{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14","points":3,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.\nRoztocza (Acari) są przystosowane do różnych środowisk: żyją w glebie, w kurzu - na\nprzedmiotach lub w powietrzu, w strefie przybrzeżnej środowisk słodkowodnych, a nawet\nw gorących źródłach. Niektóre mogą przenosić choroby lub być szkodnikami magazynów.\nAlergeny pochodzące od roztocza kurzu domowego są jedną z najczęstszych przyczyn\nchorób alergicznych.\nPoniższe zdjęcie spod skaningowego mikroskopu elektronowego (SEM) przedstawia\nroztocza z gatunku Brevipalpus phoenicis.\nNa podstawie: C. Błaszak (red.), Zoologia. Stawonogi, Warszawa 2013.\nFotografia: Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture.","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **14.1.** Gromada: **pajęczaki** (Arachnida). **Cecha budowy** świadcząca o przynależności (z fotografii): - **4 pary odnóży krocznych** (pajęczaki) — kontrast z owadami (3 pary) czy skorupiakami (5+ par). - **Ciało dwuczęściowe**: **głowotułów (prosoma)** + **odwłok (opisthosoma)** — bez wyraźnej głowy oddzielnej. - Brak **czułków** (anten) — pajęczaki ich nie mają. - Aparat gębowy ze **szczękoczułkami (chelicery)** + **nogogłaszczkami (pedipalpy)** zamiast szczęk owadów. *B. phoenicis* to **roztocz** (rząd Acari, gromada Arachnida) — pajęczak. **14.2.** Alergeny wiążą się z przeciwciałami klasy IgE na powierzchni **komórek tucznych** (mastocytów). Komórki uwalniają **histaminę**, która powoduje **rozszerzenie** naczyń krwionośnych i **zwiększenie** przepuszczalności ścian naczyń włosowatych → osocze przedostaje się do tkanek → obrzęk, zwężenie świateł dróg oddechowych → pojawia się katar.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — typ stawonogi (Arthropoda)\n\nGromada | Liczba odnóży | Czułki | Tagmata (ciało) | Przykłady\nPajęczaki (Arachnida) | 4 pary | Brak | Głowotułów + odwłok | Pająki, skorpiony, roztocza, kleszcze\nOwady (Insecta) | 3 pary | 1 para | Głowa + tułów + odwłok | Motyle, chrząszcze, muchy, mrówki\nSkorupiaki (Crustacea) | 5+ par | 2 pary | Głowotułów + odwłok | Kraby, krewetki, raki\nWije (Myriapoda) | wiele par (1-2 na segment) | 1 para | Głowa + tułów segmentowy | Stonogi, krocionogi\n\nKlucz pojęciowy — alergia IgE-zależna\n\nElement | Funkcja\nAlergen | Antygen wywołujący reakcję IgE (pyłki, kurz, sierść, jad)\nIgE | Klasa przeciwciał reakcji alergicznych. Wiąże się z mastocytami przez FcεRI\nMastocyt (komórka tuczna) | Komórka tkanki łącznej, pełna ziarnistości z histaminą i innymi mediatorami\nHistamina | Mediator wczesnej fazy alergii. Rozszerza naczynia + zwiększa przepuszczalność\nBazofile | Krążące we krwi analog mastocytów\nLimfocyty Th2 | Wspierają wytwarzanie IgE przez limfocyty B\n\nMechanizm: alergia po wystawieniu na alergen\n\nFaza uczulenia (po pierwszym kontakcie):\n- Alergen prezentowany przez APC (komórki dendrytyczne) limfocytom Th2.\n- Th2 wydzielają IL-4 → limfocyty B → produkcja IgE.\n- IgE krąży we krwi i wiąże się z FcεRI na mastocytach w tkankach.\n\nFaza reakcji (przy ponownym kontakcie z alergenem):\n- Alergen wiąże się z IgE na mastocytach.\n- Sieciowanie receptorów FcεRI → aktywacja mastocytów.\n\nDegranulacja: mastocyty uwalniają zawartość ziarnistości:\n- Histamina (główny mediator) — wpływa na naczynia.\n- Tryptaza, chymaza (proteazy).\n- Cytokiny prozapalne (TNF-α, IL-4, IL-5).\n- Leukotrieny (eikozanoidy zapalne).\n\nSkutki histaminy:\n- Rozszerzenie naczyń krwionośnych → zaczerwienienie skóry, ciepło.\n- Zwiększenie przepuszczalności ścian naczyń → osocze do tkanek → obrzęk.\n- Skurcz mięśni gładkich oskrzeli → duszność (astma alergiczna).\n- Pobudzenie gruczołów śluzowych → katar, łzawienie.\n- Świąd nerwowy → drapanie.\n\nDlaczego mastocyty, nie limfocyty B?\n\nKomórka | Rola w alergii\nLimfocyt B | PRODUKUJE IgE. Sam nie wywołuje reakcji.\nMastocyt | NA POWIERZCHNI ma IgE związane. Po kontakcie z alergenem uwalnia histaminę.\n\nMastocyty siedzą w tkankach (skóra, śluzówki) i czekają. Limfocyty B są w węzłach chłonnych.\n\nPunktacja CKE\n\n- 14.1. 1 pkt — pajęczaki + cecha (4 pary odnóży / brak czułków / ciało dwuczęściowe).\n- 14.2. 2 pkt — wszystkie trzy wybory: komórki tuczne + rozszerzenie + zwiększenie. (Po 1 pkt za 2/3, 0 pkt za 1/3.)\n- Suma: 3 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nAlergia na kurz domowy = jedna z najpowszechniejszych. Główne alergeny:\n- Roztocza kurzu domowego (Dermatophagoides pteronyssinus, D. farinae) — żyją w pościeli, dywanach, materacach. Żywią się złuszczonym naskórkiem ludzkim.\n- Alergeny w odchodach roztoczy = Der p 1 i Der p 2 — białka enzymatyczne (proteazy).\n- W 1 łyżeczce kurzu z materaca może być 1000+ roztoczy.\n\nProfilaktyka:\n- Pościel z mikrofibry zamiast pierza/wełny.\n- Częste pranie w wysokiej T (&gt;55°C — zabija roztocza).\n- Pokrowce anti-allergiczne na materace.\n- Wilgotność w domu poniżej 50% (roztocza nie znoszą suchego powietrza).\n\nLeczenie alergii:\n- Antyhistaminowe: blokują receptor H1 histaminy (cetirizyna, loratadyna).\n- Glikokortykosteroidy donosowe: hamują zapalenie (mometazon, flutikazon).\n- Immunoterapia (odczulanie): powtarzane dawki alergenu → zmiana profilu IgE → IgG → tolerancja.\n- EpiPen (adrenalina) w wstrząsie anafilaktycznym — odwrotność histaminy: zwęża naczynia, rozszerza oskrzela.\n\nAnafilaksja — ciężka ogólnoustrojowa reakcja alergiczna. Po użądleniu osy, po orzeszkach, lekach. Bez adrenaliny może być śmiertelna w ~30 min.\n\nTypowy błąd: Pułapka 14.1 — odpowiedź \"owady\" lub \"stawonogi\". Stawonogi = typ (Arthropoda). Owady = gromada w typie. Roztocza to **NIE** owady — to **pajęczaki** (4 pary odnóży vs 3 pary owadów). Pułapka 14.1 — niewskazanie konkretnej cechy. Klucz: **z fotografii**. 4 pary odnóży to bezpieczna odpowiedź. Pułapka 14.2 — IgE NIE wiąże się z limfocytami B. IgE w reakcji alergicznej siedzi na powierzchni **komórek tucznych** (mastocytów) i **bazofilów**. Limfocyty B produkują IgE, ale na własnej powierzchni mają BCR (receptor immunoglobinowy). Pułapka 14.2 — histamina **rozszerza** naczynia (nie zwęża). Zwężenie = adrenalina (lek na anafilaksję, EpiPen). Zwiększa przepuszczalność (nie zmniejsza) → osocze wycieka → obrzęk.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.webp","solution_image":null,"topics":"stawonogi, pajęczaki, roztocza, alergia, IgE, mastocyty, histamina","page_from":18,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.<br>Roztocza (Acari) są przystosowane do różnych środowisk: żyją w glebie, w kurzu - na<br>przedmiotach lub w powietrzu, w strefie przybrzeżnej środowisk słodkowodnych, a nawet<br>w gorących źródłach. Niektóre mogą przenosić choroby lub być szkodnikami magazynów.<br>Alergeny pochodzące od roztocza kurzu domowego są jedną z najczęstszych przyczyn<br>chorób alergicznych.<br>Poniższe zdjęcie spod skaningowego mikroskopu elektronowego (SEM) przedstawia<br>roztocza z gatunku Brevipalpus phoenicis.<br>Na podstawie: C. Błaszak (red.), Zoologia. Stawonogi, Warszawa 2013.<br>Fotografia: Agricultural Research Service, United States Department of Agriculture.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>14.1.</strong> Gromada: <strong>pajęczaki</strong> (Arachnida). <strong>Cecha budowy</strong> świadcząca o przynależności (z fotografii): - <strong>4 pary odnóży krocznych</strong> (pajęczaki) — kontrast z owadami (3 pary) czy skorupiakami (5+ par). - <strong>Ciało dwuczęściowe</strong>: <strong>głowotułów (prosoma)</strong> + <strong>odwłok (opisthosoma)</strong> — bez wyraźnej głowy oddzielnej. - Brak <strong>czułków</strong> (anten) — pajęczaki ich nie mają. - Aparat gębowy ze <strong>szczękoczułkami (chelicery)</strong> + <strong>nogogłaszczkami (pedipalpy)</strong> zamiast szczęk owadów. <em>B. phoenicis</em> to <strong>roztocz</strong> (rząd Acari, gromada Arachnida) — pajęczak. <strong>14.2.</strong> Alergeny wiążą się z przeciwciałami klasy IgE na powierzchni <strong>komórek tucznych</strong> (mastocytów). Komórki uwalniają <strong>histaminę</strong>, która powoduje <strong>rozszerzenie</strong> naczyń krwionośnych i <strong>zwiększenie</strong> przepuszczalności ścian naczyń włosowatych → osocze przedostaje się do tkanek → obrzęk, zwężenie świateł dróg oddechowych → pojawia się katar.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — typ stawonogi (Arthropoda)</p>\n<p>Gromada | Liczba odnóży | Czułki | Tagmata (ciało) | Przykłady<br>Pajęczaki (Arachnida) | 4 pary | Brak | Głowotułów + odwłok | Pająki, skorpiony, roztocza, kleszcze<br>Owady (Insecta) | 3 pary | 1 para | Głowa + tułów + odwłok | Motyle, chrząszcze, muchy, mrówki<br>Skorupiaki (Crustacea) | 5+ par | 2 pary | Głowotułów + odwłok | Kraby, krewetki, raki<br>Wije (Myriapoda) | wiele par (1-2 na segment) | 1 para | Głowa + tułów segmentowy | Stonogi, krocionogi</p>\n<p>Klucz pojęciowy — alergia IgE-zależna</p>\n<p>Element | Funkcja<br>Alergen | Antygen wywołujący reakcję IgE (pyłki, kurz, sierść, jad)<br>IgE | Klasa przeciwciał reakcji alergicznych. Wiąże się z mastocytami przez FcεRI<br>Mastocyt (komórka tuczna) | Komórka tkanki łącznej, pełna ziarnistości z histaminą i innymi mediatorami<br>Histamina | Mediator wczesnej fazy alergii. Rozszerza naczynia + zwiększa przepuszczalność<br>Bazofile | Krążące we krwi analog mastocytów<br>Limfocyty Th2 | Wspierają wytwarzanie IgE przez limfocyty B</p>\n<p>Mechanizm: alergia po wystawieniu na alergen</p>\n<p>Faza uczulenia (po pierwszym kontakcie):</p>\n<ul><li>Alergen prezentowany przez APC (komórki dendrytyczne) limfocytom Th2.</li><li>Th2 wydzielają IL-4 → limfocyty B → produkcja IgE.</li><li>IgE krąży we krwi i wiąże się z FcεRI na mastocytach w tkankach.</li></ul>\n<p>Faza reakcji (przy ponownym kontakcie z alergenem):</p>\n<ul><li>Alergen wiąże się z IgE na mastocytach.</li><li>Sieciowanie receptorów FcεRI → aktywacja mastocytów.</li></ul>\n<p>Degranulacja: mastocyty uwalniają zawartość ziarnistości:</p>\n<ul><li>Histamina (główny mediator) — wpływa na naczynia.</li><li>Tryptaza, chymaza (proteazy).</li><li>Cytokiny prozapalne (TNF-α, IL-4, IL-5).</li><li>Leukotrieny (eikozanoidy zapalne).</li></ul>\n<p>Skutki histaminy:</p>\n<ul><li>Rozszerzenie naczyń krwionośnych → zaczerwienienie skóry, ciepło.</li><li>Zwiększenie przepuszczalności ścian naczyń → osocze do tkanek → obrzęk.</li><li>Skurcz mięśni gładkich oskrzeli → duszność (astma alergiczna).</li><li>Pobudzenie gruczołów śluzowych → katar, łzawienie.</li><li>Świąd nerwowy → drapanie.</li></ul>\n<p>Dlaczego mastocyty, nie limfocyty B?</p>\n<p>Komórka | Rola w alergii<br>Limfocyt B | PRODUKUJE IgE. Sam nie wywołuje reakcji.<br>Mastocyt | NA POWIERZCHNI ma IgE związane. Po kontakcie z alergenem uwalnia histaminę.</p>\n<p>Mastocyty siedzą w tkankach (skóra, śluzówki) i czekają. Limfocyty B są w węzłach chłonnych.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>14.1. 1 pkt — pajęczaki + cecha (4 pary odnóży / brak czułków / ciało dwuczęściowe).</li><li>14.2. 2 pkt — wszystkie trzy wybory: komórki tuczne + rozszerzenie + zwiększenie. (Po 1 pkt za 2/3, 0 pkt za 1/3.)</li><li>Suma: 3 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Alergia na kurz domowy = jedna z najpowszechniejszych. Główne alergeny:</p>\n<ul><li>Roztocza kurzu domowego (Dermatophagoides pteronyssinus, D. farinae) — żyją w pościeli, dywanach, materacach. Żywią się złuszczonym naskórkiem ludzkim.</li><li>Alergeny w odchodach roztoczy = Der p 1 i Der p 2 — białka enzymatyczne (proteazy).</li><li>W 1 łyżeczce kurzu z materaca może być 1000+ roztoczy.</li></ul>\n<p>Profilaktyka:</p>\n<ul><li>Pościel z mikrofibry zamiast pierza/wełny.</li><li>Częste pranie w wysokiej T (&amp;gt;55°C — zabija roztocza).</li><li>Pokrowce anti-allergiczne na materace.</li><li>Wilgotność w domu poniżej 50% (roztocza nie znoszą suchego powietrza).</li></ul>\n<p>Leczenie alergii:</p>\n<ul><li>Antyhistaminowe: blokują receptor H1 histaminy (cetirizyna, loratadyna).</li><li>Glikokortykosteroidy donosowe: hamują zapalenie (mometazon, flutikazon).</li><li>Immunoterapia (odczulanie): powtarzane dawki alergenu → zmiana profilu IgE → IgG → tolerancja.</li><li>EpiPen (adrenalina) w wstrząsie anafilaktycznym — odwrotność histaminy: zwęża naczynia, rozszerza oskrzela.</li></ul>\n<p>Anafilaksja — ciężka ogólnoustrojowa reakcja alergiczna. Po użądleniu osy, po orzeszkach, lekach. Bez adrenaliny może być śmiertelna w ~30 min.</p>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 14.1 — odpowiedź &quot;owady&quot; lub &quot;stawonogi&quot;. Stawonogi = typ (Arthropoda). Owady = gromada w typie. Roztocza to <strong>NIE</strong> owady — to <strong>pajęczaki</strong> (4 pary odnóży vs 3 pary owadów). Pułapka 14.1 — niewskazanie konkretnej cechy. Klucz: <strong>z fotografii</strong>. 4 pary odnóży to bezpieczna odpowiedź. Pułapka 14.2 — IgE NIE wiąże się z limfocytami B. IgE w reakcji alergicznej siedzi na powierzchni <strong>komórek tucznych</strong> (mastocytów) i <strong>bazofilów</strong>. Limfocyty B produkują IgE, ale na własnej powierzchni mają BCR (receptor immunoglobinowy). Pułapka 14.2 — histamina <strong>rozszerza</strong> naczynia (nie zwęża). Zwężenie = adrenalina (lek na anafilaksję, EpiPen). Zwiększa przepuszczalność (nie zmniejsza) → osocze wycieka → obrzęk.</p>"}]}