{"id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad/9.1","paper_id":"biologia-2023-maj-matura-rozszerzona","number":"9.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2023,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nUzupełnij poniższą tabelę tak, aby zawierała informacje prawdziwe dotyczące\nprocesów zachodzących w wątrobie. W każdym nawiasie podkreśl właściwe\nokreślenie.\nSubstraty\nProces\nProdukty\naminokwasy\n(dekarboksylacja / deaminacja)\nketokwasy + amoniak\nglukoza\n(glikoliza / glikogenogeneza)\nglikogen","answer":null,"answer_text":"Zadanie 9.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\n[…].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n1) Odżywianie się. Zdający:\nh) przedstawia rolę wątroby w przemianach\nsubstancji wchłoniętych w przewodzie\npokarmowym.\nZasady oceniania\n1 pkt - za wybór dwóch poprawnych odpowiedzi.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nSubstraty\nProces\nProdukty\naminokwasy\n(dekarboksylacja / deaminacja)\nketokwasy + amoniak\nglukoza\n(glikoliza / glikogenogeneza)\nglikogen","solution":"| Substraty | Proces | Produkty | |---|---|---| | aminokwasy | **deaminacja** | ketokwasy + amoniak | | glukoza | **glikogeneza** | glikogen | **Uzasadnienia**: - **Deaminacja** = usunięcie grupy **aminowej (-NH₂)** z aminokwasu → **amoniak** (NH₃) + **ketokwas** (szkielet węglowy). Amoniak jest toksyczny → w wątrobie przekształcany w **mocznik** (cykl mocznikowy). - **Dekarboksylacja** to usunięcie grupy **karboksylowej (-COOH)** = CO₂. Nie pasuje (produktem byłaby amina, np. histamina z histydyny, nie ketokwas + amoniak). - **Glikogeneza** = synteza **glikogenu** z glukozy (gdy nadmiar glukozy we krwi, po posiłku, pod wpływem insuliny). - **Glikoliza** = rozkład glukozy do pirogronianu (cytozol). Produktem **nie jest glikogen**, więc nie pasuje.","image":"img/biologia-2023-maj-matura-rozszerzona/zad-9.1.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia człowieka, wątroba, żółć, deaminacja, glikogeneza, lipidy","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2023 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 9.1. (0-1)<br>Uzupełnij poniższą tabelę tak, aby zawierała informacje prawdziwe dotyczące<br>procesów zachodzących w wątrobie. W każdym nawiasie podkreśl właściwe<br>określenie.<br>Substraty<br>Proces<br>Produkty<br>aminokwasy<br>(dekarboksylacja / deaminacja)<br>ketokwasy + amoniak<br>glukoza<br>(glikoliza / glikogenogeneza)<br>glikogen</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 9.1. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>objaśnia funkcjonowanie organizmu</li></ol>\n<p>człowieka na różnych poziomach złożoności<br>[…].<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Odżywianie się. Zdający:</li></ol>\n<p>h) przedstawia rolę wątroby w przemianach<br>substancji wchłoniętych w przewodzie<br>pokarmowym.<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za wybór dwóch poprawnych odpowiedzi.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Substraty<br>Proces<br>Produkty<br>aminokwasy<br>(dekarboksylacja / deaminacja)<br>ketokwasy + amoniak<br>glukoza<br>(glikoliza / glikogenogeneza)<br>glikogen</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>| Substraty | Proces | Produkty | |---|---|---| | aminokwasy | <strong>deaminacja</strong> | ketokwasy + amoniak | | glukoza | <strong>glikogeneza</strong> | glikogen | <strong>Uzasadnienia</strong>: - <strong>Deaminacja</strong> = usunięcie grupy <strong>aminowej (-NH₂)</strong> z aminokwasu → <strong>amoniak</strong> (NH₃) + <strong>ketokwas</strong> (szkielet węglowy). Amoniak jest toksyczny → w wątrobie przekształcany w <strong>mocznik</strong> (cykl mocznikowy). - <strong>Dekarboksylacja</strong> to usunięcie grupy <strong>karboksylowej (-COOH)</strong> = CO₂. Nie pasuje (produktem byłaby amina, np. histamina z histydyny, nie ketokwas + amoniak). - <strong>Glikogeneza</strong> = synteza <strong>glikogenu</strong> z glukozy (gdy nadmiar glukozy we krwi, po posiłku, pod wpływem insuliny). - <strong>Glikoliza</strong> = rozkład glukozy do pirogronianu (cytozol). Produktem <strong>nie jest glikogen</strong>, więc nie pasuje.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Substraty | Proces | Produkty |<br>| aminokwasy | <strong>deaminacja</strong> | ketokwasy + amoniak |<br>| glukoza | <strong>glikogenogeneza</strong> | glikogen |</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku</h4>\n<h5>Wiersz 1: aminokwasy → ketokwasy + amoniak</h5>\n<p><strong>Deaminacja</strong> to reakcja odłączenia grupy aminowej \\(\\ce{-NH2}\\) od aminokwasu:</p>\n<p>\\[\\text{aminokwas} \\xrightarrow{\\text{deaminacja}} \\text{ketokwas} + \\ce{NH3}\\]</p>\n<p>Szczegółowo:</p>\n<ol><li>Aminokwas posiada grupę aminową \\(\\ce{-NH2}\\) i grupę karboksylową \\(\\ce{-COOH}\\)</li><li>Wątroba enzymatycznie odłącza \\(\\ce{-NH2}\\) → powstaje <strong>ketokwas</strong> (szkielet węglowy bez azotu) oraz <strong>amoniak \\(\\ce{NH3}\\)</strong></li><li>Amoniak jest toksyczny → wątroba natychmiast przekształca go w mocznik (cykl mocznikowy) i wydala przez nerki</li></ol>\n<p>Dlaczego <strong>nie</strong> dekarboksylacja? Dekarboksylacja odłącza \\(\\ce{-COOH}\\) jako \\(\\ce{CO2}\\) i daje <strong>aminę</strong>, a nie ketokwas ani amoniak. Produkty całkowicie się nie zgadzają.</p>\n<h5>Wiersz 2: glukoza → glikogen</h5>\n<p><strong>Glikogenogeneza</strong> to synteza glikogenu z glukozy:</p>\n<p>\\[\\text{n glukoza} \\xrightarrow{\\text{glikogenogeneza}} \\text{glikogen}\\]</p>\n<p>Szczegółowo:</p>\n<ol><li>Glukoza wchłonięta z jelita cienkiego trafia żyłą wrotną do wątroby</li><li>Wątroba fosforyluje glukozę → glukoza-6-fosforanową → glukoza-1-fosforanową → UDP-glukoza</li><li>UDP-glukoza jest dołączana do rosnącego łańcucha glikogenu wiązaniami \\(\\alpha\\)-1,4-glikozydowymi (rozgałęzienia \\(\\alpha\\)-1,6)</li><li><strong>Produkt = glikogen</strong> - magazynowa forma glukozy w wątrobie</li></ol>\n<p>Dlaczego <strong>nie</strong> glikoliza? Glikoliza rozkłada glukozę → pirogronian (+ ATP + NADH). Produktem jest pirogronian, <strong>nie glikogen</strong>. Kierunek i produkt są całkowicie odmienne.</p>\n<h4>Sposób 2 - Analiza produktów jako klucz do reakcji (wnioskowanie wstecz)</h4>\n<p>Skuteczna strategia: <strong>zacznij od produktów</strong> podanych w tabeli i zapytaj &quot;jaka reakcja daje taki produkt?&quot;.</p>\n<p>| Dane produkty | Jaka reakcja daje te produkty? | Wniosek |<br>| ketokwasy + <strong>amoniak</strong> | Tylko deaminacja odłącza \\(\\ce{-NH2}\\) → uwalnia \\(\\ce{NH3}\\) | → <strong>deaminacja</strong> ✓ |<br>| <strong>glikogen</strong> (polisacharyd) | Synteza polimeru z monomerów = anabolizm cukrowy | → <strong>glikogenogeneza</strong> ✓ |</p>\n<p>Dekarboksylacja nigdy nie daje amoniaku (daje \\(\\ce{CO2}\\) + aminę).<br>Glikoliza nigdy nie daje glikogenu (daje pirogronian - to szlak kataboliczny).</p>\n<h4>Sposób 3 - Etymologia nazw jako mnemotechnika</h4>\n<p>Gdy biologia klinuje na egzaminie, nazwy grecko-łacińskie często podpowiadają sens:</p>\n<p>| Termin | Rdzeń | Znaczenie |<br>| <strong>de-amino-acja</strong> | <em>de-</em> (usunięcie) + <em>amino</em> (grupa \\(\\ce{-NH2}\\)) | usunięcie grupy aminowej → skoro odłączamy \\(\\ce{-NH2}\\), uwolni się \\(\\ce{NH3}\\) ✓ |<br>| de-<strong>karboksyl</strong>-acja | <em>karboksyl</em> = \\(\\ce{-COOH}\\) | usunięcie grupy karboksylowej → produkty: amina + \\(\\ce{CO2}\\), <strong>brak amoniaku</strong> ✗ |<br>| <strong>glikogeno-geneza</strong> | <em>glikogen</em> + <em>geneza</em> (tworzenie) | dosłownie: &quot;tworzenie glikogenu&quot; → produkt = glikogen ✓ |<br>| <strong>glikoliza</strong> | <em>gliko</em> (cukier) + <em>liza</em> (rozkład) | dosłownie: &quot;rozkład cukru&quot; → produkt = pirogronian, nie glikogen ✗ |</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<p><strong>1 pkt</strong> - za wybor dwoch poprawnych odpowiedzi.<br><strong>0 pkt</strong> - za odpowiedz niespelniajaca wymagan na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</p>\n<p><strong>Poprawne odpowiedzi (klucz CKE):</strong> aminokwasy - <strong>deaminacja</strong> - ketokwasy + amoniak; glukoza - <strong>glikogenogeneza</strong> - glikogen.</p>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość definicji procesów metabolicznych i rozumienie, jakie substraty/produkty im odpowiadają.</p>\n<blockquote>📖 Pomocniczo - <strong>Karta wzorów CKE str. 4</strong> zawiera wzory kwasów organicznych (pirogronowy, mlekowy, cytrynowy, jabłkowy). Możesz potwierdzić, że pirogronian to produkt glikolizy, a nie glikogen.</blockquote>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Błędny wybór | Typowy błąd ucznia |<br>| <strong>Dekarboksylacja</strong> (wiersz 1) | Uczeń myli &quot;de-&quot; w nazwie: myśli, że obie reakcje z &quot;de-&quot; są podobne. Tymczasem dekarboksylacja odłącza \\(\\ce{CO2}\\), nie \\(\\ce{NH3}\\) - nie pasuje do produktów |<br>| <strong>Glikoliza</strong> (wiersz 2) | Uczeń wie, że glikoliza zaczyna się od glukozy (substrat pasuje!), ale zapomina sprawdzić <strong>produkty</strong> - glikoliza daje pirogronian, a tabela wymaga glikogenu |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Glikoliza i glikogenogeneza <strong>obie</strong> zaczynają się od glukozy - uczeń musi sprawdzić PRODUKT, nie tylko substrat. Jedna litera różnicy w nazwie, zupełnie inny szlak!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Deaminacja i dekarboksylacja brzmią podobnie. Zapamiętaj: <em>amino</em> → \\(\\ce{NH2}\\) → \\(\\ce{NH3}\\) (amoniak). Skoro produkt to amoniak, musi być deaminacja.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Wątroba robi <strong>oboje</strong> (i glikolizę, i glikogenogenezę) - ale w stanie poposiłkowym (dużo glukozy) dominuje <strong>glikogenogeneza</strong>, bo wątroba magazynuje nadmiar. To biologicznie uzasadniony kontekst zadania.</blockquote>"}]}