{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/11","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"11","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 11. (0-2)\nNa poniższym schemacie przedstawiono rozmieszczenie wybranych gruczołów układu\ndokrewnego w organizmie człowieka.\nNa podstawie: J. Chlebińska, Anatomia i fizjologia człowieka, Warszawa 1981.\nUzupełnij tabelę - wpisz w puste komórki oznaczenia literowe odpowiednich\ngruczołów ze schematu oraz ich nazwy.\nFunkcja gruczołu\nOznaczenie\nliterowe\nNazwa gruczołu\nWydziela hormony peptydowe regulujące stężenie\nglukozy we krwi.\nOdgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu\nodpornościowego.\nCzęść korowa tego gruczołu wydziela hormony\nsteroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów.\nA\nB\nC\nD\n11.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 11. (0-2)\nWymagania ogólne\nWymagania szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n3) wykazuje związki pomiędzy strukturą\ni funkcją na różnych poziomach organizacji\nżycia;\n4) objaśnia funkcjonowanie organizmu\nczłowieka na różnych poziomach złożoności\n[…].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\nc) przedstawia narządy […] układu\nodpornościowego człowieka.\n5) Regulacja hormonalna. Zdający:\nb) podaje lokalizacje gruczołów dokrewnych\nczłowieka i wymienia hormony przez nie\nprodukowane,\ne) przedstawia antagonistyczne działanie\nhormonów na przykładzie regulacji poziomu\nglukozy […] we krwi,\nf) wyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres\nu człowieka.\nZasady oceniania\n2 pkt - za poprawne wypełnienie dwóch kolumn tabeli.\n1 pkt - za poprawne wypełnienie jednej kolumny ALBO dwóch wierszy tabeli.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFunkcja gruczołu\nOznaczenie\nliterowe\nNazwa gruczołu\nWydziela hormony peptydowe regulujące stężenie\nglukozy we krwi.\nD\ntrzustka\nOdgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu\nodpornościowego.\nB\ngrasica\nCzęść korowa tego gruczołu wydziela hormony\nsteroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów.\nC\nnadnercze /\nnadnercza\nUwaga:\nUznaje się odpowiedź „kora nadnerczy” zamiast „nadnercza”.\nZasady oceniania rozwiązań zadań","solution":"Odpowiedź: | Funkcja | Lokalizacja | Nazwa gruczołu | |---|---|---| | Hormony peptydowe regulujące glukozę | **D** | **trzustka** (pancreas) | | Dojrzewanie układu odpornościowego | **B** | **grasica** (thymus) | | Część korowa — hormony steroidowe (kortyzol + androgeny) | **C** | **nadnercze** (gruczoł nadnerczowy) | (A = **tarczyca** — wydziela tyroksynę T3/T4 + kalcytoninę, nie pasuje do żadnej funkcji w tabeli.) **Uzasadnienia**: - **D = trzustka**: **wyspy Langerhansa** (1-2% masy) zawierają komórki β (insulina) + α (glukagon) + δ (somatostatyna). Insulina i glukagon to **hormony peptydowe** (~50 aa) regulujące glukozę: insulina obniża (pobranie glukozy przez tkanki), glukagon podnosi (glikogenoliza w wątrobie). - **B = grasica**: zlokalizowana **za mostkiem** w klatce piersiowej. W grasicy dojrzewają **limfocyty T** (\"T\" od *thymus*). Hormony grasicze (tymulina, tymopoetyna) wspierają edukację limfocytów. Grasica jest największa w dzieciństwie, ulega **inwolucji** po pokwitaniu (zostaje tylko fragment szczątkowy w dorosłym). - **C = nadnercze**: na szczycie każdej nerki. **Dwie warstwy**: - **Kora** (zewnętrzna, 90% masy) — hormony **steroidowe**: - **Warstwa kłębkowata**: mineralokortykoidy (aldosteron — regulacja sodu i potasu). - **Warstwa pasmowata**: glikokortykoidy (**kortyzol** — stres, glukoneogeneza). - **Warstwa siatkowata**: androgeny słabe (DHEA). - **Rdzeń** (wewnętrzny, 10%) — hormony **katecholaminowe** (adrenalina, noradrenalina) → walka/ucieczka.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — główne gruczoły dokrewne człowieka\n\nGruczoł | Lokalizacja | Główne hormony | Funkcja\nPrzysadka mózgowa | Podstawa mózgu (siodło tureckie) | TSH, ACTH, FSH, LH, GH, prolaktyna, ADH, oksytocyna | \"Główny zegar\" układu dokrewnego\nTarczyca | Szyja, dwa płaty po bokach krtani | T3, T4 (tyroksyna), kalcytonina | Metabolizm + termoregulacja\nPrzytarczyce | Tylna ściana tarczycy (4 ziarna) | PTH (parathormon) | Gospodarka wapniem\nGrasica | Za mostkiem w klatce piersiowej | Tymulina, tymopoetyna | Dojrzewanie limfocytów T\nNadnercza | Na szczycie nerek | Kora: kortyzol, aldosteron, androgeny; Rdzeń: adrenalina, noradrenalina | Stres + regulacja jonowa\nTrzustka | Brzuch, obok dwunastnicy | Insulina, glukagon + somatostatyna | Regulacja glukozy\nJajniki / jądra | Miednica małe (♀) / moszna (♂) | Estrogeny+progesteron / testosteron | Cechy płciowe + cykl\nSzyszynka | Mózg, międzymózgowie | Melatonina | Rytm dobowy snu\n\nMechanizm: tabela funkcji-gruczołów\n\nFunkcja 1: hormony peptydowe regulujące glukozę.\n- Hormony peptydowe = krótkie białka (10-100 aa).\n- Glukozę regulują: insulina (51 aa) + glukagon (29 aa) → trzustka (D).\n- Insulina obniża, glukagon podnosi glukozę.\n\nFunkcja 2: dojrzewanie układu odpornościowego.\n- Limfocyty T dojrzewają w grasicy → nazwa: \"T\" jak Thymus.\n- Grasica (B) za mostkiem, w dzieciństwie duża, później inwolucja.\n\nFunkcja 3: część korowa, hormony steroidowe (kortyzol, androgeny).\n- \"Część korowa\" = klucz słowny → nadnercza (mają korę i rdzeń).\n- Kora nadnerczy: kortyzol (stres), aldosteron (sód), DHEA (androgeny).\n- Wszystkie ze steroidów → biosynteza z cholesterolu.\n\nDlaczego A (tarczyca) nie pasuje?\n\nTarczyca wydziela:\n- T3, T4 (tyroksyna) — aminokwasowe (modyfikowane tyrozyną z jodem), NIE peptydowe.\n- Kalcytonina — peptydowa, ale reguluje wapń (nie glukozę).\n\nŻadna funkcja w tabeli nie pasuje do tarczycy. Stąd A pozostaje niewykorzystane.\n\nPunktacja CKE\n\n- 11. 2 pkt — wszystkie 3 funkcje poprawnie przypisane (lit + nazwa). Po 1 pkt za 2/3, 0 pkt za 1/3.\n\nPo co to umieć\n\nCukrzyca — chorobliwy stan trzustki:\n- Typ 1: autoimmunologiczne niszczenie komórek β → brak insuliny → ciężka, leczenie insuliną. Częsta u dzieci.\n- Typ 2: oporność tkanek na insulinę → najpierw za dużo insuliny, potem wyczerpanie β. Powiązana z otyłością.\n\nChoroba Addisona — niewydolność kory nadnerczy → spadek kortyzolu + aldosteronu → niskie ciśnienie, hipoglikemia, osłabienie. Choroba Kennedy'ego (prezydenta USA).\n\nChoroba Cushinga — odwrotność: za dużo kortyzolu (guz przysadki produkuje ACTH lub guz nadnerczy). Otyłość brzuszna, \"twarz księżyca\", siniaki.\n\nGrasica i AIDS: limfocyty T (CD4+) są niszczone przez HIV → wyniszczenie układu odpornościowego. Bez grasicy nie ma \"fabryki\" nowych limfocytów T → nieograniczona podatność na infekcje.\n\nTyroidektomia — usunięcie tarczycy (np. przy raku) → konieczna suplementacja T4 (lewotyroksyna, Letrox, Euthyrox) do końca życia. Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) = ospałość, przyrost wagi, zimno.\n\nTypowy błąd: Pułapka — pomylenie A (tarczyca) z B (grasica). Tarczyca jest na szyi, grasica w klatce piersiowej za mostkiem. Klucz na schemacie: A wysoko (szyja), B niżej (mostek/płuca). Pułapka — pomylenie nadnercza z nerką. Nerka = wydalniczy (mocz). Nadnercze = dokrewny (hormony) — siedzi NA szczycie nerki jak czapeczka. Pułapka — insulina i glukagon NIE są steroidowe. Klucz słowa: **peptydowe**. Insulina to **białko** ~51 aa, glukagon ~29 aa. Steroidowe = kortyzol, aldosteron, testosteron (lipofilne). Pułapka — kortyzol jest steroidowy, NIE peptydowy. Klucz słowa: \"**część korowa**\" + \"**steroidowe**\" → nadnercze (kora).","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-11.webp","solution_image":null,"topics":"anatomia, układ dokrewny, gruczoły, trzustka, grasica, nadnercza, hormony","page_from":15,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 11. (0-2)
Na poniższym schemacie przedstawiono rozmieszczenie wybranych gruczołów układu
dokrewnego w organizmie człowieka.
Na podstawie: J. Chlebińska, Anatomia i fizjologia człowieka, Warszawa 1981.
Uzupełnij tabelę - wpisz w puste komórki oznaczenia literowe odpowiednich
gruczołów ze schematu oraz ich nazwy.
Funkcja gruczołu
Oznaczenie
literowe
Nazwa gruczołu
Wydziela hormony peptydowe regulujące stężenie
glukozy we krwi.
Odgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu
odpornościowego.
Część korowa tego gruczołu wydziela hormony
steroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów.
A
B
C
D
11.
0-1-2
MBIP-R0_100

","answer_text_html":"

Zadanie 11. (0-2)
Wymagania ogólne
Wymagania szczegółowe
I. Pogłębianie wiedzy z zakresu
różnorodności biologicznej oraz zjawisk
i procesów biologicznych zachodzących na
różnych poziomach organizacji życia.
Zdający:

\n
  1. wykazuje związki pomiędzy strukturą
\n

i funkcją na różnych poziomach organizacji
życia;

\n
  1. objaśnia funkcjonowanie organizmu
\n

człowieka na różnych poziomach złożoności
[…].
XI. Funkcjonowanie zwierząt.

\n
  1. Porównanie poszczególnych czynności
\n

życiowych zwierząt, z uwzględnieniem
struktur odpowiedzialnych za ich
przeprowadzanie.

\n
  1. Odporność. Zdający:
\n

c) przedstawia narządy […] układu
odpornościowego człowieka.

\n
  1. Regulacja hormonalna. Zdający:
\n

b) podaje lokalizacje gruczołów dokrewnych
człowieka i wymienia hormony przez nie
produkowane,
e) przedstawia antagonistyczne działanie
hormonów na przykładzie regulacji poziomu
glukozy […] we krwi,
f) wyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres
u człowieka.
Zasady oceniania
2 pkt - za poprawne wypełnienie dwóch kolumn tabeli.
1 pkt - za poprawne wypełnienie jednej kolumny ALBO dwóch wierszy tabeli.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Funkcja gruczołu
Oznaczenie
literowe
Nazwa gruczołu
Wydziela hormony peptydowe regulujące stężenie
glukozy we krwi.
D
trzustka
Odgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu
odpornościowego.
B
grasica
Część korowa tego gruczołu wydziela hormony
steroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów.
C
nadnercze /
nadnercza
Uwaga:
Uznaje się odpowiedź „kora nadnerczy” zamiast „nadnercza”.
Zasady oceniania rozwiązań zadań

","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"

Odpowiedź: | Funkcja | Lokalizacja | Nazwa gruczołu | |---|---|---| | Hormony peptydowe regulujące glukozę | D | trzustka (pancreas) | | Dojrzewanie układu odpornościowego | B | grasica (thymus) | | Część korowa — hormony steroidowe (kortyzol + androgeny) | C | nadnercze (gruczoł nadnerczowy) | (A = tarczyca — wydziela tyroksynę T3/T4 + kalcytoninę, nie pasuje do żadnej funkcji w tabeli.) Uzasadnienia: - D = trzustka: wyspy Langerhansa (1-2% masy) zawierają komórki β (insulina) + α (glukagon) + δ (somatostatyna). Insulina i glukagon to hormony peptydowe (~50 aa) regulujące glukozę: insulina obniża (pobranie glukozy przez tkanki), glukagon podnosi (glikogenoliza w wątrobie). - B = grasica: zlokalizowana za mostkiem w klatce piersiowej. W grasicy dojrzewają limfocyty T ("T" od thymus). Hormony grasicze (tymulina, tymopoetyna) wspierają edukację limfocytów. Grasica jest największa w dzieciństwie, ulega inwolucji po pokwitaniu (zostaje tylko fragment szczątkowy w dorosłym). - C = nadnercze: na szczycie każdej nerki. Dwie warstwy: - Kora (zewnętrzna, 90% masy) — hormony steroidowe: - Warstwa kłębkowata: mineralokortykoidy (aldosteron — regulacja sodu i potasu). - Warstwa pasmowata: glikokortykoidy (kortyzol — stres, glukoneogeneza). - Warstwa siatkowata: androgeny słabe (DHEA). - Rdzeń (wewnętrzny, 10%) — hormony katecholaminowe (adrenalina, noradrenalina) → walka/ucieczka.

\n

Strona arkusza CKE z trescia zadania

\n

Klucz pojęciowy — główne gruczoły dokrewne człowieka

\n

Gruczoł | Lokalizacja | Główne hormony | Funkcja
Przysadka mózgowa | Podstawa mózgu (siodło tureckie) | TSH, ACTH, FSH, LH, GH, prolaktyna, ADH, oksytocyna | "Główny zegar" układu dokrewnego
Tarczyca | Szyja, dwa płaty po bokach krtani | T3, T4 (tyroksyna), kalcytonina | Metabolizm + termoregulacja
Przytarczyce | Tylna ściana tarczycy (4 ziarna) | PTH (parathormon) | Gospodarka wapniem
Grasica | Za mostkiem w klatce piersiowej | Tymulina, tymopoetyna | Dojrzewanie limfocytów T
Nadnercza | Na szczycie nerek | Kora: kortyzol, aldosteron, androgeny; Rdzeń: adrenalina, noradrenalina | Stres + regulacja jonowa
Trzustka | Brzuch, obok dwunastnicy | Insulina, glukagon + somatostatyna | Regulacja glukozy
Jajniki / jądra | Miednica małe (♀) / moszna (♂) | Estrogeny+progesteron / testosteron | Cechy płciowe + cykl
Szyszynka | Mózg, międzymózgowie | Melatonina | Rytm dobowy snu

\n

Mechanizm: tabela funkcji-gruczołów

\n

Funkcja 1: hormony peptydowe regulujące glukozę.

\n\n

Funkcja 2: dojrzewanie układu odpornościowego.

\n\n

Funkcja 3: część korowa, hormony steroidowe (kortyzol, androgeny).

\n\n

Dlaczego A (tarczyca) nie pasuje?

\n

Tarczyca wydziela:

\n\n

Żadna funkcja w tabeli nie pasuje do tarczycy. Stąd A pozostaje niewykorzystane.

\n

Punktacja CKE

\n\n

Po co to umieć

\n

Cukrzyca — chorobliwy stan trzustki:

\n\n

Choroba Addisona — niewydolność kory nadnerczy → spadek kortyzolu + aldosteronu → niskie ciśnienie, hipoglikemia, osłabienie. Choroba Kennedy'ego (prezydenta USA).

\n

Choroba Cushinga — odwrotność: za dużo kortyzolu (guz przysadki produkuje ACTH lub guz nadnerczy). Otyłość brzuszna, "twarz księżyca", siniaki.

\n

Grasica i AIDS: limfocyty T (CD4+) są niszczone przez HIV → wyniszczenie układu odpornościowego. Bez grasicy nie ma "fabryki" nowych limfocytów T → nieograniczona podatność na infekcje.

\n

Tyroidektomia — usunięcie tarczycy (np. przy raku) → konieczna suplementacja T4 (lewotyroksyna, Letrox, Euthyrox) do końca życia. Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) = ospałość, przyrost wagi, zimno.

\n

Typowy błąd: Pułapka — pomylenie A (tarczyca) z B (grasica). Tarczyca jest na szyi, grasica w klatce piersiowej za mostkiem. Klucz na schemacie: A wysoko (szyja), B niżej (mostek/płuca). Pułapka — pomylenie nadnercza z nerką. Nerka = wydalniczy (mocz). Nadnercze = dokrewny (hormony) — siedzi NA szczycie nerki jak czapeczka. Pułapka — insulina i glukagon NIE są steroidowe. Klucz słowa: peptydowe. Insulina to białko ~51 aa, glukagon ~29 aa. Steroidowe = kortyzol, aldosteron, testosteron (lipofilne). Pułapka — kortyzol jest steroidowy, NIE peptydowy. Klucz słowa: "część korowa" + "steroidowe" → nadnercze (kora).

"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Funkcja gruczołu | Oznaczenie literowe | Nazwa gruczołu |
| Wydziela hormony peptydowe regulujące stężenie glukozy we krwi. | D | trzustka |
| Odgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu odpornościowego. | B | grasica |
| Część korowa tego gruczołu wydziela hormony steroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów. | C | nadnercza |

\n

Sposób 1 - Mechanizm biologiczny krok po kroku

\n

Dla każdego wiersza tabeli przechodzimy przez funkcję → gruczoł → litera.

\n

Wiersz 1: „Hormony peptydowe regulujące stężenie glukozy"

\n\n
💡 Kluczowe: zadanie podkreśla „hormony peptydowe" - to odróżnia trzustkę od kory nadnerczy (hormony steroidowe) i tarczycy (tyroksyna = hormon aminokwasowy).
\n

Wiersz 2: „Kluczowa rola w dojrzewaniu układu odpornościowego"

\n\n

Wiersz 3: „Część korowa wydziela kortyzol i androgeny"

\n\n

Sposób 2 - Eliminacja przez lokalizację anatomiczną na schemacie

\n

Schemat pokazuje 4 struktury z literami A-D. Przyporządkujemy je anatomicznie, a potem dopasujemy do funkcji w tabeli:

\n

| Litera | Lokalizacja na schemacie | Gruczoł |
| A | Szyja, przed tchawicą | Tarczyca |
| B | Klatka piersiowa, za mostkiem | Grasica |
| C | Nad nerkami, przestrzeń zaotrzewnowa | Nadnercza |
| D | Jama brzuszna, za żołądkiem | Trzustka |

\n

Teraz pytamy: który gruczoł z tabeli NIE jest w zestawie A-D?
→ Tarczyca (A) nie pojawia się w żadnym z trzech opisów funkcji - nie reguluje glukozy, nie dojrzewa limfocytów T, nie wydziela kortyzolu.
→ Pozostałe trzy gruczoły (B, C, D) pasują do trzech opisów - przyporządkowanie jednoznaczne.

\n

Sposób 3 - Weryfikacja przez typ hormonu

\n

Zadanie samo daje wskazówki chemiczne - można je wykorzystać jako niezależne kryterium:

\n

| Opis w tabeli | Typ hormonu | Gruczoł wydzielający ten typ | Litera |
| „hormony peptydowe" | peptydy/białka | trzustka (insulina, glukagon) | D |
| brak opisu chemicznego hormonu | - (funkcja = dojrzewanie immunologiczne, nie hormon docelowy) | grasica (tymozyna, ale głównie rola narządu dla T-limfocytów) | B |
| „hormony steroidowe, np. kortyzol" | steroidy (pochodne cholesterolu) | kora nadnerczy | C |

\n
💡 Klasyfikacja hormonów według budowy chemicznej to doskonałe narzędzie eliminacyjne na maturze: peptydy/białka vs. steroidy vs. aminokwasowe.
\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 11:

- 2 pkt - za poprawne wypełnienie dwóch kolumn tabeli.
- 1 pkt - za poprawne wypełnienie jednej kolumny ALBO dwóch wierszy tabeli.
- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Akceptowane warianty (wg klucza CKE):
- Uznaje się odpowiedź "kora nadnerczy" zamiast "nadnercza".
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy bezpośrednio z karty wzorów - wystarczy znajomość anatomii i fizjologii układu dokrewnego człowieka.

\n
📌 Warto jednak wiedzieć: karta wzorów str. 4 zawiera wzór hydrolizy ATP \\ce{ATP + H2O -> ADP + P_i} - to związek z wydzielaniem hormonów (egzocytoza), ale nie jest potrzebny do tego zadania.
\n

Typowe pułapki i uwaga

\n
⚠️ Uwaga: Najczęstszy błąd = zamiana grasicy (B) z tarczycą (A). Grasica leży w klatce piersiowej i jest narządem limfatycznym, tarczyca leży na szyi i wydziela tyroksyny - to zupełnie inne funkcje!
\n
⚠️ Uwaga: „Część korowa nadnerczy" wydziela steroidy, a „rdzeń" - katecholaminy (adrenalina). Zadanie pyta tylko o korę - nie mylić z rdzeniem, który nie wydziela kortyzolu.
\n
⚠️ Uwaga: Trzustka jest gruczołem mieszanym (egzokrynnym: enzymy trawienne, i endokrynnym: insulina/glukagon). Zadanie pyta o funkcję endokrynną - hormony peptydowe regulujące glukozę. Nie pisać „enzymy trzustkowe" - to egzokrynna część.
\n
⚠️ Uwaga: Grasica nie wydziela hormonu regulującego układ odpornościowy w sensie głównej funkcji - jej kluczową rolą jest edukacja limfocytów T (dojrzewanie, selekcja), nie produkcja hormonu. Tymozyna istnieje, ale na maturze akcentuje się funkcję narządową, nie hormonalną.
"}]}