{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/16.1","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"16.1","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 16.1. (0-2)\nUzupełnij tabelę - dla każdego z fenotypów brzanki sumatrzańskiej wymienionych\nw tabeli zapisz wszystkie możliwe genotypy warunkujące dany fenotyp. Zastosuj\noznaczenia alleli podane w tekście.\nFenotyp\nMożliwe genotypy\npełne paskowanie - wzór 1.\nskrócony pasek środkowy\nprzecinający linię naboczną - wzór 2.","answer":null,"answer_text":"Zadanie 16.1. (0-2)\nWymaganie ogólne\nWymaganie szczegółowe\nIV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej\nwiedzy do rozwiązywania problemów\nbiologicznych. Zdający:\n1) […] wyjaśnia związki przyczynowo-\n-skutkowe między procesami i zjawiskami\n[…].\nXIV. Genetyka klasyczna.\n1. Dziedziczenie cech. Zdający:\n2) przedstawia dziedziczenie […]\ndwugenowe […] ([…] współdziałanie dwóch\n[…] genów).\nZasady oceniania\n2 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących\nwzór pełnego ORAZ skróconego paskowania.\n1 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących\nwzór pełnego ALBO skróconego paskowania.\n0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\nRozwiązanie\nFenotyp\nMożliwe genotypy\npełne paskowanie - wzór 1.\nAABB, AaBB, AABb, AaBb\nskrócony pasek środkowy\nprzecinający linię naboczną - wzór 2.\nAAbb, Aabb, aaBB, aaBb\nZasady oceniania rozwiązań zadań\nUwaga:\nUznaje się zapis genotypu z uwzględnieniem położenia loci na chromosomach,\nnp.: „A/a B/b” lub „\n𝐴\n𝑎\n𝐵\n𝑏”.","solution":"## Poprawna odpowiedź\n\n| Fenotyp | Możliwe genotypy |\n| pełne paskowanie - wzór 1. | AABB, AABb, AaBB, AaBb |\n| skrócony pasek środkowy przecinający linię naboczną - wzór 2. | aaBB, aaBb, AAbb, Aabb |\n\n## Sposób 1 - Analiza warunków fenotypowych (mechanizm genetyczny)\n\n**Krok 1 - odczytanie reguł z tekstu:**\n\n| Warunek genetyczny | Wzór |\n| co najmniej jeden allel dominujący w locus A **ORAZ** co najmniej jeden dominujący w locus B | wzór 1 |\n| homozygota recesywna w **DOKŁADNIE JEDNYM** locus | wzór 2 |\n| homozygota recesywna w **OBU** loci (aabb) | wzór 3 |\n\n**Krok 2 - wzór 1 (pełne paskowanie):**\n\nWarunek: \\(A\\_ \\text{ i } B\\_\\) (podkreślenie = co najmniej jeden allel dominujący)\n\nKombinacje alleliczne:\n\n- locus A może być: **AA** lub **Aa** (2 opcje)\n- locus B może być: **BB** lub **Bb** (2 opcje)\n- razem: \\(2 \\times 2 = 4\\) genotypy\n\n$$\\text{AABB}, \\quad \\text{AABb}, \\quad \\text{AaBB}, \\quad \\text{AaBb}$$\n\n**Krok 3 - wzór 2 (pasek skrócony, przecina linię naboczną):**\n\nWarunek: homozygota recesywna **tylko w jednym** locus - dwa scenariusze:\n\n**Scenariusz 2a:** locus A jest *aa*, ale locus B ma co najmniej jedno B (czyli \\(aa + B\\_\\)):\n- aaBB, aaBb\n\n**Scenariusz 2b:** locus B jest *bb*, ale locus A ma co najmniej jedno A (czyli \\(A\\_ + bb\\)):\n- AAbb, Aabb\n\nŁącznie: **aaBB, aaBb, AAbb, Aabb** - 4 genotypy.\n\n## Sposób 2 - Tabelaryczna analiza wszystkich 9 klas genotypowych (metoda wyczerpująca)\n\nDwa loci dają \\(3 \\times 3 = 9\\) klas genotypowych. Przypisujemy każdej klasie wzór:\n\n| Locus A \\\\ Locus B | BB | Bb | bb |\n| **AA** | wzór 1 ✓ | wzór 1 ✓ | wzór 2 (bb recesywna, A dominujące) |\n| **Aa** | wzór 1 ✓ | wzór 1 ✓ | wzór 2 (bb recesywna, A dominujące) |\n| **aa** | wzór 2 (aa recesywna, B dominujące) | wzór 2 (aa recesywna, B dominujące) | wzór 3 (podwójna homozygota) |\n\nZ tabeli odczytujemy bezpośrednio:\n- **Wzór 1:** AABB, AABb, AaBB, AaBb\n- **Wzór 2:** AAbb, Aabb, aaBB, aaBb\n- **Wzór 3:** aabb\n\n> **Dlaczego ta metoda jest pewna?** Obejmuje 100% możliwości - żaden genotyp nie może \"wypaść\". Suma: 4 + 4 + 1 = 9 ✓\n\n## Schemat oceniania CKE\n\n> 📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 16.1:\n>\n> - 2 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących wzór pełnego ORAZ skróconego paskowania.\n> - 1 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących wzór pełnego ALBO skróconego paskowania.\n> - 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.\n>\n> **Akceptowane warianty (wg klucza CKE):**\n> - Uznaje się zapis genotypu z uwzględnieniem położenia loci na chromosomach,\n\n## Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć\n\nW tym zadaniu **nie korzystamy z karty wzorów** - wystarczy znajomość:\n- definicji allelu dominującego/recesywnego\n- pojęcia homozygoty recesywnej (aa, bb)\n- zasady niezależnego dziedziczenia (loci niesprzężone = locus A i B dziedziczą się niezależnie → możemy analizować je osobno i mnożyć kombinacje)\n\n> 📖 **Przypomnienie:** Prawo Mendla II (niezależne dziedziczenie) + Hardy-Weinberg są na karcie wzorów str. 4 - ale tutaj ich **nie stosujemy** (zadanie nie pyta o częstości alleli w populacji, tylko o możliwe genotypy).\n\n## Typowe pułapki i uwagi\n\n> ⚠️ **Pułapka 1 - niekompletna lista:** Uczniowie często podają tylko AABB dla wzoru 1. Pamiętaj - \"co najmniej jeden dominujący w każdym locus\" obejmuje też heterozygoty (Aa, Bb) → są 4 genotypy, nie 1!\n\n> ⚠️ **Pułapka 2 - mylenie wzoru 2 z wzorem 3:** Wzór 2 to recesywna homozygota **tylko w jednym** locus - czyli drugie locus MUSI mieć co najmniej jeden allel dominujący. Genotypy aabb i aaBb to **różne** fenotypy (3 vs 2)!\n\n> ⚠️ **Pułapka 3 - pominięcie AAbb i Aabb:** Studenci czasem zapisują do wzoru 2 wyłącznie genotypy z \"aa\", zapominając o symetrycznym wariancie z \"bb\" przy dominującym A. Tabela 3×3 (Sposób 2) zabezpiecza przed tym błędem - warto ją zawsze narysować przy tego typu zadaniach.\n\n> ⚠️ **Pułapka 4 - zapis alleli:** Allele dominujące zawsze **dużą literą (A, B)**, recesywne **małą (a, b)**. Błąd w notacji (np. pisanie \"Aa\" jako \"aA\") nie skutkuje utratą punktu merytorycznie, ale nauczyciel może kwestionować zapis niestandardowy - trzymaj się konwencji CKE.","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-16.1.webp","solution_image":null,"topics":null,"page_from":21,"source":"ocr","answer_source":null,"answer_text_source":"ocr","solution_source":"maturazai","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"

Zadanie 16.1. (0-2)
Uzupełnij tabelę - dla każdego z fenotypów brzanki sumatrzańskiej wymienionych
w tabeli zapisz wszystkie możliwe genotypy warunkujące dany fenotyp. Zastosuj
oznaczenia alleli podane w tekście.
Fenotyp
Możliwe genotypy
pełne paskowanie - wzór 1.
skrócony pasek środkowy
przecinający linię naboczną - wzór 2.

","answer_text_html":"

Zadanie 16.1. (0-2)
Wymaganie ogólne
Wymaganie szczegółowe
IV. Rozumowanie i zastosowanie nabytej
wiedzy do rozwiązywania problemów
biologicznych. Zdający:

\n
  1. […] wyjaśnia związki przyczynowo-
\n

-skutkowe między procesami i zjawiskami
[…].
XIV. Genetyka klasyczna.

\n
  1. Dziedziczenie cech. Zdający:
  2. przedstawia dziedziczenie […]
\n

dwugenowe […] ([…] współdziałanie dwóch
[…] genów).
Zasady oceniania
2 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących
wzór pełnego ORAZ skróconego paskowania.
1 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących
wzór pełnego ALBO skróconego paskowania.
0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Rozwiązanie
Fenotyp
Możliwe genotypy
pełne paskowanie - wzór 1.
AABB, AaBB, AABb, AaBb
skrócony pasek środkowy
przecinający linię naboczną - wzór 2.
AAbb, Aabb, aaBB, aaBb
Zasady oceniania rozwiązań zadań
Uwaga:
Uznaje się zapis genotypu z uwzględnieniem położenia loci na chromosomach,
np.: „A/a B/b” lub „
𝐴
𝑎
𝐵
𝑏”.

","solutions":[{"source":"maturazai","label":"maturazai.pl (AI)","kind":"text","html":"

Poprawna odpowiedź

\n

| Fenotyp | Możliwe genotypy |
| pełne paskowanie - wzór 1. | AABB, AABb, AaBB, AaBb |
| skrócony pasek środkowy przecinający linię naboczną - wzór 2. | aaBB, aaBb, AAbb, Aabb |

\n

Sposób 1 - Analiza warunków fenotypowych (mechanizm genetyczny)

\n

Krok 1 - odczytanie reguł z tekstu:

\n

| Warunek genetyczny | Wzór |
| co najmniej jeden allel dominujący w locus A ORAZ co najmniej jeden dominujący w locus B | wzór 1 |
| homozygota recesywna w DOKŁADNIE JEDNYM locus | wzór 2 |
| homozygota recesywna w OBU loci (aabb) | wzór 3 |

\n

Krok 2 - wzór 1 (pełne paskowanie):

\n

Warunek: \\(A\\_ \\text{ i } B\\_\\) (podkreślenie = co najmniej jeden allel dominujący)

\n

Kombinacje alleliczne:

\n\n

$$\\text{AABB}, \\quad \\text{AABb}, \\quad \\text{AaBB}, \\quad \\text{AaBb}$$

\n

Krok 3 - wzór 2 (pasek skrócony, przecina linię naboczną):

\n

Warunek: homozygota recesywna tylko w jednym locus - dwa scenariusze:

\n

Scenariusz 2a: locus A jest aa, ale locus B ma co najmniej jedno B (czyli \\(aa + B\\_\\)):

\n\n

Scenariusz 2b: locus B jest bb, ale locus A ma co najmniej jedno A (czyli \\(A\\_ + bb\\)):

\n\n

Łącznie: aaBB, aaBb, AAbb, Aabb - 4 genotypy.

\n

Sposób 2 - Tabelaryczna analiza wszystkich 9 klas genotypowych (metoda wyczerpująca)

\n

Dwa loci dają \\(3 \\times 3 = 9\\) klas genotypowych. Przypisujemy każdej klasie wzór:

\n

| Locus A \\\\ Locus B | BB | Bb | bb |
| AA | wzór 1 ✓ | wzór 1 ✓ | wzór 2 (bb recesywna, A dominujące) |
| Aa | wzór 1 ✓ | wzór 1 ✓ | wzór 2 (bb recesywna, A dominujące) |
| aa | wzór 2 (aa recesywna, B dominujące) | wzór 2 (aa recesywna, B dominujące) | wzór 3 (podwójna homozygota) |

\n

Z tabeli odczytujemy bezpośrednio:

\n\n
Dlaczego ta metoda jest pewna? Obejmuje 100% możliwości - żaden genotyp nie może "wypaść". Suma: 4 + 4 + 1 = 9 ✓
\n

Schemat oceniania CKE

\n
📋 Oficjalny schemat oceniania CKE (Zasady oceniania rozwiązań zadań), zadanie 16.1:

- 2 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących wzór pełnego ORAZ skróconego paskowania.
- 1 pkt - za podanie wszystkich właściwych genotypów brzanki sumatrzańskiej warunkujących wzór pełnego ALBO skróconego paskowania.
- 0 pkt - za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Akceptowane warianty (wg klucza CKE):
- Uznaje się zapis genotypu z uwzględnieniem położenia loci na chromosomach,
\n

Wzory z karty CKE - czego MASZ użyć

\n

W tym zadaniu nie korzystamy z karty wzorów - wystarczy znajomość:

\n\n
📖 Przypomnienie: Prawo Mendla II (niezależne dziedziczenie) + Hardy-Weinberg są na karcie wzorów str. 4 - ale tutaj ich nie stosujemy (zadanie nie pyta o częstości alleli w populacji, tylko o możliwe genotypy).
\n

Typowe pułapki i uwagi

\n
⚠️ Pułapka 1 - niekompletna lista: Uczniowie często podają tylko AABB dla wzoru 1. Pamiętaj - "co najmniej jeden dominujący w każdym locus" obejmuje też heterozygoty (Aa, Bb) → są 4 genotypy, nie 1!
\n
⚠️ Pułapka 2 - mylenie wzoru 2 z wzorem 3: Wzór 2 to recesywna homozygota tylko w jednym locus - czyli drugie locus MUSI mieć co najmniej jeden allel dominujący. Genotypy aabb i aaBb to różne fenotypy (3 vs 2)!
\n
⚠️ Pułapka 3 - pominięcie AAbb i Aabb: Studenci czasem zapisują do wzoru 2 wyłącznie genotypy z "aa", zapominając o symetrycznym wariancie z "bb" przy dominującym A. Tabela 3×3 (Sposób 2) zabezpiecza przed tym błędem - warto ją zawsze narysować przy tego typu zadaniach.
\n
⚠️ Pułapka 4 - zapis alleli: Allele dominujące zawsze dużą literą (A, B), recesywne małą (a, b). Błąd w notacji (np. pisanie "Aa" jako "aA") nie skutkuje utratą punktu merytorycznie, ale nauczyciel może kwestionować zapis niestandardowy - trzymaj się konwencji CKE.
"}]}