{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/14.2","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"14.2","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 14.2. (0-2)\nUzupełnij poniższe zdania tak, aby w poprawny sposób opisywały nadmierną\nodpowiedź immunologiczną ludzkiego organizmu na alergeny roztoczy. W każdym\nnawiasie podkreśl właściwe określenie.\nAlergeny zawarte w odchodach roztoczy wiążą się z przeciwciałami klasy IgE występującymi\nna powierzchni (komórek tucznych / limfocytów B). Te komórki uwalniają histaminę, która\npowoduje (rozszerzenie / zwężenie) naczyń krwionośnych i (zwiększenie / zmniejszenie)\nprzepuszczalności ścian naczyń włosowatych. Rozwija się obrzęk, zwęża się światło dróg\noddechowych oraz pojawia się katar.\n120 µm\n14.1.\n0-1\n14.2.\n0-1-2\nMBIP-R0_100","answer":null,"answer_text":"Zadanie 14.2. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymagania szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) interpretuje informacje i wyjaśnia związki\nprzyczynowo-skutkowe między procesami\ni zjawiskami […].\nXI. Funkcjonowanie zwierząt.\n2. Porównanie poszczególnych czynności\nżyciowych zwierząt, z uwzględnieniem\nstruktur odpowiedzialnych za ich\nprzeprowadzanie.\n2) Odporność. Zdający:\nc) przedstawia […] komórki układu\nodpornościowego człowieka,\ng) analizuje zaburzenia funkcjonowania\nukładu odpornościowego (nadmierna […]\nodpowiedź immunologiczna) […].\nZasady oceniania\n2 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w trzech nawiasach.\n1 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w dwóch nawiasach.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nAlergeny zawarte w odchodach roztoczy wiążą się z przeciwciałami klasy IgE występującymi\nna powierzchni (komórek tucznych / limfocytów B). Te komórki uwalniają histaminę, która\npowoduje (rozszerzenie / zwężenie) naczyń krwionośnych i (zwiększenie / zmniejszenie)\nprzepuszczalności ścian naczyń włosowatych. Rozwija się obrzęk, zwęża się światło dróg\noddechowych oraz pojawia się katar.","solution":"Alergeny wiążą się z przeciwciałami klasy IgE na powierzchni **komórek tucznych** (mastocytów). Komórki uwalniają **histaminę**, która powoduje **rozszerzenie** naczyń krwionośnych i **zwiększenie** przepuszczalności ścian naczyń włosowatych → osocze przedostaje się do tkanek → obrzęk, zwężenie świateł dróg oddechowych → pojawia się katar.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-14.2.webp","solution_image":null,"topics":"stawonogi, pajęczaki, roztocza, alergia, IgE, mastocyty, histamina","page_from":18,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-2)<br>Uzupełnij poniższe zdania tak, aby w poprawny sposób opisywały nadmierną<br>odpowiedź immunologiczną ludzkiego organizmu na alergeny roztoczy. W każdym<br>nawiasie podkreśl właściwe określenie.<br>Alergeny zawarte w odchodach roztoczy wiążą się z przeciwciałami klasy IgE występującymi<br>na powierzchni (komórek tucznych / limfocytów B). Te komórki uwalniają histaminę, która<br>powoduje (rozszerzenie / zwężenie) naczyń krwionośnych i (zwiększenie / zmniejszenie)<br>przepuszczalności ścian naczyń włosowatych. Rozwija się obrzęk, zwęża się światło dróg<br>oddechowych oraz pojawia się katar.<br>120 µm<br>14.1.<br>0-1<br>14.2.<br>0-1-2<br>MBIP-R0_100</p>","answer_text_html":"<p>Zadanie 14.2. (0-2)<br>Wymaganie ogólne<br>Wymagania szczegółowe<br>IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej<br>wiedzy do rozwiązywania problemów<br>biologicznych. Zdający:</p>\n<ol><li>interpretuje informacje i wyjaśnia związki</li></ol>\n<p>przyczynowo-skutkowe między procesami<br>i zjawiskami […].<br>XI. Funkcjonowanie zwierząt.</p>\n<ol><li>Porównanie poszczególnych czynności</li></ol>\n<p>życiowych zwierząt, z uwzględnieniem<br>struktur odpowiedzialnych za ich<br>przeprowadzanie.</p>\n<ol><li>Odporność. Zdający:</li></ol>\n<p>c) przedstawia […] komórki układu<br>odpornościowego człowieka,<br>g) analizuje zaburzenia funkcjonowania<br>układu odpornościowego (nadmierna […]<br>odpowiedź immunologiczna) […].<br>Zasady oceniania<br>2 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w trzech nawiasach.<br>1 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w dwóch nawiasach.<br>0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.<br>Rozwiązanie<br>Alergeny zawarte w odchodach roztoczy wiążą się z przeciwciałami klasy IgE występującymi<br>na powierzchni (komórek tucznych / limfocytów B). Te komórki uwalniają histaminę, która<br>powoduje (rozszerzenie / zwężenie) naczyń krwionośnych i (zwiększenie / zmniejszenie)<br>przepuszczalności ścian naczyń włosowatych. Rozwija się obrzęk, zwęża się światło dróg<br>oddechowych oraz pojawia się katar.</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Alergeny wiążą się z przeciwciałami klasy IgE na powierzchni <strong>komórek tucznych</strong> (mastocytów). Komórki uwalniają <strong>histaminę</strong>, która powoduje <strong>rozszerzenie</strong> naczyń krwionośnych i <strong>zwiększenie</strong> przepuszczalności ścian naczyń włosowatych → osocze przedostaje się do tkanek → obrzęk, zwężenie świateł dróg oddechowych → pojawia się katar.</p>"},{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"<h4>Poprawna odpowiedź</h4>\n<p>Alergeny zawarte w odchodach roztoczy wiążą się z przeciwciałami klasy IgE występującymi na powierzchni <strong>komórek tucznych</strong>. Te komórki uwalniają histaminę, która powoduje <strong>rozszerzenie</strong> naczyń krwionośnych i <strong>zwiększenie</strong> przepuszczalności ścian naczyń włosowatych.</p>\n<h4>Sposób 1 - Mechanizm biologiczny odpowiedzi alergicznej krok po kroku</h4>\n<p><strong>Krok 1 - Gdzie są IgE?</strong></p>\n<p>IgE to klasa przeciwciał produkowana przez plazmocyty (końcowe stadium różnicowania limfocytów B) w odpowiedzi na alergen. W krwiobiegu IgE krążą krótko, ale <strong>wiążą się przez receptor FcεRI z powierzchnią komórek tucznych (mastocytów) i bazofilów</strong> - tam „czekają&quot; na kolejny kontakt z alergenem. Limfocyty B nie mają FcεRI → nie noszą IgE na powierzchni.</p>\n<blockquote>Schemat: Limfocyt B → plazmocyt → <strong>produkuje</strong> IgE → IgE wiąże się z <strong>komórką tuczną</strong></blockquote>\n<p><strong>Krok 2 - Co robi histamina z naczyniami?</strong></p>\n<p>Histamina wiąże się z receptorami H₁ i H₂ na komórkach śródbłonka i mięśniówce gładkiej naczyń:</p>\n<ul><li><strong>H₁ na mięśniówce gładkiej</strong> → relaksacja → <strong>rozszerzenie</strong> naczynia (wazodylatacja)</li><li>Poszerzenie naczynia → <strong>spadek</strong> ciśnienia lokalnego → kompensacyjny wzrost przepływu krwi → przekrwienie (erytema)</li></ul>\n<p><strong>Krok 3 - Przepuszczalność naczyń włosowatych</strong></p>\n<p>Histamina kurczy komórki śródbłonka naczyń włosowatych (przez H₁), <strong>rozszerzając szczeliny między komórkami</strong> → białka osocza i woda przechodzą do tkanek → <strong>wzrost</strong> przepuszczalności → <strong>obrzęk</strong> (opisany w zadaniu jako skutek).</p>\n<blockquote>Logika wewnętrzna zdania: &quot;Rozwija się obrzęk&quot; → obrzęk powstaje, gdy płyn wycieka z naczyń → wycieka, gdy przepuszczalność <strong>rośnie</strong> (nie maleje). To weryfikacja przez spójność tekstu zadania.</blockquote>\n<h4>Sposób 2 - Eliminacja błędnych opcji przez analizę konsekwencji</h4>\n<p><strong>Luka 1 - komórek tucznych vs. limfocytów B</strong></p>\n<p>Gdyby poprawna była <em>limfocyty B</em>:</p>\n<ul><li>Limfocyty B są komórkami <strong>produkującymi</strong> IgE (jako plazmocyty), a nie komórkami, które je noszą na powierzchni</li><li>Limfocyty B nie mają receptorów FcεRI → nie mogą wiązać wolnych IgE</li><li>Limfocyty B nie zawierają ziarnistości z histaminą → nie mogłyby &quot;uwalniać histaminy&quot; (następne zdanie)</li></ul>\n<p>→ Logika całego zdania wyklucza limfocyty B.</p>\n<p><strong>Luka 2 - rozszerzenie vs. zwężenie</strong></p>\n<p>Gdyby poprawna była <em>zwężenie</em>:</p>\n<ul><li>Zwężenie naczyń → zmniejszony przepływ krwi → bladość, nie przekrwienie</li><li>W alergii obserwujemy <strong>zaczerwienienie i obrzęk</strong> (objaw klasyczny) → wynikają z <strong>rozszerzenia</strong> naczyń</li><li>Zwężenie naczyń to mechanizm adrenaliny (antagonisty histaminy) - to jest <strong>odwrotność</strong> efektu histaminy</li></ul>\n<p><strong>Luka 3 - zwiększenie vs. zmniejszenie</strong></p>\n<p>Gdyby poprawna była <em>zmniejszenie</em>:</p>\n<ul><li>Zmniejszenie przepuszczalności → płyn zostaje w naczyniu → <strong>brak obrzęku</strong></li><li>Ale zadanie mówi &quot;<strong>Rozwija się obrzęk</strong>&quot; → to wprost wyklucza zmniejszenie przepuszczalności</li><li>Obrzęk = efekt histaminy przez <strong>zwiększenie</strong> przepuszczalności</li></ul>\n<h4>Sposób 3 - Analogia: adrenalina jako lustrzane odbicie histaminy</h4>\n<p>Użyteczna reguła mnemotechniczna do egzaminu:</p>\n<p>| Substancja | Działanie na naczynia | Działanie na drogi oddechowe | Zastosowanie |<br>| <strong>Histamina</strong> | rozszerzenie, ↑ przepuszczalność | skurcz oskrzeli (zwężenie) | mediator alergii |<br>| <strong>Adrenalina</strong> | zwężenie, ↓ przepuszczalność | rozszerzenie oskrzeli | lek w anafilaksji |</p>\n<p>Adrenalina jest antidotum na anafilaksję właśnie dlatego, że <strong>odwraca</strong> każdy efekt histaminy:</p>\n<ul><li>Histamina rozszerza → adrenalina zwęża</li><li>Histamina zwiększa przepuszczalność → adrenalina zmniejsza</li></ul>\n<p>Znając działanie adrenaliny (łatwiej zapamiętywalne jako „lek ratunkowy&quot;), odwracamy i mamy działanie histaminy.</p>\n<h4>Schemat oceniania CKE</h4>\n<blockquote>📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 14.2:<br><br>- 2 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w trzech nawiasach.<br>- 1 pkt - za podkreślenie poprawnych określeń w dwóch nawiasach.<br>- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.</blockquote>\n<h4>Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć</h4>\n<p>W tym zadaniu <strong>nie korzystamy z karty wzorów</strong> - zadanie wymaga znajomości mechanizmu odpowiedzi alergicznej (immunologia), a nie wzorów chemicznych ani matematycznych.</p>\n<p>Wiedza kluczowa pochodzi z działu <strong>Immunologia / Odporność swoista</strong>:</p>\n<ul><li>IgE → receptor FcεRI → komórki tuczne (mastocyty) / bazofile</li><li>Degranulacja → histamina → wazodylatacja + ↑ przepuszczalności → obrzęk</li></ul>\n<h4>Dlaczego inne odpowiedzi są błędne</h4>\n<p>| Wariant | Typowy błąd prowadzący do tej odpowiedzi |<br>| <em>limfocytów B</em> | Mylenie <strong>produkcji</strong> IgE (przez plazmocyty z limfocytów B) z <strong>noszeniem</strong> IgE na powierzchni (komórki tuczne). Uczeń pamięta, że &quot;limfocyty B robią IgE&quot; i błędnie wnioskuje, że je noszą. |<br>| <em>zwężenie</em> | Mylenie działania histaminy z działaniem adrenaliny (lek ratunkowy w anafilaksji zwęża naczynia), lub skojarzenie &quot;uczulenie = skurcz&quot; bez rozróżnienia co się kurczy (oskrzela tak, naczynia nie). |<br>| <em>zmniejszenie</em> | Intuicyjny błąd: &quot;naczynia się zwężają → przepuszczalność maleje&quot;. Brak powiązania z objawem obrzęku opisanym w tym samym zdaniu. |</p>\n<h4>Typowe pułapki i uwagi</h4>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Limfocyty B <strong>produkują</strong> IgE, ale ich <strong>nie noszą</strong> - mylenie funkcji &quot;producenta&quot; z funkcją &quot;receptora&quot; to klasyczna pułapka.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Histamina <strong>rozszerza</strong> naczynia krwionośne, ale <strong>zwęża</strong> oskrzela (stąd duszność w astmie alergicznej) - dwa różne efekty na dwa różne narządy. Uczniowie często mieszają kierunek działania.</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Tekst zadania jest spójny logicznie - &quot;Rozwija się obrzęk&quot; to <strong>klucz do luki 3</strong>: obrzęk = efekt zwiększonej przepuszczalności. Czytaj cały akapit przed zaznaczeniem odpowiedzi!</blockquote>\n<blockquote>⚠️ <strong>Uwaga:</strong> Mastocyty (komórki tuczne) ≠ makrofagi - częsty błąd nazewniczy. Makrofagi to fagocyty odpowiedzi nieswoistej; mastocyty to komórki z ziarnistościami histaminy, kluczowe w alergii.</blockquote>"}]}