{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.1","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.1","points":1,"ptype":"closed","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nDokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.\nNa drzewie filogenetycznym literą X oznaczono wykształcenie\nA. płuc.\nB. błon płodowych.\nC. gruczołów mlecznych.\nD. kończyn typu lądowego.","answer":"B","answer_text":"Zadanie 10.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n6) wykazuje, że różnorodność organizmów\njest wynikiem procesów ewolucyjnych.\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n1) rozróżnia zwierzęta […] owodniowce\ni bezowodniowce […]; na podstawie drzewa\nfilogenetycznego wykazuje pokrewieństwo\nmiędzy grupami zwierząt;\n3) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie ryb, płazów, gadów, ssaków\ni ptaków […].\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nB","solution":"**B** — błony płodowe (**owodnia, omocznia, kosmówka**). **Uzasadnienie**: X jest na rozgałęzieniu, które oddziela płazy od ssaki+gady+ptaki. Ta grupa to **Amniota** (owodniowce). Cechą diagnostyczną Amniota są **błony płodowe**: - **Owodnia** (amnion) — chroni zarodek wodnym workiem. - **Omocznia** (allantois) — magazyn produktów azotowych + wymiana gazowa. - **Kosmówka** (chorion) — najbardziej zewnętrzna, wymiana z otoczeniem. Te błony pozwoliły kręgowcom **w pełni zasiedlić ląd** — bez potrzeby składania jaj w wodzie (jak płazy). **Dlaczego nie inne opcje?**: - **A. Płuca** — pojawiły się już u **ryb dwudysznych** (dipnoi), nie u X. - **C. Gruczoły mleczne** — tylko **ssaki**, węższa grupa niż X. - **D. Kończyny typu lądowego** — pojawiły się u **płazów**, nie u X (płazy są przed X).","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.1.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, drzewo filogenetyczne, owodniowce, amniota, monofiletyczność, parafiletyczność","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":"maturazai","answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.<br>Na drzewie filogenetycznym literą X oznaczono wykształcenie<br>A. płuc.<br>B. błon płodowych.<br>C. gruczołów mlecznych.<br>D. kończyn typu lądowego.</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.1. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>wykazuje, że różnorodność organizmów</li></ol>\n<p>jest wynikiem procesów ewolucyjnych.<br>X. Różnorodność zwierząt. Zdający:</p>\n<ol><li>rozróżnia zwierzęta […] owodniowce</li></ol>\n<p>i bezowodniowce […]; na podstawie drzewa<br>filogenetycznego wykazuje pokrewieństwo<br>między grupami zwierząt;</p>\n<ol><li>wymienia cechy pozwalające na</li></ol>\n<p>rozróżnienie ryb, płazów, gadów, ssaków<br>i ptaków […].<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne dokończenie zdania.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>B</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p><strong>B</strong> — błony płodowe (<strong>owodnia, omocznia, kosmówka</strong>). <strong>Uzasadnienie</strong>: X jest na rozgałęzieniu, które oddziela płazy od ssaki+gady+ptaki. Ta grupa to <strong>Amniota</strong> (owodniowce). Cechą diagnostyczną Amniota są <strong>błony płodowe</strong>: - <strong>Owodnia</strong> (amnion) — chroni zarodek wodnym workiem. - <strong>Omocznia</strong> (allantois) — magazyn produktów azotowych + wymiana gazowa. - <strong>Kosmówka</strong> (chorion) — najbardziej zewnętrzna, wymiana z otoczeniem. Te błony pozwoliły kręgowcom <strong>w pełni zasiedlić ląd</strong> — bez potrzeby składania jaj w wodzie (jak płazy). <strong>Dlaczego nie inne opcje?</strong>: - <strong>A. Płuca</strong> — pojawiły się już u <strong>ryb dwudysznych</strong> (dipnoi), nie u X. - <strong>C. Gruczoły mleczne</strong> — tylko <strong>ssaki</strong>, węższa grupa niż X. - <strong>D. Kończyny typu lądowego</strong> — pojawiły się u <strong>płazów</strong>, nie u X (płazy są przed X).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>B. błon płodowych.</strong></p>\n<p>Litera X na drzewie filogenetycznym oznacza pojawienie się <strong>błon płodowych</strong> (owodni i pozostałych błon jaja owodniowego) - synapomorfii kladu owodniowców (Amniota), do którego należą ssaki, jaszczurki i węże, krokodyle oraz ptaki.</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza węzłów drzewa filogenetycznego (kladystyka)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Kto ma cechę X, a kto jej nie ma?</strong></p>\n<p>Według drzewa (opisanego w arkuszu) X leży w węźle wspólnym dla ssaków, jaszczurek i węży, krokodyli, strusi oraz pozostałych ptaków, ale POZA gałęziami ryb dwudysznych i płazów:</p>\n<p>| Takson | Cecha X? |<br>| Ryby dwudyszne | NIE |<br>| Płazy | NIE |<br>| Ssaki | TAK |<br>| Jaszczurki i węże | TAK |<br>| Krokodyle | TAK |<br>| Strusie | TAK |<br>| Jastrzębie i pozostałe ptaki | TAK |</p>\n<p><strong>Krok 2 - Co łączy grupę z TAK, a odróżnia ją od NIE?</strong></p>\n<p>Grupy z X = ssaki + gady + ptaki = klad <strong>owodniowce (Amniota)</strong>.<br>Grupy bez X = ryby dwudyszne + płazy = kręgowce nieowodniowe (rozmnażające się w środowisku wodnym/wilgotnym).</p>\n<p><strong>Krok 3 - Synapomorfia owodniowców</strong></p>\n<p>Cechą, która powstała u wspólnego przodka wszystkich owodniowców, są <strong>błony płodowe</strong> jaja owodniowego:</p>\n<ul><li>owodnia (amnion) - otacza zarodek płynem owodniowym, chroni przed wysychaniem i wstrząsami,</li><li>omocznia (allantois) - magazynuje wydaliny azotowe zarodka,</li><li>kosmówka (chorion) - uczestniczy w wymianie gazowej,</li><li>woreczek żółtkowy - zasób substancji odżywczych.</li></ul>\n<p>Dzięki błonom płodowym rozród uniezależnił się od środowiska wodnego - dlatego cecha ta pojawia się dokładnie u tych grup, które X obejmuje.</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> X = wykształcenie błon płodowych → odpowiedź <strong>B</strong>.</p>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja pozostałych opcji</h4>\n<p>| Opcja | Dlaczego błędna |<br>| <strong>A. płuc</strong> | Płuca występują też u płazów (oddychają płucami i skórą), a nawet u ryb dwudysznych (Dipnoi). Skoro płazy i ryby dwudyszne są PRZED węzłem X, płuca powstały wcześniej niż X - nie mogą być cechą X. |<br>| <strong>C. gruczołów mlecznych</strong> | Gruczoły mleczne to cecha wyłącznie ssaków. Gdyby X = gruczoły mleczne, węzeł obejmowałby TYLKO ssaki, a nie również gady i ptaki. X obejmuje wszystkie te grupy - odpada. |<br>| <strong>D. kończyn typu lądowego</strong> | Kończyny lądowe (pięciopalczaste) ma już cała grupa Tetrapoda, w tym płazy. Płazy są przed węzłem X, więc kończyny lądowe powstały wcześniej. Dodatkowo węże wtórnie je utraciły, a mimo to mają cechę X. Odpada. |</p>\n<p>Jedynie <strong>błony płodowe (B)</strong> pojawiają się w jednym węźle i obejmują dokładnie ten zestaw taksonów co X - pozostałe cechy albo są starsze (płuca, kończyny), albo węższe (gruczoły mleczne).</p>\n<h4>Sposób 3 - Argument adaptacyjny</h4>\n<p>Dlaczego błony płodowe były przełomem ewolucyjnym?</p>\n<p>Płazy muszą składać jaja w wodzie lub wilgotnym środowisku, ponieważ ich jaja nie mają ochrony przed wysychaniem ani zbiornika na toksyczne wydaliny azotowe. Błony płodowe rozwiązują oba problemy naraz:</p>\n<ul><li>owodnia tworzy wewnętrzne &quot;jeziorko&quot; dla zarodka → niezależność od wody zewnętrznej,</li><li>omocznia gromadzi wydaliny → brak potrzeby ich rozcieńczania,</li><li>(u części owodniowców) twarda osłonka jaja → ochrona mechaniczna i przed utratą wody.</li></ul>\n<p>To pozwoliło owodniowcom skolonizować suche środowiska lądowe niedostępne dla płazów - dlatego węzeł X leży u podstawy całej grupy lądowych owodniowców.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 Zadanie zamknięte jednokrotnego wyboru (max 1 pkt). 1 pkt za zaznaczenie odpowiedzi <strong>B</strong>; 0 pkt za inną odpowiedź lub zaznaczenie więcej niż jednej.</blockquote>\n<p><strong>Co zapamiętać:</strong> Na drzewie filogenetycznym węzeł to moment pojawienia się synapomorfii - cechy wspólnej i wyłącznej dla kladu poniżej węzła. Pytaj &quot;kto ma, kto nie ma?&quot;. Tu cechę mają ssaki + gady + ptaki, a nie mają płazy i ryby - to dokładnie definicja owodniowców, więc cechą X są błony płodowe.</p>\n<h4>Typowe pułapki</h4>\n<blockquote>⚠️ Nie wybieraj płuc ani kończyn lądowych - te cechy mają już płazy, które leżą PRZED węzłem X.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ Nie wybieraj gruczołów mlecznych - to cecha tylko ssaków, a X obejmuje także gady i ptaki.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ Węże wtórnie utraciły kończyny, ale wciąż są owodniowcami - to dowód, że X nie może dotyczyć kończyn.</blockquote>"}]}