{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/6.2","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"6.2","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nPrzedstaw, na czym polega adaptacja w postaci zrzucania liści przed zimą u drzew\nliściastych klimatu umiarkowanego. W odpowiedzi uwzględnij dostępność wody\ndla tych roślin w okresie zimowym oraz rolę liści w gospodarce wodnej roślin.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 6.2. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nIX. Różnorodność roślin.\n2. Gospodarka wodna i odżywianie\nmineralne roślin. Zdający:\n3) wykazuje wpływ czynników zewnętrznych\n(temperatura […], wilgotność […]) na bilans\nwodny roślin […];\n4) opisuje wpływ suszy fizjologicznej\nna bilans wodny rośliny […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne przedstawienie, na czym polega adaptacja, uwzględniające\nograniczenie transpiracji (szparkowej) w warunkach obniżonej dostępności wody\nw glebie.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nPrzykładowe rozwiązania\nRoślina zrzuca liście, aby nie dopuścić w procesie transpiracji do utraty wody, której\ndostępność spada w okresie zimowym.\nDostępność wody w glebie jest w zimie mała, dlatego rośliny zrzucają liście, aby\nograniczyć parowanie wody z liści i w ten sposób zapobiegają nadmiernej utracie wody.\nTa adaptacja polega na ograniczeniu transpiracji przez liście. W zimie dostępność wody\njest niska i roślina nie byłaby w stanie pobrać przez korzenie tyle wody, ile traciłaby przez\ntranspirację.","solution":"**Adaptacja zrzucania liści przed zimą**: **Problem zimowy — niedostępność wody**: - Zimą gleba zamarznięta → woda w stanie stałym (lód) → **niedostępna** dla korzeni. - Roślina nie może **uzupełniać** wody pobieranej przez transpirację. **Rola liści — główne miejsce transpiracji**: - Liście to **najważniejszy organ utraty wody** w roślinie (transpiracja przez aparaty szparkowe + naskórek). - Średnio ~95% pobranej wody jest utracone przez transpirację z liści. - Liście mają **dużą powierzchnię** → ogromne pole parowania. **Skutek zrzucania liści**: - **Drastyczne zmniejszenie powierzchni transpiracji** → roślina **przestaje tracić wodę** w okresie, gdy nie może jej uzupełnić. - Roślina przechodzi w **stan dormancji zimowej** (anabioza, brak fotosyntezy, niski metabolizm). - Wodę przechowuje w **łodydze + korzeniach + pączkach** (chronione przed mrozem łuskami pączkowymi). - Wiosną z pączków rosną nowe liście → wznowienie fotosyntezy + transpiracji. **Drzewa iglaste** (sosna, jodła, świerk) zachowują liście (igły) całą zimę, ale igły mają **adaptacje** zmniejszające transpirację: gruba kutykuła woskowa, zagłębione aparaty szparkowe, mała powierzchnia. Zrzucanie liści to **klasyczna strategia adaptacyjna** drzew liściastych klimatu umiarkowanego — **kompromis** między letnią efektywnością (duże liście fotosyntetyczne) a zimowym przetrwaniem (oszczędność wody).","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-6.2.webp","solution_image":null,"topics":"fizjologia roślin, auksyny, IAA, abscysja liścia, zrzucanie liści, adaptacja zimowa","page_from":13,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 6.2. (0-1)<br>Przedstaw, na czym polega adaptacja w postaci zrzucania liści przed zimą u drzew<br>liściastych klimatu umiarkowanego. W odpowiedzi uwzględnij dostępność wody<br>dla tych roślin w okresie zimowym oraz rolę liści w gospodarce wodnej roślin.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 6.2. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>IX. Różnorodność roślin.</p>\n<ol><li>Gospodarka wodna i odżywianie</li></ol>\n<p>mineralne roślin. Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje wpływ czynników zewnętrznych</li></ol>\n<p>(temperatura […], wilgotność […]) na bilans<br>wodny roślin […];</p>\n<ol><li>opisuje wpływ suszy fizjologicznej</li></ol>\n<p>na bilans wodny rośliny […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne przedstawienie, na czym polega adaptacja, uwzględniające<br>ograniczenie transpiracji (szparkowej) w warunkach obniżonej dostępności wody<br>w glebie.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Zasady oceniania rozwiązań zadań<br>Przykładowe rozwiązania<br>Roślina zrzuca liście, aby nie dopuścić w procesie transpiracji do utraty wody, której<br>dostępność spada w okresie zimowym.<br>Dostępność wody w glebie jest w zimie mała, dlatego rośliny zrzucają liście, aby<br>ograniczyć parowanie wody z liści i w ten sposób zapobiegają nadmiernej utracie wody.<br>Ta adaptacja polega na ograniczeniu transpiracji przez liście. W zimie dostępność wody<br>jest niska i roślina nie byłaby w stanie pobrać przez korzenie tyle wody, ile traciłaby przez<br>transpirację.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>Adaptacja zrzucania liści przed zimą</strong>: <strong>Problem zimowy — niedostępność wody</strong>: - Zimą gleba zamarznięta → woda w stanie stałym (lód) → <strong>niedostępna</strong> dla korzeni. - Roślina nie może <strong>uzupełniać</strong> wody pobieranej przez transpirację. <strong>Rola liści — główne miejsce transpiracji</strong>: - Liście to <strong>najważniejszy organ utraty wody</strong> w roślinie (transpiracja przez aparaty szparkowe + naskórek). - Średnio ~95% pobranej wody jest utracone przez transpirację z liści. - Liście mają <strong>dużą powierzchnię</strong> → ogromne pole parowania. <strong>Skutek zrzucania liści</strong>: - <strong>Drastyczne zmniejszenie powierzchni transpiracji</strong> → roślina <strong>przestaje tracić wodę</strong> w okresie, gdy nie może jej uzupełnić. - Roślina przechodzi w <strong>stan dormancji zimowej</strong> (anabioza, brak fotosyntezy, niski metabolizm). - Wodę przechowuje w <strong>łodydze + korzeniach + pączkach</strong> (chronione przed mrozem łuskami pączkowymi). - Wiosną z pączków rosną nowe liście → wznowienie fotosyntezy + transpiracji. <strong>Drzewa iglaste</strong> (sosna, jodła, świerk) zachowują liście (igły) całą zimę, ale igły mają <strong>adaptacje</strong> zmniejszające transpirację: gruba kutykuła woskowa, zagłębione aparaty szparkowe, mała powierzchnia. Zrzucanie liści to <strong>klasyczna strategia adaptacyjna</strong> drzew liściastych klimatu umiarkowanego — <strong>kompromis</strong> między letnią efektywnością (duże liście fotosyntetyczne) a zimowym przetrwaniem (oszczędność wody).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Zimą woda w glebie jest zamarznięta i niedostępna dla roślin (susza fizjologiczna). Liście są głównymi organami transpiracji - intensywnie parują wodę. Zrzucenie liści drastycznie zmniejsza transpirację, dzięki czemu roślina nie traci wody, której nie może pobierać z podłoża.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Dlaczego zimą brakuje wody?</strong><br>Temperatura spada poniżej 0°C → woda glebowa zamarza → korzenie <strong>nie mogą pobierać wody</strong> z podłoża (mimo że woda &quot;jest&quot;, jest niedostępna → <strong>susza fizjologiczna</strong>).</p>\n<p><strong>Krok 2 - Jaka jest rola liści w gospodarce wodnej?</strong><br>Liście mają rozbudowaną powierzchnię blaszki i liczne aparaty szparkowe → są głównymi organami <strong>transpiracji</strong> (parowania wody). Duże drzewa liściaste tracą latem dziesiątki litrów wody dziennie.</p>\n<p><strong>Krok 3 - Co daje zrzucenie liści?</strong><br>Brak liści = brak aparatów szparkowych w funkcji transpiracyjnej → <strong>minimalizacja utraty wody</strong> przez roślinę. Roślina &quot;wyłącza&quot; gospodarkę wodną na okres, kiedy nie może jej zasilać z gleby.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong></p>\n<blockquote>Adaptacja polega na <strong>eliminacji głównego źródła utraty wody (liści-transpiratorów)</strong> w momencie, gdy dostęp do wody jest niemożliwy (zamarznięta gleba). Roślina równoważy bilans wodny: zerowa podaż → zerowy pobór = przeżycie.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Analiza przez bilans wodny (podejście fizjologiczne)</h4>\n<p>Możemy myśleć o roślinie jak o układzie z wejściem (pobieranie wody) i wyjściem (transpiracja):</p>\n<p>| Parametr | Lato | Zima (bez adaptacji) | Zima (z adaptacją) |<br>| Pobieranie wody z gleby | ✅ normalne | ❌ niemożliwe (lód) | ❌ niemożliwe (lód) |<br>| Transpiracja przez liście | ✅ kompensowana | ⚠️ nadal trwa | ✅ praktycznie zerowa |<br>| Bilans wodny | zrównoważony | <strong>ujemny → śmierć</strong> | <strong>zrównoważony → przeżycie</strong> |</p>\n<p>Zrzucanie liści to mechanizm <strong>zamknięcia wyjścia wody</strong>, gdy wejście jest zablokowane. Bez tej adaptacji roślina wysychałaby przez całą zimę mimo że wokół jest śnieg i lód.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argumentacja przez analogię i kontrast (drzewa liściaste vs. iglaste)</h4>\n<p>Igłoliste (sosna, świerk) mają liście (igły) przez cały rok - ale ich liście mają <strong>grubą kutykulę woskową, zagłębione aparaty szparkowe i małą powierzchnię</strong> → minimalna transpiracja zimą → mogą sobie pozwolić na brak zrzucania liści.</p>\n<p>Drzewa liściaste klimatu umiarkowanego (dąb, buk, lipa) mają <strong>szerokie blaszki liściowe o dużej powierzchni</strong> → latem efektywna transpiracja, ale zimą byłaby katastrofalna strata wody. Ponieważ ich budowa anatomiczna <strong>nie chroni przed zimową transpiracją</strong>, jedynym rozwiązaniem jest <strong>pozbycie się liści w całości</strong>.</p>\n<blockquote>Wniosek: Zrzucanie liści = ewolucyjna alternatywa dla anatomicznych adaptacji iglaków. Oba rozwiązania prowadzą do tego samego celu: <strong>zmniejszenie transpiracji zimą do minimum</strong>.</blockquote>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za poprawne przedstawienie, na czym polega adaptacja, uwzgledniajace ograniczenie transpiracji (szparkowej) w warunkach obnizonej dostepnosci wody w glebie.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość:</p>\n<ul><li>mechanizmu transpiracji (biologia roślin, klasa II liceum)</li><li>pojęcia suszy fizjologicznej</li><li>roli aparatów szparkowych w regulacji bilansu wodnego</li></ul>\n<p>Jedynym formalnym wzorem który mógłby się tu pojawić to potencjał wody \\(\\Psi_W = \\Psi_S + \\Psi_P\\) (karta wzorów str. 4) - ale w tej odpowiedzi <strong>nie jest wymagany</strong>; CKE oczekuje opisu słownego, nie obliczeń.</p>\n<h4>Częste błędne odpowiedzi</h4>\n<p>| Błędna odpowiedź | Dlaczego jest niepoprawna |<br>| &quot;Drzewa zrzucają liście, bo jest zimno i liście by zamarzły&quot; | Pytanie dotyczy <strong>gospodarki wodnej</strong>, nie ochrony liści przed mrozem. Odpowiedź nie spełnia wymagania z polecenia. |<br>| &quot;Liście służą do fotosyntezy, a zimą i tak nie ma słońca&quot; | Prawda, ale polecenie <strong>explicite</strong> wymaga odniesienia do wody i transpiracji - ta odpowiedź ignoruje kluczowy kontekst pytania. |<br>| &quot;Zimą brakuje wody, więc drzewo chce się chronić&quot; | Zbyt ogólne - CKE nie uzna bez konkretnego mechanizmu: liście → transpiracja → utrata wody → eliminacja liści = zmniejszenie straty wody. |<br>| &quot;Zrzucanie liści to hibernacja rośliny&quot; | Analogia potoczna, ale merytorycznie nieprecyzyjna i nie odpowiada na pytanie o mechanizm wodny. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Najczęstszy błąd - pisanie TYLKO o braku fotosyntezy zimą. Pytanie dotyczy <strong>wody</strong>, nie energii słonecznej. Czytaj polecenie słowo po słowie!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> &quot;Woda jest niedostępna zimą&quot; to konieczne ale <strong>niewystarczające</strong> - MUSISZ powiązać to z rolą liści jako organów transpiracji. Oba elementy razem = 1 punkt.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Nie myl transpiracji z oddychaniem komórkowym. Transpiracja = <strong>parowanie wody</strong> przez aparaty szparkowe liści. To zupełnie inny proces niż wymiana gazowa w oddychaniu.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Susza fizjologiczna ≠ susza w sensie potocznym. Zimą wody w środowisku jest dużo (śnieg, lód), ale jest <strong>niedostępna biologicznie</strong> - to sedno adaptacji i warto użyć tego terminu w odpowiedzi.</blockquote>"}]}