{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14.1","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14.1","points":1,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.1. (0-1)\nOkreśl gromadę stawonogów, do której należy B. phoenicis. Odpowiedź uzasadnij,\npodając jedną widoczną na zdjęciu cechę budowy świadczącą o przynależności tego\ngatunku do wybranej gromady.\nGromada stawonogów:\nCecha budowy:","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.1. (0-1)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nI. Pogłębianie wiedzy z zakresu\nróżnorodności biologicznej oraz zjawisk\ni procesów biologicznych zachodzących na\nróżnych poziomach organizacji życia.\nZdający:\n1) opisuje […] i rozpoznaje organizmy.\nX. Różnorodność zwierząt. Zdający:\n2) wymienia cechy pozwalające na\nrozróżnienie […] stawonogów ([…]\npajęczaków […]).\nZasady oceniania\n1 pkt - za poprawne określenie gromady (pajęczaki) ORAZ za podanie jednej widocznej na\nzdjęciu cechy budowy świadczącej o przynależności do pajęczaków.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nPrzykładowe rozwiązania\nGromada stawonogów: pajęczaki\nCecha budowy: cztery pary / osiem odnóży krocznych / nóg / odnóży lokomotorycznych\nGromada stawonogów: Arachnida\nCecha budowy: nogogłaszczki / pedipalpy\nUwagi:\nNie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do szczękoczułków (chelicer), ponieważ nie są\none widoczne na fotografii.\nDopuszcza się w przypadku cechy budowy odpowiedzi odnoszące się do czterech par\nodnóży tułowiowych lub odnóży pochodzenia tułowiowego.\nDopuszcza się w przypadku nazwy gromady podanie nazwy podtypu „szczękoczułkowce”\n(„szczękoczułkopodobne”, „szczękoczułkokształtne”, „Chelicerata”).","solution":"Gromada: **pajęczaki** (Arachnida). **Cecha budowy** świadcząca o przynależności (z fotografii): - **4 pary odnóży krocznych** (pajęczaki) — kontrast z owadami (3 pary) czy skorupiakami (5+ par). - **Ciało dwuczęściowe**: **głowotułów (prosoma)** + **odwłok (opisthosoma)** — bez wyraźnej głowy oddzielnej. - Brak **czułków** (anten) — pajęczaki ich nie mają. - Aparat gębowy ze **szczękoczułkami (chelicery)** + **nogogłaszczkami (pedipalpy)** zamiast szczęk owadów. *B. phoenicis* to **roztocz** (rząd Acari, gromada Arachnida) — pajęczak.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.1.webp","solution_image":null,"topics":"stawonogi, pajęczaki, roztocza, alergia, IgE, mastocyty, histamina","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.1. (0-1)<br>Określ gromadę stawonogów, do której należy B. phoenicis. Odpowiedź uzasadnij,<br>podając jedną widoczną na zdjęciu cechę budowy świadczącą o przynależności tego<br>gatunku do wybranej gromady.<br>Gromada stawonogów:<br>Cecha budowy:</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14.1. (0-1)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymaganie szczegółowe<br>I. Pogłębianie wiedzy z zakresu<br>różnorodności biologicznej oraz zjawisk<br>i procesów biologicznych zachodzących na<br>różnych poziomach organizacji życia.<br>Zdający:</p>\n<ol><li>opisuje […] i rozpoznaje organizmy.</li></ol>\n<p>X. Różnorodność zwierząt. Zdający:</p>\n<ol><li>wymienia cechy pozwalające na</li></ol>\n<p>rozróżnienie […] stawonogów ([…]<br>pajęczaków […]).<br>Zasady oceniania<br>1 pkt - za poprawne określenie gromady (pajęczaki) ORAZ za podanie jednej widocznej na<br>zdjęciu cechy budowy świadczącej o przynależności do pajęczaków.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Przykładowe rozwiązania<br>Gromada stawonogów: pajęczaki<br>Cecha budowy: cztery pary / osiem odnóży krocznych / nóg / odnóży lokomotorycznych<br>Gromada stawonogów: Arachnida<br>Cecha budowy: nogogłaszczki / pedipalpy<br>Uwagi:<br>Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do szczękoczułków (chelicer), ponieważ nie są<br>one widoczne na fotografii.<br>Dopuszcza się w przypadku cechy budowy odpowiedzi odnoszące się do czterech par<br>odnóży tułowiowych lub odnóży pochodzenia tułowiowego.<br>Dopuszcza się w przypadku nazwy gromady podanie nazwy podtypu „szczękoczułkowce”<br>(„szczękoczułkopodobne”, „szczękoczułkokształtne”, „Chelicerata”).</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Gromada: <strong>pajęczaki</strong> (Arachnida). <strong>Cecha budowy</strong> świadcząca o przynależności (z fotografii): - <strong>4 pary odnóży krocznych</strong> (pajęczaki) — kontrast z owadami (3 pary) czy skorupiakami (5+ par). - <strong>Ciało dwuczęściowe</strong>: <strong>głowotułów (prosoma)</strong> + <strong>odwłok (opisthosoma)</strong> — bez wyraźnej głowy oddzielnej. - Brak <strong>czułków</strong> (anten) — pajęczaki ich nie mają. - Aparat gębowy ze <strong>szczękoczułkami (chelicery)</strong> + <strong>nogogłaszczkami (pedipalpy)</strong> zamiast szczęk owadów. <em>B. phoenicis</em> to <strong>roztocz</strong> (rząd Acari, gromada Arachnida) — pajęczak.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p><strong>Gromada: Pajęczaki (<em>Arachnida</em>)</strong><br><strong>Cecha uzasadniająca:</strong> obecność <strong>4 par odnóży</strong> (8 odnóży krocznych) widocznych na zdjęciu SEM.</p>\n<blockquote>⚠️ Uwaga na opis zdjęcia: jeśli zdjęcie przedstawia <strong>postać larwalną</strong> roztocza (larwy Acari mają 3 pary = 6 odnóży), wtedy liczba odnóży nie może być argumentem - zamiast niej cituj brak czułków (patrz Sposób 2).</blockquote>\n<h4>Sposób 1 - Identyfikacja przez liczbę odnóży (cecha morfologiczna)</h4>\n<p><strong>Krok 1 - klucz diagnostyczny stawonogów:</strong></p>\n<p>| Gromada | Liczba par odnóży | Czułki | Podział ciała |<br>| Owady (<em>Insecta</em>) | 3 pary (6 odnóży) | tak (1 para) | głowa + tułów + odwłok |<br>| Skorupiaki (<em>Crustacea</em>) | ≥5 par | tak (2 pary) | głowotułów + odwłok |<br>| Wije (<em>Myriapoda</em>) | wiele par | tak | głowa + tułów wieloczłonowy |<br>| <strong>Pajęczaki (<em>Arachnida</em>)</strong> | <strong>4 pary (8 odnóży)</strong> | <strong>brak</strong> | głowotułów + odwłok |</p>\n<p><strong>Krok 2 - obserwacja na zdjęciu SEM:</strong><br>Na fotografii widoczne są <strong>4 pary odnóży krocznych</strong> (<em>Brevipalpus phoenicis</em> - dorosły osobnik). Podziałka 120 µm pozwala ocenić proporcje ciała.</p>\n<p><strong>Krok 3 - wniosek:</strong><br>4 pary odnóży = cecha diagnostyczna <strong>pajęczaków</strong> (i tylko pajęczaków). Żadna inna gromada stawonogów nie ma dokładnie 4 par odnóży u osobnika dorosłego.</p>\n<p><strong>Gotowa odpowiedź do wpisania:</strong></p>\n<blockquote><em>B. phoenicis</em> należy do gromady <strong>pajęczaki (<em>Arachnida</em>)</strong>, ponieważ na zdjęciu widoczne są <strong>4 pary odnóży</strong> (8 odnóży krocznych) - cecha charakterystyczna tej gromady.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Uzasadnienie przez brak czułków (cecha negatywna / alternatywna)</h4>\n<p>Gdy na zdjęciu widać larwę (6 odnóży) lub liczba odnóży jest niejednoznaczna, szukamy <strong>innej cechy różnicującej</strong>.</p>\n<p><strong>Argumentacja:</strong></p>\n<ul><li>Wszystkie inne gromady stawonogów mają czułki: owady - 1 parę, skorupiaki - 2 pary, wije - 1 parę.</li><li>Pajęczaki są jedyną gromadą stawonogów <strong>całkowicie pozbawioną czułków</strong>.</li><li>Na zdjęciu SEM <em>B. phoenicis</em> na odcinku głowowym <strong>nie widać czułków</strong> - zamiast nich widoczne są chelicery (narządy gębowe, nie czułki).</li></ul>\n<p><strong>Gotowa odpowiedź alternatywna:</strong></p>\n<blockquote><em>B. phoenicis</em> należy do gromady <strong>pajęczaki (<em>Arachnida</em>)</strong>, ponieważ na zdjęciu widoczny jest <strong>brak czułków</strong> - cecha odróżniająca pajęczaki od pozostałych gromad stawonogów.</blockquote>\n<h4>Sposób 3 - Przynależność systematyczna przez eliminację</h4>\n<p><strong>Wyjdź od rzędu <em>Acari</strong></em> → idź w górę hierarchii:</p>\n<p>Acari (Roztocza) - rząd<br>└─► Arachnida (Pajęczaki) - GROMADA ✓<br>└─► Chelicerata (Szczękoczułkowce) - podtyp<br>└─► Arthropoda (Stawonogi) - typ</p>\n<p>Roztocza należą do pajęczaków (razem z pająkami, skorpionami, kleszczami) - wszystkie łączy brak czułków + chelicery + 4 pary odnóży u dorosłych. Wiedząc, że <em>B. phoenicis</em> to roztocz (Acari), <strong>automatycznie</strong> wiadomo: gromada = Arachnida.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 14.1:<br><br>- 1 pkt - za poprawne określenie gromady (pajęczaki) ORAZ za podanie jednej widocznej na zdjęciu cechy budowy świadczącej o przynależności do pajęczaków.<br>- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br><br><strong>Akceptowane warianty (wg klucza CKE):</strong><br>- Dopuszcza się w przypadku cechy budowy odpowiedzi odnoszące się do czterech par<br>- Dopuszcza się w przypadku nazwy gromady podanie nazwy podtypu &quot;szczękoczułkowce&quot;<br><br><strong>Nie uznaje się (wg klucza CKE):</strong><br>- Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się do szczękoczułków (chelicer), ponieważ nie są</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - wystarczy znajomość systematyki stawonogów i diagnostycznych cech morfologicznych gromad. Karta wzorów EM2023 nie zawiera kluczy systematycznych dla zoologii.</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwaga</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 1 - &quot;to owad, bo ma 6 nóg&quot;:</strong> Larwy roztoczy mają 6 odnóży (jak owady!), ale DOROSŁE roztocze mają 8. Jeśli na zdjęciu widać 6 odnóży - szukaj innej cechy (brak czułków, chelicery).</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 2 - zapis &quot;klasa&quot; zamiast &quot;gromada&quot;:</strong> Polskie nazewnictwo: <em>classis</em> = <strong>gromada</strong>, nie klasa. Klucz CKE wymaga polskiej nazwy taksonu - napisz &quot;pajęczaki&quot; lub &quot;<em>Arachnida</em>&quot;.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 3 - pomylenie gromady z rzędem:</strong> Roztocza (<em>Acari</em>) to <strong>rząd</strong> pajęczaków, nie gromada. Zadanie pyta o gromadę → Arachnida.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Pułapka 4 - uzasadnienie wyłącznie ekologiczne:</strong> &quot;Bo żyje w glebie / bo jest pasożytem&quot; → 0 pkt. Klucz wymaga <strong>cechy budowy</strong> widocznej na zdjęciu, nie siedliska.</blockquote>"}]}