{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/8","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"8","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 8.\nAmfisbeny (Amphisbaenia) to zwierzęta żyjące niemal wyłącznie pod powierzchnią ziemi\nw wydrążonych przez siebie tunelach. Podczas kopania tuneli amfisbeny posługują się\ngłową. W toku ewolucji stopniowo utrwalały się zmiany w budowie czaszki, która u tych\nzwierząt jest obecnie bardzo silnie skostniała, co stanowi przystosowanie do drążenia tuneli.\nAmfisbeny mają zazwyczaj długie, cienkie ciało, pokryte twardymi, suchymi, rogowymi\nłuskami i tarczkami wytwarzanymi przez naskórek, który jest okresowo zrzucany w formie\nwylinki. Łuski na tułowiu są prostokątne i układają się w pierścienie wokół ciała - segmenty.\nKażdy z segmentów skóry zawiera charakterystyczny zespół mięśni umożliwiający skracanie\nlub wydłużanie danego segmentu.\nNa zdjęciu przedstawiono żyjący w Europie gatunek amfisbeny - Blanus cinereus.\nNa podstawie: Encyklopedia zwierząt […], praca zbiorowa, Warszawa 1993;\nE.P. Solomon i in., Biologia, Warszawa 2016.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **8.1.** **C1** — amfisbeny należą do **gadów** (C), o czym świadczy **okresowe zrzucanie naskórka w postaci wylinki** (1). **Uzasadnienie**: - **Gady** (Reptilia) — kręgowce z **rogowym naskórkiem** (keratyna) tworzącym łuski. **Periodycznie zrzucane** w postaci **wylinki** (ekdyza) — to **diagnostyczna cecha gadów łuskoskórnych** (Squamata: węże, jaszczurki, amfisbeny). - **Pierścienice** (A) — robaki segmentowane (dżdżownice). Mają segmentację ciała, ale **NIE zrzucają naskórka**. Skóra delikatna, nie rogowa. - **Stawonogi** (B) — owady, pajęczaki, skorupiaki. Mają **pancerz chitynowy** + linieją (też ekdyza), ALE mają **wyraziste odnóża + segmentację**. Amfisbena ciała nie ma stawowych odnóży. **Klucz**: rogowy naskórek + wylinka = gad (łuskoskóry). **8.2.** **D — dobór naturalny**. **Uzasadnienie**: - **Dobór naturalny** = mechanizm Darwina: w populacji występują **różne warianty** cech, **lepiej przystosowane** osobniki przeżywają i się rozmnażają → przekazują geny → cecha się utrwala. - U amfisben: osobniki z **mocniejszą** czaszką **łatwiej drążyły tunele** → szybciej uciekały drapieżnikom + lepiej zdobywały pokarm → **więcej potomstwa**. - Po wielu pokoleniach cecha \"mocna czaszka\" stała się **powszechna** w populacji. **Dlaczego nie inne opcje?**: - **A. Dryf genetyczny** — losowa zmiana częstości alleli (bez selekcji). Działa w małych populacjach. NIE wyjaśnia **adaptacji** do środowiska. - **B. Efekt założyciela** — wariant dryfu: mała grupa kolonizuje nowe siedlisko z **podzbiorem** alleli. Może wpływać na różnorodność, NIE bezpośrednio na adaptację. - **C. Specjacja** — proces **powstawania nowych gatunków**. Może być **skutkiem** doboru, ale nie mechanizmem adaptacji per se. **Adaptacja** = wynik **doboru naturalnego**.\n\nStrony arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — amfisbeny\n\nCecha | Opis\nKlasyfikacja | Reptilia (gady) → Squamata (łuskoskóre) → Amphisbaenia\nWygląd | Długie, beznogie (większość gat.), pierścieniowo-łuskowate ciało\nTryb życia | Podziemny — kopanie tuneli głową\nWzrok | Zredukowany (oczy małe, zarośnięte)\nAdaptacje | Wzmocniona czaszka, mocne mięśnie szyi\nLiczba gatunków | ~190\nRozmieszczenie | Ameryka, Afryka, Bliski Wschód, Europa (m.in. Blanus cinereus — Półwysep Iberyjski)\n\nMechanizm: dobór naturalny w działaniu (8.2)\n\nPunkt wyjścia: starożytna populacja gada (~150 mln lat temu) z pewnymi cechami. Niektóre osobniki przypadkowo miały mocniejsze czaszki (wariancja w populacji).\n\nŚrodowisko: podziemne tunele — wymaga drążenia głową. Mocniejsze czaszki = łatwiejsze drążenie = lepszy dostęp do pokarmu (mrówki, termity, larwy) + ucieczka przed drapieżnikami.\n\nSelekcja: osobniki z mocniejszymi czaszkami przeżywały częściej + miały więcej potomstwa → ich geny były przekazywane.\n\nPo pokoleniach: średnia \"wytrzymałość czaszki\" w populacji rośnie. Adaptacja się utrwala. Powstają specyficzne struktury anatomiczne (zrośnięte kości, twarda przednia część).\n\nTo klasyczny darwinowski dobór naturalny — różnicowanie + selekcja + dziedziczenie → adaptacja.\n\nKlucz pojęciowy — mechanizmy ewolucji\n\nMechanizm | Działanie | Wynik\nMutacja | Losowe zmiany genów | Zmienność (surowiec ewolucji)\nDobór naturalny | Środowisko \"wybiera\" lepsze warianty | Adaptacja\nDryf genetyczny | Losowa zmiana częstości alleli | Utrata zmienności w małych populacjach\nMigracja (gene flow) | Przepływ genów między populacjami | Wymieszanie puli genowej\nEfekt założyciela | Mała grupa zakłada nową populację | Skrzywiona pula alleli vs populacja źródłowa\nSpecjacja | Powstawanie nowych gatunków | Bioróżnorodność\n\nDobór naturalny = jedyny mechanizm wyjaśniający adaptację (Darwin 1859).\n\nPunktacja CKE\n\n- 8.1. 1 pkt — C1 (gady + wylinka).\n- 8.2. 1 pkt — D (dobór naturalny).\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nAmfisbeny — fascynująca, mało znana grupa:\n- Konwergencja ewolucyjna z dżdżownicami (długie, beznogie, podziemne), ale to gady, nie pierścienice.\n- Ekosystemowa rola: drapieżniki bezkręgowców glebowych (mrówki, termity).\n- Większość gatunków beznogich (jak węże), ALE niektóre mają 2 przednie kończyny (rodzaj Bipes) — niezwykłe.\n\nDobór naturalny = jedyne wytłumaczenie bezgłośnej komplikacji organizmów żywych. Współczesna ewolucja:\n- Antybiotykooporność bakterii — szybki dobór w obecności antybiotyków.\n- Owady oporne na pestycydy — wymaga ciągłej rotacji środków ochrony roślin.\n- Adaptacja do klimatu — np. komary rozprzestrzeniają się dalej na północ z ociepleniem.\n\nEkdyza (zrzucanie naskórka) u gadów:\n- Naskórek rośnie, ale jest niepodatny na rozszerzenie.\n- Co kilka tygodni-miesięcy → zrzucenie starego, regeneracja nowego.\n- U węży wylinka jest w jednym kawałku (cały ząb).\n- U jaszczurek/amfisben — fragmentami.\n\nMechanizm doboru — Darwin obserwował to u zięb Galapagos (różne dzioby w zależności od pokarmu). Klasyczne studium adaptacji. Każdy gatunek może być prześledzony genetycznie i fenotypowo na tysiące pokoleń.\n\nTypowy błąd: Pułapka 8.1 — odpowiedź \"pierścienice\" (A). Amfisbena wygląda jak duża dżdżownica (długie, beznogie, segmentowane). ALE — rogowe łuski + wylinka = **gady**, NIE pierścienice. Pułapka 8.2 — wybór C (specjacja). Specjacja to **powstawanie gatunku**, NIE adaptacja w obrębie gatunku. Adaptacja = **dobór naturalny**. Pułapka — pomylenie segmentacji amfisbeny (pseudosegmentacja - pierścieniowe ułożenie łusek) z prawdziwą segmentacją pierścienic.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-8.webp","solution_image":null,"topics":"zoologia, amfisbeny, gady, ewolucja, dobór naturalny, adaptacja","page_from":14,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 8.<br>Amfisbeny (Amphisbaenia) to zwierzęta żyjące niemal wyłącznie pod powierzchnią ziemi<br>w wydrążonych przez siebie tunelach. Podczas kopania tuneli amfisbeny posługują się<br>głową. W toku ewolucji stopniowo utrwalały się zmiany w budowie czaszki, która u tych<br>zwierząt jest obecnie bardzo silnie skostniała, co stanowi przystosowanie do drążenia tuneli.<br>Amfisbeny mają zazwyczaj długie, cienkie ciało, pokryte twardymi, suchymi, rogowymi<br>łuskami i tarczkami wytwarzanymi przez naskórek, który jest okresowo zrzucany w formie<br>wylinki. Łuski na tułowiu są prostokątne i układają się w pierścienie wokół ciała - segmenty.<br>Każdy z segmentów skóry zawiera charakterystyczny zespół mięśni umożliwiający skracanie<br>lub wydłużanie danego segmentu.<br>Na zdjęciu przedstawiono żyjący w Europie gatunek amfisbeny - Blanus cinereus.<br>Na podstawie: Encyklopedia zwierząt […], praca zbiorowa, Warszawa 1993;<br>E.P. Solomon i in., Biologia, Warszawa 2016.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>8.1.</strong> <strong>C1</strong> — amfisbeny należą do <strong>gadów</strong> (C), o czym świadczy <strong>okresowe zrzucanie naskórka w postaci wylinki</strong> (1). <strong>Uzasadnienie</strong>: - <strong>Gady</strong> (Reptilia) — kręgowce z <strong>rogowym naskórkiem</strong> (keratyna) tworzącym łuski. <strong>Periodycznie zrzucane</strong> w postaci <strong>wylinki</strong> (ekdyza) — to <strong>diagnostyczna cecha gadów łuskoskórnych</strong> (Squamata: węże, jaszczurki, amfisbeny). - <strong>Pierścienice</strong> (A) — robaki segmentowane (dżdżownice). Mają segmentację ciała, ale <strong>NIE zrzucają naskórka</strong>. Skóra delikatna, nie rogowa. - <strong>Stawonogi</strong> (B) — owady, pajęczaki, skorupiaki. Mają <strong>pancerz chitynowy</strong> + linieją (też ekdyza), ALE mają <strong>wyraziste odnóża + segmentację</strong>. Amfisbena ciała nie ma stawowych odnóży. <strong>Klucz</strong>: rogowy naskórek + wylinka = gad (łuskoskóry). <strong>8.2.</strong> <strong>D — dobór naturalny</strong>. <strong>Uzasadnienie</strong>: - <strong>Dobór naturalny</strong> = mechanizm Darwina: w populacji występują <strong>różne warianty</strong> cech, <strong>lepiej przystosowane</strong> osobniki przeżywają i się rozmnażają → przekazują geny → cecha się utrwala. - U amfisben: osobniki z <strong>mocniejszą</strong> czaszką <strong>łatwiej drążyły tunele</strong> → szybciej uciekały drapieżnikom + lepiej zdobywały pokarm → <strong>więcej potomstwa</strong>. - Po wielu pokoleniach cecha &quot;mocna czaszka&quot; stała się <strong>powszechna</strong> w populacji. <strong>Dlaczego nie inne opcje?</strong>: - <strong>A. Dryf genetyczny</strong> — losowa zmiana częstości alleli (bez selekcji). Działa w małych populacjach. NIE wyjaśnia <strong>adaptacji</strong> do środowiska. - <strong>B. Efekt założyciela</strong> — wariant dryfu: mała grupa kolonizuje nowe siedlisko z <strong>podzbiorem</strong> alleli. Może wpływać na różnorodność, NIE bezpośrednio na adaptację. - <strong>C. Specjacja</strong> — proces <strong>powstawania nowych gatunków</strong>. Może być <strong>skutkiem</strong> doboru, ale nie mechanizmem adaptacji per se. <strong>Adaptacja</strong> = wynik <strong>doboru naturalnego</strong>.</p>\n<p>Strony arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — amfisbeny</p>\n<p>Cecha | Opis<br>Klasyfikacja | Reptilia (gady) → Squamata (łuskoskóre) → Amphisbaenia<br>Wygląd | Długie, beznogie (większość gat.), pierścieniowo-łuskowate ciało<br>Tryb życia | Podziemny — kopanie tuneli głową<br>Wzrok | Zredukowany (oczy małe, zarośnięte)<br>Adaptacje | Wzmocniona czaszka, mocne mięśnie szyi<br>Liczba gatunków | ~190<br>Rozmieszczenie | Ameryka, Afryka, Bliski Wschód, Europa (m.in. Blanus cinereus — Półwysep Iberyjski)</p>\n<p>Mechanizm: dobór naturalny w działaniu (8.2)</p>\n<p>Punkt wyjścia: starożytna populacja gada (~150 mln lat temu) z pewnymi cechami. Niektóre osobniki przypadkowo miały mocniejsze czaszki (wariancja w populacji).</p>\n<p>Środowisko: podziemne tunele — wymaga drążenia głową. Mocniejsze czaszki = łatwiejsze drążenie = lepszy dostęp do pokarmu (mrówki, termity, larwy) + ucieczka przed drapieżnikami.</p>\n<p>Selekcja: osobniki z mocniejszymi czaszkami przeżywały częściej + miały więcej potomstwa → ich geny były przekazywane.</p>\n<p>Po pokoleniach: średnia &quot;wytrzymałość czaszki&quot; w populacji rośnie. Adaptacja się utrwala. Powstają specyficzne struktury anatomiczne (zrośnięte kości, twarda przednia część).</p>\n<p>To klasyczny darwinowski dobór naturalny — różnicowanie + selekcja + dziedziczenie → adaptacja.</p>\n<p>Klucz pojęciowy — mechanizmy ewolucji</p>\n<p>Mechanizm | Działanie | Wynik<br>Mutacja | Losowe zmiany genów | Zmienność (surowiec ewolucji)<br>Dobór naturalny | Środowisko &quot;wybiera&quot; lepsze warianty | Adaptacja<br>Dryf genetyczny | Losowa zmiana częstości alleli | Utrata zmienności w małych populacjach<br>Migracja (gene flow) | Przepływ genów między populacjami | Wymieszanie puli genowej<br>Efekt założyciela | Mała grupa zakłada nową populację | Skrzywiona pula alleli vs populacja źródłowa<br>Specjacja | Powstawanie nowych gatunków | Bioróżnorodność</p>\n<p>Dobór naturalny = jedyny mechanizm wyjaśniający adaptację (Darwin 1859).</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>8.1. 1 pkt — C1 (gady + wylinka).</li><li>8.2. 1 pkt — D (dobór naturalny).</li><li>Suma: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Amfisbeny — fascynująca, mało znana grupa:</p>\n<ul><li>Konwergencja ewolucyjna z dżdżownicami (długie, beznogie, podziemne), ale to gady, nie pierścienice.</li><li>Ekosystemowa rola: drapieżniki bezkręgowców glebowych (mrówki, termity).</li><li>Większość gatunków beznogich (jak węże), ALE niektóre mają 2 przednie kończyny (rodzaj Bipes) — niezwykłe.</li></ul>\n<p>Dobór naturalny = jedyne wytłumaczenie bezgłośnej komplikacji organizmów żywych. Współczesna ewolucja:</p>\n<ul><li>Antybiotykooporność bakterii — szybki dobór w obecności antybiotyków.</li><li>Owady oporne na pestycydy — wymaga ciągłej rotacji środków ochrony roślin.</li><li>Adaptacja do klimatu — np. komary rozprzestrzeniają się dalej na północ z ociepleniem.</li></ul>\n<p>Ekdyza (zrzucanie naskórka) u gadów:</p>\n<ul><li>Naskórek rośnie, ale jest niepodatny na rozszerzenie.</li><li>Co kilka tygodni-miesięcy → zrzucenie starego, regeneracja nowego.</li><li>U węży wylinka jest w jednym kawałku (cały ząb).</li><li>U jaszczurek/amfisben — fragmentami.</li></ul>\n<p>Mechanizm doboru — Darwin obserwował to u zięb Galapagos (różne dzioby w zależności od pokarmu). Klasyczne studium adaptacji. Każdy gatunek może być prześledzony genetycznie i fenotypowo na tysiące pokoleń.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 8.1 — odpowiedź &quot;pierścienice&quot; (A). Amfisbena wygląda jak duża dżdżownica (długie, beznogie, segmentowane). ALE — rogowe łuski + wylinka = <strong>gady</strong>, NIE pierścienice. Pułapka 8.2 — wybór C (specjacja). Specjacja to <strong>powstawanie gatunku</strong>, NIE adaptacja w obrębie gatunku. Adaptacja = <strong>dobór naturalny</strong>. Pułapka — pomylenie segmentacji amfisbeny (pseudosegmentacja - pierścieniowe ułożenie łusek) z prawdziwą segmentacją pierścienic.</p>"}]}