{"id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad/20","paper_id":"biologia-2024-maj-matura-rozszerzona","number":"20","points":2,"ptype":"open","subject":"biologia","category":"matura","year":2024,"month":"maj","level":"rozszerzona","text":"Zadanie 20.\nW drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się\nliczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe\nwymieranie zwierząt o globalnym zasięgu.\nBadania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających\nna liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.\nNa podstawie: naukadlaprzyrody.pl","answer":null,"answer_text":null,"solution":"Odpowiedź: **20.1.** Osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na płazy w Polsce, ponieważ płazy są **dwuśrodowiskowe**: - **Rozród zachodzi w wodzie** — jaja składane w stawach, jeziorach, kałużach, rowach. Larwy (kijanki) rozwijają się w wodzie. **Bez zbiorników wodnych = brak rozrodu** = brak następnego pokolenia. - **Skóra naga, wilgotna** — pełni rolę **dodatkowego narządu wymiany gazowej** (obok płuc). Wymiana O₂/CO₂ wymaga **wilgotnej skóry** (gazy rozpuszczone w cienkiej warstwie wody). **Sucha skóra = uduszenie**. - **Termoregulacja** — płazy są **ektotermiczne** (zmiennocieplne). Wilgotna skóra pomaga regulować temperaturę (parowanie chłodzi). - **Odporność na drapieżniki + UV**: skóra wilgotna z wydzielinami śluzowymi/toksycznymi (np. ropuchy) — bez wilgoci wydzieliny tracą skuteczność. → **Osuszanie**: - Niszczy miejsca rozrodu (kałuże, oczka wodne, rowy melioracyjne). - Suszy skórę → trudność oddychania, ryzyko śmierci. - Ogranicza migracje (płazy idą wiosną z lasu do stawów rozrodu — sucha trasa = uniemożliwia podróż). Skutek: spadek populacji, lokalne wymieranie. **20.2.** **C — Konwencja Waszyngtońska (CITES)** = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora. **Uzasadnienie**: - **CITES** reguluje **międzynarodowy handel** dziką fauną i florą zagrożoną. - Trzy załączniki: I (najwyższa ochrona — zakaz handlu), II (regulowany handel), III (lokalna ochrona). - 184 państw sygnatariuszy. **Dlaczego nie inne opcje?**: - **A. Agenda 21** — plan zrównoważonego rozwoju ONZ (Rio 1992), ogólny dokument, nie regulacja handlu. - **B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD)** — Rio 1992, ochrona różnorodności biologicznej (ekosystemów, gatunków, genów), ale NIE handel. - **D. Natura 2000** — sieć obszarów chronionych UE (Dyrektywa siedliskowa + ptasia), regulacja na poziomie europejskim, nie handel międzynarodowy. Tylko **CITES** = handel gatunkami zagrożonymi.\n\nStrona arkusza CKE z trescia zadania\n\nKlucz pojęciowy — płazy\n\nCecha | Znaczenie\nDwuśrodowiskowość | Rozród w wodzie, dorosłe na lądzie\nSkóra naga, wilgotna | Wymiana gazowa (~50% O₂ u niektórych gat.); transport wody i jonów\nLarwa wodna (kijanka) | Skrzela, ogon, dieta roślinna; metamorfoza → dorosły lądowy\nEktotermia | Temp. ciała = otoczenia; wrażliwe na chłód\nJaja bez skorupy | Składane do wody (osłonka galaretowata) — wysychają na lądzie\n\nKlucz pojęciowy — konwencje ochrony przyrody\n\nKonwencja | Cel | Rok | Sygnatariusze\nCITES (Waszyngtońska) | Regulacja międzynarodowego handlu zagrożonymi gat. | 1973 | 184 państw\nCBD (Różnorodności Biologicznej) | Ochrona ekosystemów, gat., genów | 1992 (Rio) | ~196 państw\nKonwencja Ramsarska | Mokradła o znaczeniu międzynarodowym | 1971 | 172 państw\nKonwencja Bońska (CMS) | Migrujące gatunki | 1979 | 133 państw\nKonwencja Berneńska | Europejskie dzikie zwierzęta i rośliny | 1979 | Europa + sąsiedzi\nNatura 2000 | Sieć obszarów chronionych | 1992 (Dyrektywa Habitats UE) | 27 państw UE\nAgenda 21 | Plan zrównoważonego rozwoju | 1992 (Rio) | Globalny — nie wiążący\n\nMechanizm: dlaczego płazy są zagrożone? (20.1)\n\nDwuśrodowiskowość: płazy MUSZĄ korzystać z wody i lądu. Strata jednego = strata gatunku.\n\nCykl rozrodczy: wiosną dorosłe migrują z lasu/łąki do stawów → ampleksus → jaja w wodzie → kijanki → metamorfoza → dorosłe (powrót na ląd). Każdy etap wymaga konkretnego siedliska.\n\nOsuszanie siedlisk:\n- Melioracje rolnicze — odprowadzanie wody z pól → znikają oczka wodne, rowy.\n- Zabudowa — drogi, budynki blokują migrację.\n- Zmiany klimatu — susze + mniej deszczy → szybsze wysychanie zbiorników.\n\nSkutek dla płazów:\n- Brak miejsc rozrodu → kijanki giną w wysychających kałużach.\n- Wysychanie skóry → niemożliwa wymiana gazowa skórna → osłabienie.\n- Bariery migracyjne → izolacja populacji → spadek różnorodności genetycznej.\n\nMechanizm: dlaczego CITES, nie inne konwencje? (20.2)\n\nKonkretne pytanie: handel gatunkami zagrożonymi.\n\nKonwencja | Czy reguluje handel?\nCITES | TAK — to JEJ główna funkcja. Załącznik I = zakaz handlu, II = kontrolowany\nCBD | Pośrednio (zapis o dostępie do zasobów genetycznych), ale głównie ekosystemy\nNatura 2000 | NIE — ochrona obszarowa, nie handel\nAgenda 21 | NIE — ogólne zasady zrównoważonego rozwoju\n\nCITES = jedyna odpowiedź pasująca konkretnie do \"handel zagrożonymi gatunkami\".\n\nPunktacja CKE\n\n- 20.1. 1 pkt — przedstawienie negatywnego wpływu z mechanizmem biologicznym (rozród w wodzie + skóra oddechowa).\n- 20.2. 1 pkt — C.\n- Suma: 2 pkt.\n\nPo co to umieć\n\nGlobalne wymieranie płazów — najszybsze wśród kręgowców:\n- ~40% gatunków płazów zagrożonych (IUCN Red List).\n- ~200 gatunków wymarło od 1980.\n- Główne przyczyny:\n- Utrata siedlisk (osuszanie, urbanizacja).\n- Chitrydiomykoza — choroba grzybicza (Batrachochytrium dendrobatidis), zabija tysiące gatunków od ~1970.\n- Zmiany klimatu + UV-B (uszkodzenia jaj).\n- Pestycydy w wodzie.\n- Inwazyjne gatunki.\n\nPłazy w Polsce:\n- 18 gatunków rodzimych: 5 traszek, 1 salamandra, 4 ropuchy, 2 grzebiuszki, 5 żab + rzekotka.\n- Wszystkie pod ochroną (Konwencja Berneńska, ustawa o ochronie przyrody).\n- Niektóre krytycznie zagrożone: salamandra plamista, traszka grzebieniasta.\n\nPłazy = bioindykatory. Wrażliwa skóra = wczesny ostrzeżeniec o zanieczyszczeniach (pestycydach, hormonalnych disruptors). \"Kanarki w kopalni\" ekosystemów wodno-lądowych.\n\nKonwencja Waszyngtońska CITES — kluczowa dla:\n- Słoni (kość słoniowa) — załącznik I, zakaz handlu.\n- Tygrysów, lampartów (skóry).\n- Storczyków, kaktusów, paproci.\n- Ryb (jesiotr, koral — kawior, koralowiec szlachetny).\n- Płazów: niektóre gatunki Dendrobatidae (żaby trujące Ameryki Płd.) w załączniku II.\n\nTypowy błąd: Pułapka 20.1 — pominięcie wymiany gazowej. Klucz: skóra płaza jest **narządem oddechowym** (uzupełnia płuca, u niektórych gatunków = główne źródło O₂). Sucha skóra = uduszenie. Pułapka 20.1 — odpowiedź \"płazy potrzebują wody\". Klucz: **trzy konkretne argumenty**: rozród (jaja+kijanki w wodzie) + oddychanie skórne + migracje. Nie tylko \"potrzebują\". Pułapka 20.2 — pomylenie CBD z CITES. **CBD** = ochrona różnorodności (ogólne). **CITES** = handel gatunkami zagrożonymi (konkretny aspekt — przemyt, ograniczenia eksportu).","image":"img/biologia-2024-maj-matura-rozszerzona/zad-20.webp","solution_image":null,"topics":"ochrona przyrody, płazy, masowe wymieranie, CITES, konwencja Waszyngtońska","page_from":25,"source":"maturaonline","answer_source":null,"answer_text_source":null,"solution_source":"maturaonline","text_source":"ocr","source_label":"Biologia · Matura · maj 2024 (rozszerzona)","subject_label":"Biologia","category_label":"Matura","text_html":"<p>Zadanie 20.<br>W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się<br>liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe<br>wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu.<br>Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających<br>na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.<br>Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl</p>","solutions":[{"source":"maturaonline","label":"matura-online.pl","kind":"text","html":"<p>Odpowiedź: <strong>20.1.</strong> Osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na płazy w Polsce, ponieważ płazy są <strong>dwuśrodowiskowe</strong>: - <strong>Rozród zachodzi w wodzie</strong> — jaja składane w stawach, jeziorach, kałużach, rowach. Larwy (kijanki) rozwijają się w wodzie. <strong>Bez zbiorników wodnych = brak rozrodu</strong> = brak następnego pokolenia. - <strong>Skóra naga, wilgotna</strong> — pełni rolę <strong>dodatkowego narządu wymiany gazowej</strong> (obok płuc). Wymiana O₂/CO₂ wymaga <strong>wilgotnej skóry</strong> (gazy rozpuszczone w cienkiej warstwie wody). <strong>Sucha skóra = uduszenie</strong>. - <strong>Termoregulacja</strong> — płazy są <strong>ektotermiczne</strong> (zmiennocieplne). Wilgotna skóra pomaga regulować temperaturę (parowanie chłodzi). - <strong>Odporność na drapieżniki + UV</strong>: skóra wilgotna z wydzielinami śluzowymi/toksycznymi (np. ropuchy) — bez wilgoci wydzieliny tracą skuteczność. → <strong>Osuszanie</strong>: - Niszczy miejsca rozrodu (kałuże, oczka wodne, rowy melioracyjne). - Suszy skórę → trudność oddychania, ryzyko śmierci. - Ogranicza migracje (płazy idą wiosną z lasu do stawów rozrodu — sucha trasa = uniemożliwia podróż). Skutek: spadek populacji, lokalne wymieranie. <strong>20.2.</strong> <strong>C — Konwencja Waszyngtońska (CITES)</strong> = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora. <strong>Uzasadnienie</strong>: - <strong>CITES</strong> reguluje <strong>międzynarodowy handel</strong> dziką fauną i florą zagrożoną. - Trzy załączniki: I (najwyższa ochrona — zakaz handlu), II (regulowany handel), III (lokalna ochrona). - 184 państw sygnatariuszy. <strong>Dlaczego nie inne opcje?</strong>: - <strong>A. Agenda 21</strong> — plan zrównoważonego rozwoju ONZ (Rio 1992), ogólny dokument, nie regulacja handlu. - <strong>B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD)</strong> — Rio 1992, ochrona różnorodności biologicznej (ekosystemów, gatunków, genów), ale NIE handel. - <strong>D. Natura 2000</strong> — sieć obszarów chronionych UE (Dyrektywa siedliskowa + ptasia), regulacja na poziomie europejskim, nie handel międzynarodowy. Tylko <strong>CITES</strong> = handel gatunkami zagrożonymi.</p>\n<p>Strona arkusza CKE z trescia zadania</p>\n<p>Klucz pojęciowy — płazy</p>\n<p>Cecha | Znaczenie<br>Dwuśrodowiskowość | Rozród w wodzie, dorosłe na lądzie<br>Skóra naga, wilgotna | Wymiana gazowa (~50% O₂ u niektórych gat.); transport wody i jonów<br>Larwa wodna (kijanka) | Skrzela, ogon, dieta roślinna; metamorfoza → dorosły lądowy<br>Ektotermia | Temp. ciała = otoczenia; wrażliwe na chłód<br>Jaja bez skorupy | Składane do wody (osłonka galaretowata) — wysychają na lądzie</p>\n<p>Klucz pojęciowy — konwencje ochrony przyrody</p>\n<p>Konwencja | Cel | Rok | Sygnatariusze<br>CITES (Waszyngtońska) | Regulacja międzynarodowego handlu zagrożonymi gat. | 1973 | 184 państw<br>CBD (Różnorodności Biologicznej) | Ochrona ekosystemów, gat., genów | 1992 (Rio) | ~196 państw<br>Konwencja Ramsarska | Mokradła o znaczeniu międzynarodowym | 1971 | 172 państw<br>Konwencja Bońska (CMS) | Migrujące gatunki | 1979 | 133 państw<br>Konwencja Berneńska | Europejskie dzikie zwierzęta i rośliny | 1979 | Europa + sąsiedzi<br>Natura 2000 | Sieć obszarów chronionych | 1992 (Dyrektywa Habitats UE) | 27 państw UE<br>Agenda 21 | Plan zrównoważonego rozwoju | 1992 (Rio) | Globalny — nie wiążący</p>\n<p>Mechanizm: dlaczego płazy są zagrożone? (20.1)</p>\n<p>Dwuśrodowiskowość: płazy MUSZĄ korzystać z wody i lądu. Strata jednego = strata gatunku.</p>\n<p>Cykl rozrodczy: wiosną dorosłe migrują z lasu/łąki do stawów → ampleksus → jaja w wodzie → kijanki → metamorfoza → dorosłe (powrót na ląd). Każdy etap wymaga konkretnego siedliska.</p>\n<p>Osuszanie siedlisk:</p>\n<ul><li>Melioracje rolnicze — odprowadzanie wody z pól → znikają oczka wodne, rowy.</li><li>Zabudowa — drogi, budynki blokują migrację.</li><li>Zmiany klimatu — susze + mniej deszczy → szybsze wysychanie zbiorników.</li></ul>\n<p>Skutek dla płazów:</p>\n<ul><li>Brak miejsc rozrodu → kijanki giną w wysychających kałużach.</li><li>Wysychanie skóry → niemożliwa wymiana gazowa skórna → osłabienie.</li><li>Bariery migracyjne → izolacja populacji → spadek różnorodności genetycznej.</li></ul>\n<p>Mechanizm: dlaczego CITES, nie inne konwencje? (20.2)</p>\n<p>Konkretne pytanie: handel gatunkami zagrożonymi.</p>\n<p>Konwencja | Czy reguluje handel?<br>CITES | TAK — to JEJ główna funkcja. Załącznik I = zakaz handlu, II = kontrolowany<br>CBD | Pośrednio (zapis o dostępie do zasobów genetycznych), ale głównie ekosystemy<br>Natura 2000 | NIE — ochrona obszarowa, nie handel<br>Agenda 21 | NIE — ogólne zasady zrównoważonego rozwoju</p>\n<p>CITES = jedyna odpowiedź pasująca konkretnie do &quot;handel zagrożonymi gatunkami&quot;.</p>\n<p>Punktacja CKE</p>\n<ul><li>20.1. 1 pkt — przedstawienie negatywnego wpływu z mechanizmem biologicznym (rozród w wodzie + skóra oddechowa).</li><li>20.2. 1 pkt — C.</li><li>Suma: 2 pkt.</li></ul>\n<p>Po co to umieć</p>\n<p>Globalne wymieranie płazów — najszybsze wśród kręgowców:</p>\n<ul><li>~40% gatunków płazów zagrożonych (IUCN Red List).</li><li>~200 gatunków wymarło od 1980.</li><li>Główne przyczyny:</li><li>Utrata siedlisk (osuszanie, urbanizacja).</li><li>Chitrydiomykoza — choroba grzybicza (Batrachochytrium dendrobatidis), zabija tysiące gatunków od ~1970.</li><li>Zmiany klimatu + UV-B (uszkodzenia jaj).</li><li>Pestycydy w wodzie.</li><li>Inwazyjne gatunki.</li></ul>\n<p>Płazy w Polsce:</p>\n<ul><li>18 gatunków rodzimych: 5 traszek, 1 salamandra, 4 ropuchy, 2 grzebiuszki, 5 żab + rzekotka.</li><li>Wszystkie pod ochroną (Konwencja Berneńska, ustawa o ochronie przyrody).</li><li>Niektóre krytycznie zagrożone: salamandra plamista, traszka grzebieniasta.</li></ul>\n<p>Płazy = bioindykatory. Wrażliwa skóra = wczesny ostrzeżeniec o zanieczyszczeniach (pestycydach, hormonalnych disruptors). &quot;Kanarki w kopalni&quot; ekosystemów wodno-lądowych.</p>\n<p>Konwencja Waszyngtońska CITES — kluczowa dla:</p>\n<ul><li>Słoni (kość słoniowa) — załącznik I, zakaz handlu.</li><li>Tygrysów, lampartów (skóry).</li><li>Storczyków, kaktusów, paproci.</li><li>Ryb (jesiotr, koral — kawior, koralowiec szlachetny).</li><li>Płazów: niektóre gatunki Dendrobatidae (żaby trujące Ameryki Płd.) w załączniku II.</li></ul>\n<p>Typowy błąd: Pułapka 20.1 — pominięcie wymiany gazowej. Klucz: skóra płaza jest <strong>narządem oddechowym</strong> (uzupełnia płuca, u niektórych gatunków = główne źródło O₂). Sucha skóra = uduszenie. Pułapka 20.1 — odpowiedź &quot;płazy potrzebują wody&quot;. Klucz: <strong>trzy konkretne argumenty</strong>: rozród (jaja+kijanki w wodzie) + oddychanie skórne + migracje. Nie tylko &quot;potrzebują&quot;. Pułapka 20.2 — pomylenie CBD z CITES. <strong>CBD</strong> = ochrona różnorodności (ogólne). <strong>CITES</strong> = handel gatunkami zagrożonymi (konkretny aspekt — przemyt, ograniczenia eksportu).</p>"}]}