielony, zbudowany z działek) + korona (wewnętrzna, zwykle kolorowa, zbudowana z płatków). U goryczki oba okręgi są dobrze rozróżnialne. <strong>2.2.</strong> Goryczka należy do <strong>okrytonasiennych</strong> (Angiospermae). W przemianie pokoleń <strong>pokoleniem dominującym</strong> jest <strong>sporofit</strong>. <strong>Uzasadnienia</strong>: - <strong>Okrytonasienne</strong> — rośliny kwitnące, mające <strong>kwiaty</strong> + <strong>zalążki ukryte w zalążni słupka</strong> + <strong>podwójne zapłodnienie</strong> + <strong>owoce</strong>. Goryczka ma wszystko: kwiat (niebieski), zalążnię (widoczna w przekroju), tworzy owoce (torebkę z nasionami). - <strong>Sporofit dominujący</strong> — u wszystkich roślin nasiennych (nago- i okrytonasiennych) pokoleniem widocznym, długowiecznym i fotosyntetyzującym jest <strong>sporofit (2n)</strong>. Gametofit jest <strong>zredukowany</strong>: ziarno pyłku (gametofit męski, 3-komórkowy) + woreczek zalążkowy (gametofit żeński, 7-komórkowy) — oba mikroskopowe, pasożytujące na sporoficie.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — budowa kwiatu okrytonasiennych</p>\n<p>Element kwiatu | Funkcja | Liczba u goryczki<br>Kielich (działki kielicha, sepalum) | Ochrona pąka kwiatowego, zewnętrzny okwiat | 5 (zrosłe)<br>Korona (płatki, petalum) | Przyciąganie zapylaczy (kolor, zapach, nektar) | 5 (zrosłe, niebieskie)<br>Pręciki (stamen) | Wytwarzanie pyłku (gametofit męski) | 5<br>Słupek (pistillum) | Słupek = znamię + szyjka + zalążnia | 1<br>Zalążnia (ovarium) | Mieści zalążki (gametofit żeński) | Wewnątrz słupka</p>\n<p>Klucz pojęciowy — przemienność pokoleń roślin nasiennych</p>\n<p>Pokolenie | Ploidalność | U roślin nasiennych<br>Sporofit | 2n | Dominujące — cała widoczna roślina (drzewo, krzew, byliny)<br>Gametofit męski | n | Zredukowane — ziarno pyłku (3 komórki: wegetatywna + 2 plemniki)<br>Gametofit żeński | n | Zredukowane — woreczek zalążkowy w zalążku (7 komórek: 1 komórka jajowa + 2 synergidy + 3 antypody + 1 komórka centralna 2n)</p>\n<p>Ewolucja zmierzała w kierunku dominacji sporofitu + redukcji gametofitu:</p>\n<ul><li>Mchy: dominuje gametofit (zielona &quot;łodyżka&quot;).</li><li>Paprotniki: sporofit (paprotka) &gt; gametofit (mała, przepada szybko).</li><li>Nasienne: gametofit niemal niewidoczny.</li></ul>\n<p>Mechanizm: okwiat goryczki</p>\n<p>Kwiat goryczki w przekroju:</p>\n<ul><li>Zewnątrz: 5 działek kielicha (zielonych) — ochrona, zwykle krótsze.</li><li>Wewnątrz: 5 płatków korony (niebieskich) — zrosłe w rurkę koronową (charakterystyczne dla goryczek).</li><li>Wewnątrz korony: 5 pręcików (przyrosłych do rurki koronowej).</li><li>W centrum: 1 słupek z zalążnią u dołu.</li></ul>\n<p>Tak zorganizowana rurka koronowa wymusza na zapylaczu wsadzenie języka głęboko → kontakt z pyłkiem i znamieniem. Goryczka jest przystosowana do zapylania długim językiem (motyle, trzmiele).</p>\n<p>Mechanizm: dlaczego okrytonasienne dominują?</p>\n<p>Innowacje okrytonasiennych (vs nagonasienne):</p>\n<ul><li>Kwiaty — kolorowe, pachnące → przyciągają zwierzęta zapylacze (entomofilia). Nagonasienne polegają na wietrze (anemofilia) — mniej efektywne.</li><li>Słupek + zalążnia — chronione zalążki (ukryte = &quot;okryte&quot; w zalążni).</li><li>Podwójne zapłodnienie — daje bielmo 3n = bogata tkanka zapasowa.</li><li>Owoce — strategia rozsiewania nasion (zwierzęta jedzą, przenoszą, wydalają).</li></ul>\n<p>Skutek: ~250 000 gatunków okrytonasiennych (vs ~1000 nagonasiennych) — dominują od kredy.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>2.1. 1 pkt — obie nazwy poprawne (płatek korony / działka kielicha).</li><li>2.2. 1 pkt — obie odpowiedzi (okrytonasienne + sporofit).</li><li>Suma: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Goryczki = klasyczne rośliny chronione Polski:</p>\n<ul><li>Goryczka wiosenna, goryczka krzyżowa, goryczka kropkowana — wszystkie chronione gatunkowo.</li><li>Siedliska: łąki kwietne, hale górskie. Wrażliwe na zmiany użytkowania (nawożenie, koszenie zbyt wcześnie).</li><li>Wskaźnik łąk ekstensywnych — gdzie nie ma intensywnej chemii rolnictwa.</li></ul>\n<p>Okrytonasienne w przemyśle:</p>\n<ul><li>Wszystkie zboża (pszenica, ryż, kukurydza) = trawy = jednoliścienne okrytonasienne.</li><li>Owoce = jabłka, banany, cytrusy = okrytonasienne.</li><li>Warzywa = kapusta, marchew, pomidor = okrytonasienne.</li><li>Bawełna, kawa, kakao, kauczuk = okrytonasienne.</li></ul>\n<p>Świat bez okrytonasiennych = bez większości żywności, ubrań, używek. Nagonasienne (sosna, jodła) = praktycznie tylko drewno + szyszki ozdobne.</p>\n<p>Ewolucja kwiatu to ~140 mln lat (kreda) — niemal jednoczesna ekspansja owadów zapylających i okrytonasiennych = koewolucja (mutualizm). Klasyczna lekcja ekologii i ewolucji.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 2.1 — pomylenie kielicha z koroną. <strong>Kielich</strong> = ZEWNĘTRZNY okwiat, zwykle zielony (działki). <strong>Korona</strong> = WEWNĘTRZNY okwiat, kolorowy (płatki). U goryczki niebieskie elementy = płatki korony. Pułapka 2.2 — odpowiedź &quot;nagonasiennych&quot;. Goryczka ma <strong>kwiat z koroną + zalążnią</strong> = okrytonasienne. Nagonasienne (sosna, jodła) mają <strong>szyszki</strong>, brak kwiatów, zalążki &quot;nagie&quot; na łuskach. Pułapka 2.2 — odpowiedź &quot;gametofit&quot;. To prawda dla <strong>mchów</strong> (gdzie dominuje gametofit), ALE u roślin nasiennych dominuje <strong>sporofit</strong> (cały krzak/drzewo = sporofit). Gametofit u nasiennych jest zredukowany do struktur w pyłku i zalążku.</p>"}]}