{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/10.2","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"10.2","points":2,"ptype":"true_false","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nOceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące ewolucji kręgowców są prawdziwe.\nZaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.\n1.\nKrokodyle są bliżej spokrewnione z ptakami niż z jaszczurkami i wężami.\nP\nF\n2.\nPtaki są grupą parafiletyczną.\nP\nF\n3.\nGady są grupą monofiletyczną.\nP\nF\nryby dwudyszne\npłazy\nssaki\njaszczurki\ni węże\nkrokodyle\nstrusie\njastrzębie\ni pozostałe ptaki\nX\n10.1.\n0-1\n10.2.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 10.2. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIII. Posługiwanie się informacjami\npochodzącymi z analizy materiałów\nźródłowych. Zdający:\n2) odczytuje, analizuje, interpretuje\ni przetwarza informacje tekstowe, graficzne\n[…].\nV. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji\norganizmów. Zdający:\n1) wnioskuje na podstawie analizy\nkladogramów o pokrewieństwie\newolucyjnym organizmów;\n2) rozróżnia na drzewie filogenetycznym\ngrupy monofiletyczne, parafiletczne\ni polifiletyczne […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.\n1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\n1. - P, 2. - F, 3. - F.","solution":"| # | Stwierdzenie | Odpowiedź | |---|---|---| | 1 | Krokodyle bliżej z ptakami niż z jaszczurkami | **P** | | 2 | Ptaki są parafiletyczne | **F** | | 3 | Gady są monofiletyczne | **F** | **Uzasadnienia**: 1. **P** — drzewo pokazuje: jaszczurki+węże oddzielają się od krokodyle+ptaki **wcześniej**. Krokodyle i ptaki należą do **archozaurów** (Archosauria) — wspólna grupa, dzieląca ostatniego wspólnego przodka stosunkowo niedawno. To zaskakujące dla laika (\"krokodyl bardziej spokrewniony z ptakiem niż jaszczurką\"), ale to fakt filogenetyczny. 2. **F** — ptaki są **monofiletyczne** (klada, klade) — wszystkie ptaki pochodzą od jednego wspólnego przodka I obejmują WSZYSTKICH jego potomków. 3. **F** — gady są **parafiletyczne**. Tradycyjne pojęcie \"Reptilia\" obejmuje jaszczurki+węże+krokodyle, ale **NIE** ptaki. Ptaki ewolucyjnie wyłoniły się z gadów (dinozaurów), więc \"gady bez ptaków\" = niepełna grupa = **parafiletyczna**. Współczesna taksonomia często łączy gady+ptaki w **Sauropsida** (monofiletyczna).","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-10.2.webp","solution_image":null,"topics":"ewolucja, drzewo filogenetyczne, owodniowce, amniota, monofiletyczność, parafiletyczność","page_from":14,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 10.2. (0-2)<br>Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące ewolucji kręgowców są prawdziwe.<br>Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F - jeśli jest fałszywe.<br>1.<br>Krokodyle są bliżej spokrewnione z ptakami niż z jaszczurkami i wężami.<br>P<br>F<br>2.<br>Ptaki są grupą parafiletyczną.<br>P<br>F<br>3.<br>Gady są grupą monofiletyczną.<br>P<br>F<br>ryby dwudyszne<br>płazy<br>ssaki<br>jaszczurki<br>i węże<br>krokodyle<br>strusie<br>jastrzębie<br>i pozostałe ptaki<br>X<br>10.1.<br>0-1<br>10.2.<br>0-1-2<br>MBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 10.2. (0-2)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>III. Posługiwanie się informacjami<br>pochodzącymi z analizy materiałów<br>źródłowych. Zdający:</p>\n<ol><li>odczytuje, analizuje, interpretuje</li></ol>\n<p>i przetwarza informacje tekstowe, graficzne<br>[…].<br>V. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji<br>organizmów. Zdający:</p>\n<ol><li>wnioskuje na podstawie analizy</li></ol>\n<p>kladogramów o pokrewieństwie<br>ewolucyjnym organizmów;</p>\n<ol><li>rozróżnia na drzewie filogenetycznym</li></ol>\n<p>grupy monofiletyczne, parafiletczne<br>i polifiletyczne […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.<br>1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie</p>\n<ol><li>- P, 2. - F, 3. - F.</li></ol>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>| # | Stwierdzenie | Odpowiedź | |---|---|---| | 1 | Krokodyle bliżej z ptakami niż z jaszczurkami | <strong>P</strong> | | 2 | Ptaki są parafiletyczne | <strong>F</strong> | | 3 | Gady są monofiletyczne | <strong>F</strong> | <strong>Uzasadnienia</strong>: 1. <strong>P</strong> — drzewo pokazuje: jaszczurki+węże oddzielają się od krokodyle+ptaki <strong>wcześniej</strong>. Krokodyle i ptaki należą do <strong>archozaurów</strong> (Archosauria) — wspólna grupa, dzieląca ostatniego wspólnego przodka stosunkowo niedawno. To zaskakujące dla laika (&quot;krokodyl bardziej spokrewniony z ptakiem niż jaszczurką&quot;), ale to fakt filogenetyczny. 2. <strong>F</strong> — ptaki są <strong>monofiletyczne</strong> (klada, klade) — wszystkie ptaki pochodzą od jednego wspólnego przodka I obejmują WSZYSTKICH jego potomków. 3. <strong>F</strong> — gady są <strong>parafiletyczne</strong>. Tradycyjne pojęcie &quot;Reptilia&quot; obejmuje jaszczurki+węże+krokodyle, ale <strong>NIE</strong> ptaki. Ptaki ewolucyjnie wyłoniły się z gadów (dinozaurów), więc &quot;gady bez ptaków&quot; = niepełna grupa = <strong>parafiletyczna</strong>. Współczesna taksonomia często łączy gady+ptaki w <strong>Sauropsida</strong> (monofiletyczna).</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Ocena |<br>| 1. Krokodyle bliżej spokrewnione z ptakami niż z jaszczurkami i wężami | <strong>P</strong> |<br>| 2. Ptaki są grupą parafiletyczną | <strong>F</strong> |<br>| 3. Gady są grupą monofiletyczną | <strong>F</strong> |</p>\n<h4>Sposób 1 - Analiza drzewa filogenetycznego (kladystyka)</h4>\n<p>Klucz to znajomość dwóch wielkich grup gadów:</p>\n<p>┌─ Lepidosauria (jaszczurki, węże, hateria)<br>Reptilia ─────────┤<br>└─ Archosauria ────┬─ Krokodyle (Crocodilia)<br>└─ Ptaki (Aves)</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 1 - P (PRAWDA):</strong><br>Krokodyle i ptaki wchodzą razem do kladu <strong>Archosauria</strong> - mają <strong>wspólnego przodka bliższego</strong> niż jakikolwiek przodek wspólny z jaszczurkami/wężami (które są w Lepidosauria). Innymi słowy: ostatni wspólny przodek krokodyla i ptaka żył <strong>później</strong> niż ostatni wspólny przodek krokodyla i jaszczurki. To potwierdzają dane molekularne (sekwencje DNA), morfologiczne (np. serce 4-komorowe u krokodyli i ptaków) i paleontologiczne.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 2 - F (FAŁSZ):</strong><br>Ptaki (Aves) są grupą <strong>monofiletyczną</strong> (kladem) - obejmują wspólnego przodka (teropody z grupy Maniraptora) <strong>i WSZYSTKICH jego potomków</strong>. Żaden potomek tej linii nie jest wykluczony. Grup parafiletyczna to taka, z której <strong>wyjmujemy</strong> część potomków - ptaki tego kryterium nie spełniają.</p>\n<p><strong>Stwierdzenie 3 - F (FAŁSZ):</strong><br>Tradycyjne „Gady&quot; (Reptilia) są grupą <strong>parafiletyczną</strong> - obejmują krokodyle, jaszczurki, węże, żółwie, haterię, ale <strong>wykluczają ptaki</strong>, mimo że ptaki wyewoluowały z dinozaurów będących gadami. Wspólny przodek wszystkich gadów dał potomstwo, które obejmuje też ptaki - a skoro ptaków nie włączamy, to grupa jest niekompletna = parafiletyczna.</p>\n<h4>Sposób 2 - Definicje grup filogenetycznych (eliminacja przez definicję)</h4>\n<p>Trzy typy grup w kladystyce:</p>\n<p>| Typ grupy | Definicja | Przykład |<br>| <strong>Monofiletyczna</strong> (klad) | Przodek + WSZYSCY potomkowie | Ptaki (Aves), Ssaki, Tetrapoda |<br>| <strong>Parafiletyczna</strong> | Przodek + CZĘŚĆ potomków (resztę wyjęto) | „Gady&quot; (bez ptaków), „Ryby&quot; (bez tetrapodów) |<br>| <strong>Polifiletyczna</strong> | Brak wspólnego przodka w obrębie grupy | „Zwierzęta stałocieplne&quot; (ssaki + ptaki osobno) |</p>\n<p><strong>St. 2:</strong> Czy ptaki są parafiletyczne? Żeby były parafiletyczne, musielibyśmy <em>wyjąć</em> jakiś klad z ich wnętrza. Wszystkie ptaki tworzą zamknięty klad - <strong>nie</strong>. Ptaki = monofiletyczne → <strong>F</strong>.</p>\n<p><strong>St. 3:</strong> Czy Gady są monofiletyczne? Wspólny przodek gadów (diapsyda lub bardziej bazowy amniota) dał zarówno krokodyle, jaszczurki, jak i <strong>ptaki</strong>. Skoro tradycyjne „Gady&quot; wykluczają ptaki, mamy przodka bez wszystkich potomków → parafiletyczne → <strong>F</strong>.</p>\n<h4>Sposób 3 - Argument biologiczny: cechy wspólne krokodyli i ptaków</h4>\n<p>To podejście uzasadnia stwierdzenie 1 przez <strong>synapomorfie</strong> (cechy wspólne z dziedziczenia od wspólnego przodka):</p>\n<p>| Cecha | Krokodyle | Ptaki | Jaszczurki/Węże |<br>| Serce 4-komorowe | ✅ | ✅ | ❌ (3-komorowe) |<br>| Opieka nad gniazdem | ✅ | ✅ | rzadko |<br>| Budowa czaszki (okienko zaoczodołowe) | ✅ | ✅ (zmodyfikowane) | częściowo |<br>| Układ oddechowy z workami powietrznymi | ✅ (zalążek) | ✅ rozbudowany | ❌ |</p>\n<p><strong>Wniosek:</strong> Cechy te to <strong>synapomorfie Archosauria</strong> - dowód bliskiego pokrewieństwa krokodyli z ptakami, którego nie dzielą z jaszczurkami i wężami → St. 1 = <strong>P</strong>.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 10.2:<br><br>- 2 pkt - za poprawną ocenę trzech stwierdzeń.<br>- 1 pkt - za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń.<br>- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów CKE</strong> - wystarczy znajomość systematyki filogenetycznej kręgowców i definicji grup monofiletycznych/parafiletycznych. Karta wzorów (str. 4-8) nie zawiera drzew filogenetycznych - to wiedza z biologii ewolucyjnej, którą musisz mieć w głowie.</p>\n<h4>Dlaczego inne oceny są błędne</h4>\n<p>| Stwierdzenie | Błędna ocena | Typowy błąd ucznia |<br>| St. 1 jako <strong>F</strong> | „Krokodyle to gady, ptaki to ptaki - różne gromady, więc niespokrewnione&quot; | Mylenie <strong>taksonomii tradycyjnej</strong> (gromady Linnégo) z <strong>filogenetyką</strong> - krokodyle i ptaki w dawnej systematyce są oddzielne, ale mają wspólnego archozaura jako bliższego przodka niż lepidozaury |<br>| St. 2 jako <strong>P</strong> | „Ptaki to tylko gromada Aves, nie obejmują dinozaurów, więc coś wyjęli&quot; | Błędne rozumienie: ptaki same w sobie <strong>niczego nie wykluczają</strong> ze swojego wnętrza; to Gady wykluczają ptaki - nie odwrotnie |<br>| St. 3 jako <strong>P</strong> | „Gady to przecież jedna gromada - jasno zdefiniowana, więc monofiletyczna&quot; | Gromada Linnégo ≠ klad filogenetyczny. Tradycyjna taksonomia była <strong>parafizyczna</strong> - definiowała Reptilia przez cechy (łuski, zmiennotermalność), nie przez wspólne pochodzenie ze wszystkimi potomkami |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Klasyczna pułapka - „ptaki to nie gady&quot; w myśleniu linneuszowskim. W <strong>filogenetyce ewolucyjnej</strong> ptaki <strong>SĄ gadami</strong> (Avian Reptilia), bo wyewoluowały z dinozaurów teropodów będących archozaurami. Dlatego Gady bez ptaków = parafiletyczne.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Studenci mylą <strong>monofiletyczny</strong> z „jednorodny morfologicznie&quot;. Ptaki są bardzo zróżnicowane (pingwiny, strusie, kolibry), ale wszystkie origin z jednego przodka i żaden potomek nie jest wykluczony → nadal <strong>monofiletyczne</strong>.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Krokodyle na drzewie są <strong>siostrzaną grupą ptaków</strong> (Archosauria), a NIE gadami „przejściowymi&quot; do gadów właściwych. Bliskie pokrewieństwo z ptakami to jeden z najbardziej kontrituicyjnych faktów ewolucji kręgowców - egzaminatorzy CKE to wiedzą i chętnie testują.</blockquote>"},{"source":"zadaniazmatur","label":"zadaniazmatur.pl","kind":"text","html":"<ol><li>– P, 2. – F, 3. – F.</li></ol>"}]}