{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/2.3","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"2.3","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 2.3. (0-1)\nWykaż, że produkcja barwnika w kwiatach jest korzystna dla goryczki wiosennej mimo\nkosztów energetycznych, związanych z syntezą tego barwnika.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 2.3. (0-1)\nWymagania ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n5) przedstawia […] zależności między\norganizmami […].\nIX. Różnorodność roślin.\n4. Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się\nroślin. Zdający:\n3) wykazuje związek budowy kwiatu roślin\nokrytonasiennych ze sposobem ich\nzapylania.\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne wykazanie, że produkcja barwnika jest korzystna dla goryczki\nwiosennej, odnoszące się do korzyści związanych z możliwością przywabiania\nowadów będących zapylaczami goryczki.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nDzięki barwnym kwiatom goryczka przywabia zapylacze.\nRoślina jest niewielka, a dzięki barwnym kwiatom jest widoczna dla zapylaczy.\nIntensywnie wybarwione kwiaty goryczki stanowią powabnię dla zapylaczy.\nSynteza dużej ilości barwnika w kwiatach goryczki wiosennej jest potrzebna\ndo przywabiania motyli i trzmieli, które doprowadzą do jej zapylenia.\nGoryczka rośnie w górach, gdzie brakuje zapylaczy. Dostępność pyłku jest czynnikiem\nograniczającym sukces reprodukcyjny rośliny, dlatego goryczka inwestuje zasoby\nw intensywnie wybarwione kwiaty zwiększające szanse na przywabienie owadów.\nUwaga:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do przywabiania zwierząt, bez\nodniesienia do korzyści dla rośliny - zapylania, np. „Barwne kwiaty przywabiają owady”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n**Intensywnie zabarwione (niebieskie) kwiaty wabią owady - motyle i trzmiele - które są zapylaczami goryczki wiosennej. Bez tego zapylania goryczka nie wydałaby nasion, więc inwestycja energetyczna w syntezę barwnika zwiększa szansę na zapłodnienie i przekazanie genów potomstwu - co jest ewolucyjnie korzystne.**\n\n## Sposób 1 - Bilans korzyści i kosztów\n\n**Krok 1: Koszt energetyczny syntezy barwnika**\nGoryczka inwestuje energię (ATP, NADPH, prekursory metaboliczne) w syntezę antocyjanów (niebieski barwnik kwiatów). To koszt metaboliczny - energia, która mogłaby pójść np. na wzrost tkanek wegetatywnych.\n\n**Krok 2: Korzyść - przyciąganie zapylaczy**\nGoryczka rośnie w górach (środowisko z **niewielką liczbą zapylaczy**), gdzie:\n- konkurencja o owady jest duża\n- pyłek jest cennym zasobem\n- każdy zapylacz musi być przyciągnięty efektywnie\n\nIntensywnie niebieskie, **bardzo duże** kwiaty (w stosunku do całej rośliny) są **doskonale widoczne** dla motyli i trzmieli. Bez wabienia zapylaczy goryczka NIE byłaby zapylona → brak nasion → brak rozmnażania → wymarcie linii ewolucyjnej.\n\n**Krok 3: Bilans (selekcja naturalna)**\nKoszt syntezy barwnika << Korzyść z zapylenia. Rośliny inwestujące w jaskrawe kwiaty mają **większy sukces reprodukcyjny** → ich geny są przekazywane potomstwu → cecha utrwala się w populacji.\n\n## Sposób 2 - Argumentacja przez ewolucję cech adaptacyjnych\n\nKolor kwiatów to **cecha adaptacyjna** wyselekcjonowana przez **dobór naturalny** (a konkretnie: **dobór płciowy/koewolucję z zapylaczami**):\n- rośliny z mocniej zabarwionymi kwiatami → częściej zapylane → więcej nasion\n- nasiona przekazują geny intensywnego barwnika potomstwu\n- po wielu pokoleniach: cała populacja ma intensywnie zabarwione kwiaty\n\nTo klasyczny przykład **koewolucji** roślin owadopylnych z owadami zapylającymi (motyle, trzmiele preferują niebieski/UV).\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n**1 pkt** - za poprawne wykazanie, ze produkcja barwnika jest korzystna dla goryczki, odnoszace sie do korzysci zwiazanych z mozliwoscia przywabiania owadow bedacych zapylaczami goryczki.\n**0 pkt** - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n\n**Uwaga CKE:** Nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do przywabiania zwierzat, bez odniesienia do korzysci dla rosliny (zapylania), np. 'Barwne kwiaty przywabiaja owady'.\n\n## Wzory z karty CKE\n\nW tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów. Niebieski barwnik kwiatów goryczki to **antocyjany** (delfinidyna w kompleksach z metalami) - nie ma ich na karcie wzorów.\n\n## Typowe pułapki i uwaga\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Najczęstszy błąd - odpowiedź typu 'kwiaty są ładne dla owadów'. Klucz wymaga wskazania KORZYŚCI DLA ROŚLINY (zapylenia, sukcesu reprodukcyjnego), nie tylko atrakcyjności dla owadów.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pisanie 'kolor odstrasza roślinożerców' to BŁĄD - niebieski kolor wabi zapylaczy, nie odstrasza herbiwory. Tu klucz nie zaakceptuje odpowiedzi adaptacyjnej innego typu.\n\n> ⚠️ **Uwaga:** Pamiętaj, że pytanie zawiera już pomocne informacje: 'duże kwiaty' + 'zapylanie owadami' + 'motyle i trzmiele'. Wykorzystaj te dane w odpowiedzi.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-2.3.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":7,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 2.3. (0-1)<br>Wykaż, że produkcja barwnika w kwiatach jest korzystna dla goryczki wiosennej mimo<br>kosztów energetycznych, związanych z syntezą tego barwnika.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 2.3. (0-1)<br>Wymagania ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>przedstawia […] zależności między</li></ol>\n<p>organizmami […].<br>IX. Różnorodność roślin.</p>\n<ol><li>Rozmnażanie i rozprzestrzenianie się</li></ol>\n<p>roślin. Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje związek budowy kwiatu roślin</li></ol>\n<p>okrytonasiennych ze sposobem ich<br>zapylania.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne wykazanie, że produkcja barwnika jest korzystna dla goryczki<br>wiosennej, odnoszące się do korzyści związanych z możliwością przywabiania<br>owadów będących zapylaczami goryczki.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Dzięki barwnym kwiatom goryczka przywabia zapylacze.<br>Roślina jest niewielka, a dzięki barwnym kwiatom jest widoczna dla zapylaczy.<br>Intensywnie wybarwione kwiaty goryczki stanowią powabnię dla zapylaczy.<br>Synteza dużej ilości barwnika w kwiatach goryczki wiosennej jest potrzebna<br>do przywabiania motyli i trzmieli, które doprowadzą do jej zapylenia.<br>Goryczka rośnie w górach, gdzie brakuje zapylaczy. Dostępność pyłku jest czynnikiem<br>ograniczającym sukces reprodukcyjny rośliny, dlatego goryczka inwestuje zasoby<br>w intensywnie wybarwione kwiaty zwiększające szanse na przywabienie owadów.<br>Uwaga:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do przywabiania zwierząt, bez<br>odniesienia do korzyści dla rośliny - zapylania, np. „Barwne kwiaty przywabiają owady”.</p>","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Intensywnie zabarwione (niebieskie) kwiaty wabią owady - motyle i trzmiele - które są zapylaczami goryczki wiosennej. Bez tego zapylania goryczka nie wydałaby nasion, więc inwestycja energetyczna w syntezę barwnika zwiększa szansę na zapłodnienie i przekazanie genów potomstwu - co jest ewolucyjnie korzystne.</strong></p>\n<h4>Sposób 1 - Bilans korzyści i kosztów</h4>\n<p><strong>Krok 1: Koszt energetyczny syntezy barwnika</strong><br>Goryczka inwestuje energię (ATP, NADPH, prekursory metaboliczne) w syntezę antocyjanów (niebieski barwnik kwiatów). To koszt metaboliczny - energia, która mogłaby pójść np. na wzrost tkanek wegetatywnych.</p>\n<p><strong>Krok 2: Korzyść - przyciąganie zapylaczy</strong><br>Goryczka rośnie w górach (środowisko z <strong>niewielką liczbą zapylaczy</strong>), gdzie:</p>\n<ul><li>konkurencja o owady jest duża</li><li>pyłek jest cennym zasobem</li><li>każdy zapylacz musi być przyciągnięty efektywnie</li></ul>\n<p>Intensywnie niebieskie, <strong>bardzo duże</strong> kwiaty (w stosunku do całej rośliny) są <strong>doskonale widoczne</strong> dla motyli i trzmieli. Bez wabienia zapylaczy goryczka NIE byłaby zapylona → brak nasion → brak rozmnażania → wymarcie linii ewolucyjnej.</p>\n<p><strong>Krok 3: Bilans (selekcja naturalna)</strong><br>Koszt syntezy barwnika &lt;&lt; Korzyść z zapylenia. Rośliny inwestujące w jaskrawe kwiaty mają <strong>większy sukces reprodukcyjny</strong> → ich geny są przekazywane potomstwu → cecha utrwala się w populacji.</p>\n<h4>Sposób 2 - Argumentacja przez ewolucję cech adaptacyjnych</h4>\n<p>Kolor kwiatów to <strong>cecha adaptacyjna</strong> wyselekcjonowana przez <strong>dobór naturalny</strong> (a konkretnie: <strong>dobór płciowy/koewolucję z zapylaczami</strong>):</p>\n<ul><li>rośliny z mocniej zabarwionymi kwiatami → częściej zapylane → więcej nasion</li><li>nasiona przekazują geny intensywnego barwnika potomstwu</li><li>po wielu pokoleniach: cała populacja ma intensywnie zabarwione kwiaty</li></ul>\n<p>To klasyczny przykład <strong>koewolucji</strong> roślin owadopylnych z owadami zapylającymi (motyle, trzmiele preferują niebieski/UV).</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne wykazanie, ze produkcja barwnika jest korzystna dla goryczki, odnoszace sie do korzysci zwiazanych z mozliwoscia przywabiania owadow bedacych zapylaczami goryczki.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Uwaga CKE:</strong> Nie uznaje sie odpowiedzi odnoszacych sie wylacznie do przywabiania zwierzat, bez odniesienia do korzysci dla rosliny (zapylania), np. &#x27;Barwne kwiaty przywabiaja owady&#x27;.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE</h4>\n<p>W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów. Niebieski barwnik kwiatów goryczki to <strong>antocyjany</strong> (delfinidyna w kompleksach z metalami) - nie ma ich na karcie wzorów.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - odpowiedź typu &#x27;kwiaty są ładne dla owadów&#x27;. Klucz wymaga wskazania KORZYŚCI DLA ROŚLINY (zapylenia, sukcesu reprodukcyjnego), nie tylko atrakcyjności dla owadów.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pisanie &#x27;kolor odstrasza roślinożerców&#x27; to BŁĄD - niebieski kolor wabi zapylaczy, nie odstrasza herbiwory. Tu klucz nie zaakceptuje odpowiedzi adaptacyjnej innego typu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Pamiętaj, że pytanie zawiera już pomocne informacje: &#x27;duże kwiaty&#x27; + &#x27;zapylanie owadami&#x27; + &#x27;motyle i trzmiele&#x27;. Wykorzystaj te dane w odpowiedzi.</blockquote>"}]}